શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 6.1.2

૬.૧.૨ વાય્વન્તરિક્ષાદિસૃષ્ટિઃ પ્રજાપતેશ્ચિત્યાગ્નિરૂપતા ચ
સોઽકામયત પ્રજાપતિઃ । ભૂય એવ સ્યાત્પ્રજાયેતેતિ સોઽગ્નિના પૃથિવીં મિથુનં સમભવત્તત આણ્ડં સમવર્તત તદભ્યમૃશત્પુષ્યત્વિતિ પુષ્યતુ ભૂયોઽસ્ત્વિત્યેવ તદબ્રવીત્ -

સ યો ગર્ભોઽન્તરાસીત્ । સ વાયુરસૃજ્યતાથ યદશ્રુ સંક્ષરિતમાસીત્તાનિ વયાંસ્યભવન્નથ યઃ કપાલે રસો લિપ્ત આસીત્તા મરીચયોઽભવન્નથ યત્કપાલમાસીત્તદન્તરિક્ષમભવત્ -

સોઽકામયત । ભૂય એવ સ્યાત્પ્રજાયેતેતિ સ વાયુનાન્તરિક્ષં મિથુનં સમભવત્તત આણ્ડં સમવર્તત તદભ્યમૃશદ્યશો બિભૃહીતિ તતોઽસાવાદિત્યોઽસૃજ્યતૈષ વૈ યશોઽથ યદશ્રુ સંક્ષરિતમાસીત્સોઽશ્મા પૃશ્નિરભવદશ્રુર્હ વૈ તમશ્મેત્યાચક્ષતે પરોઽક્ષં પરોઽક્ષકામા હિ દેવા અથ યઃ કપાલે રસો લિપ્ત આસીત્તે રશ્મયોઽભવન્નથ યત્કપાલમાસીત્સા દ્યૌરભવત્ -

સોઽકામયત । ભૂય એવ સ્યાત્પ્રજાયેતેતિ સ આદિત્યેન દિવં મિથુનં સમભવત્તત આણ્ડં સમવર્તત તદભ્યમૃશદ્રેતો બિભૃહીતિ તતશ્ચન્દ્રમા અસૃજ્યતૈષ વૈ રેતોઽથ યદશ્રુ સંક્ષરિતમાસીત્તાનિ નક્ષત્રાણ્યભવન્નથ યઃ કપાલે રસો લિપ્ત આસીત્તા અવાન્તરદિશોઽભવન્નથ યત્કપાલમાસીત્તા દિશોઽભવન્ -

સ ઇમાંલ્લોકાન્ત્સૃષ્ટ્વાઽકામયત । તાઃ પ્રજાઃ સૃજેય યા મઽએષુ લોકેષુ સ્યુરિતિ -

સ મનસા વાચં મિથુનં સમભવત્ । સોઽષ્ટૌ દ્રપ્સાન્ગર્ભ્યભવત્તેઽષ્ટૌ વસવોઽસૃજ્યન્ત તાનસ્યામુપાદધાત્ -

સ મનસૈવ । વાચં મિથુનં સમભવત્સ એકાદશ દ્રપ્સાન્ગર્ભ્યભવત્ત એકાદશ રુદ્રા અસૃજ્યન્ત તાનન્તરિક્ષઽઉપાદધાત્ -

સ મનસૈવ । વાચં મિથુનં સમભવત્સ દ્વાદશ દ્રપ્સાન્ગર્ભ્યભવત્તે દ્વાદશાદિત્યા અસૃજ્યન્ત તાન્દિવ્યુપાદધાત્ -

સ મનસૈવ । વાચં મિથુનં સમભવત્સ ગર્ભ્યભવત્સ વિશ્વાન્દેવાનસૃજત તાન્દિક્ષૂપાદધાત્ -

અથો આહુઃ । અગ્નિમેવ સૃષ્ટં વસવોઽન્વસૃજ્યન્ત તાનસ્યામુપાદધાદ્વાયું રુદ્રાસ્તાનન્તરિક્ષ આદિત્યમાદિત્યાસ્તાન્દિવિ વિશ્વે દેવાશ્ચન્દ્રમસં તાન્દિક્ષૂપાદધાદિતિ -

અથો આહુઃ । પ્રજાપતિરેવેમાંલ્લોકાન્ત્સૃષ્ટ્વા પૃથિવ્યાં પ્રત્યતિષ્ઠત્તસ્મા ઇમા ઓષધયોઽન્નમપચ્યન્ત તદાશ્નાત્સ ગર્ભ્યભવત્સ ઊર્ધ્વેભ્ય એવ પ્રાણેભ્યો દેવાનસૃજત યે ઽવાઞ્ચઃ પ્રાણાસ્તેભ્યો મર્ત્યાઃ પ્રજા ઇત્યતો યતમથાઽસૃજત તથાઽસૃજત પ્રજાપતિસ્ત્વેવેદં સર્વમસૃજત યદિદં કિં ચ -

સ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા । સર્વમાજિમિત્વા વ્યસ્રંસત તસ્માદુ હૈતદ્યઃ સર્વમાજિમેતિ વ્યેવ સ્રંસતે તસ્માદ્વિસ્રસ્તાત્પ્રાણો મધ્યત ઉદક્રામત્તસ્મિન્નેનમુત્ક્રાન્તે દેવા અજહુઃ -

સોઽગ્નિમબ્રવીત્ । ત્વં મા સંધેહીતિ કિં મે તતો ભવિષ્યતીતિ ત્વયા માઽઽચક્ષાન્તૈ યો વૈ પુત્રાણાં રાધ્યતે તેન પિતરં પિતામહં પુત્રં પૌત્રમાચક્ષતે ત્વયા માઽઽચક્ષાન્તા અથ મા સંધેહીતિ તથેતિ તમગ્નિઃ સમદધાત્તસ્માદેતં પ્રજાપતિં સન્તમગ્નિરિત્યાચક્ષત આ હ વા એનેન પિતરં પિતામહં પુત્રં પૌત્રં ચક્ષતે ય એવં વેદ -

તમબ્રવીત્ । કસ્મિંસ્ત્વોપધાસ્યામીતિ હિત એવેત્યબ્રવીત્પ્રાણો વૈ હિતં પ્રાણો હિ સર્વેભ્યો ભૂતેભ્યો હિતસ્તદ્યદેનં હિત ઉપાદધાત્તસ્માદાહોપધાસ્યામ્યુપદધામિતિ -

તદાહુઃ । કિં હિતં કિમુપહિતમિતિ પ્રાણ એવ હિતં વાગુપહિતં પ્રાણે હીયં વાગુપેવ હિતા પ્રાણસ્ત્વેવ હિતમઙ્ગાન્યુપહિતં પ્રાણે હીમાન્યઙ્ગાન્યુપેવ હિતાનિ -

સોઽસ્યૈષ ચિત્ય આસીત્ । ચેતવ્યો હ્યસ્યાસીત્તસ્માચ્ચિત્યશ્ચિત્ય ઉ એવાયં યજમાનસ્ય ભવતિ ચેતવ્યો હ્યસ્ય ભવતિ તસ્માદ્વેવ ચિત્યઃ -

તદેતા વા અસ્ય તાઃ । પઞ્ચ તન્વો વ્યસ્રંસન્ત લોમ ત્વઙ્માંસમસ્થિ મજ્જા તા એવૈતાઃ પઞ્ચ ચિતયસ્તદ્યત્પઞ્ચ ચિતીશ્ચિનોત્યેતાભિરેવૈનં તત્તનૂભિશ્ચિનોતિ યચ્ચિનોતિ તસ્માચ્ચિતયઃ -

સ યઃ સ પ્રજાપતિર્વ્યસ્રંસત । સંવત્સરઃ સોઽથ યા અસ્યૈતાઃ પઞ્ચ તન્વો વ્યસ્રંસન્તઽર્તવસ્તે પઞ્ચ વા ઋતવઃ પઞ્ચૈતાશ્ચિતયસ્તદ્યત્પઞ્ચચિતીશ્ચિનોત્યૃતુભિરેવૈનં તચ્ચિનોતિ યચ્ચિનોતિ તસ્માચ્ચિતયઃ -

સ યઃ સ સંવત્સરઃ પ્રજાપતિર્વ્યસ્રંસત । અયમેવ સ વાયુર્યોઽયં પવતેઽથ યા અસ્ય તા ઋતવઃ પઞ્ચ તન્વો વ્યસ્રંસન્ત દિશસ્તાઃ પઞ્ચ વૈ દિશઃ પઞ્ચૈતાશ્ચિતયસ્તદ્યત્પઞ્ચ ચિતીશ્ચિનોતિ દિગ્ભિરેવૈનં તચ્ચિનોતિ યચ્ચિનોતિ તસ્માચ્ચિતયઃ -

અથ યશ્ચિતેઽગ્નિર્નિધીયતે । અસૌ સ આદિત્યઃ સ એષ એવૈષોઽગ્નિશ્ચિત એતાવન્નુ તદ્યદેનમગ્નિઃ સમદધાત્ -

અથો આહુઃ । પ્રજાપતિરેવ વિસ્રસ્તો દેવાનબ્રવીત્સં મા ધત્તેતિ તે દેવા અગ્નિમબ્રુવંસ્ત્વયીમં પિતરં પ્રજાપતિં ભિષજ્યામેતિ સ વા અહમેતસ્મિન્ત્સર્વસ્મિન્નેવ વિશાનીતિ તથેતિ તસ્માદેતં પ્રજાપતિં સન્તમગ્નિરિત્યાચક્ષતે -

તં દેવા અગ્નાવાહુતિભિરભિષજ્યન્ । તે યાં યામાહુતિમજુહવુઃ સા સૈનમ્પક્વેષ્ટકા ભૂત્વાપ્યપદ્યત તદ્યદિષ્ટાત્સમભવંસ્તસ્માદિષ્ટકાસ્તસ્માદગ્નિનેષ્ટકાઃ પચન્ત્યાહુતીરેવૈનાસ્તત્કુર્વન્તિ -

સોઽબ્રવીત્ । યાવદ્યાવદ્વૈ જુહુથ તાવત્તાવન્મ કં ભવતીતિ તદ્યદસ્મા ઇષ્ટે કમભવત્તસ્માદ્વેવેષ્ટકાઃ -

તદ્ધ સ્માહાક્તાક્ષ્યઃ । ય એવ યજુષ્મતીર્ભૂયસીરિષ્ટકા વિદ્યાત્સોઽગ્નિં ચિનુયાદ્ભૂય એવ તત્પિતરં પ્રજાપતિં ભિષજ્યતીતિ -

અથ હ સ્માહ તાણ્ડ્યઃ । ક્ષત્રં વૈ યજુષ્મત્ય ઇષ્ટકા વિશો લોકમ્પૃણા અત્તા વૈ ક્ષત્રિયોઽન્નં વિડ્યત્ર વા અત્તુરન્ન ભૂયો ભવતિ તદ્રાષ્ટ્રં સમૃદ્ધં ભવતિ તદેધતે તસ્માલ્લોકમ્પૃણા એવ ભૂયસીરુપદધ્યાદિત્યેતદુ હ તયોર્વચોઽન્યા ત્વેવાત સ્થિતિઃ -

સ એષ પિતા પુત્રઃ । યદેષોઽગ્નિમસૃજત તેનૈષોઽગ્નેઃ પિતા યદેતમગ્નિઃ સમદધાત્તેનૈતસ્યાગ્નિઃ પિતા યદેષ દેવાનસૃજત તેનૈષ દેવાનાં પિતા યદેતં દેવાઃ સમદધુસ્તેનૈતસ્ય દેવાઃ પિતરઃ -

ઉભયં હૈતદ્ભવતિ । પિતા ચ પુત્રશ્ચ પ્રજાપતિશ્ચાગ્નિશ્ચાગ્નિશ્ચ પ્રજાપતિશ્ચ પ્રજાપતિશ્ચ દેવાશ્ચ પ્રજાપતિશ્ચ ય એવં વેદ -

સ ઉપદધાતિ । તયા દેવતયેતિ વાગ્વૈ સા દેવતાઙ્ગિરસ્વદિતિ પ્રાણો વા અઙ્ગિરા ધ્રુવા સીદેતિ સ્થિરા સીદેત્યેતદથો પ્રતિષ્ઠિતા સીદેતિ વાચા ચૈવૈનમેતત્પ્રાણેન ચ ચિનોતિ વાગ્વા અગ્નિઃ પ્રાણ ઇન્દ્ર ઐન્દ્રાગ્નોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતચ્ચિનોતીન્દ્રાગ્ની વૈ સર્વે દેવાઃ સર્વદેવત્યોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતચ્ચિનોતિ -

તદાહુઃ । કસ્માદસ્યા અગ્નિશ્ચીયત ઇતિ યત્ર વૈ સા દેવતા વ્યસ્રંસત તદિમામેવ રસેનાનુ વ્યક્ષરત્તં યત્ર દેવાઃ સમસ્કુર્વંસ્તદેનમસ્યા એવાધિ સમભરન્ત્સૈષૈકૈવેષ્ટકેયમેવેયં હ્યગ્નિરસ્યૈ હિ સર્વોઽગ્નિશ્ચીયતે સેયં ચતુઃસ્રક્તિર્દિશો હ્યસ્યૈ સ્રક્તયસ્તસ્માચ્ચતુઃસ્રક્તય ઇષ્ટકા ભવન્તીમાં હ્યનુ સર્વા ઇષ્ટકાઃ -

તદાહુઃ । યદેવમેકેષ્ટકોઽથ કથં પઞ્ચેષ્ટક ઇતીયં ન્વેવ પ્રથમા મૃન્મયીષ્ટકા તદ્યત્કિં ચાત્ર મૃન્મયમુપદધાત્યેકૈવ સેષ્ટકાથ યત્પશુશીર્ષાણ્યુપદધાતિ સા પશ્વિષ્ટકાથ યદ્રુક્મપુરુષા ઉપદધાતિ યદ્ધિરણ્યશકલૈઃ પ્રોક્ષતિ સા હિરણ્યેષ્ટકાથ યત્સ્રુચા ઉપદધાતિ યદુલૂખલમુસલે યાઃ સમિધ આદધાતિ સા વાનસ્પત્યેષ્ટકાથ યત્પુષ્કરપર્ણમુપદધાતિ યત્કૂર્મં યદ્દધિ મધુ ઘૃતં યત્કિંચાત્રાન્નમુપદધાતિ સૈવાન્નં પઞ્ચમીષ્ટકૈવમુ પઞ્ચેષ્ટકઃ -

તદાહુઃ । કતરત ઇષ્ટકાયાઃ શિર ઇતિ યત ઉપસ્પૃશ્ય યજુર્વદતીત્યુ હૈક આહુઃ સ સ્વયમાતૃણ્ણાયા એવાર્ધાદુપસ્પૃશ્ય યજુર્વદેત્તથો હાસ્યૈતાઃ સર્વાઃ સ્વયમાતૃણ્ણામભ્યાવૃત્તા ભવન્તીતિ ન તથા કુર્યાદઙ્ગાનિ વા અસ્યૈતાનિ પરૂંષિ યદિષ્ટકા યથા વા અઙ્ગેઽઙ્ગે પર્વન્પર્વઞ્છિરઃ કુર્યાત્તાદૃક્તદ્યો વાવ ચિતેઽગ્નિર્નિધીયતે તદેવૈતાસાં સર્વાસાં શિરઃ -

તદાહુઃ । કતિ પશવોઽગ્ના ઉપધીયન્ત ઇતિ પઞ્ચેતિ ન્વેવ બ્રૂયાત્પઞ્ચ હ્યેતાન્પશૂનુપદધાતિ -

અથો એક ઇતિ બ્રૂયાત્ । અવિરિતીયં વા અવિરિયં હીમાઃ સર્વાઃ પ્રજા અવતીયમુ વા અગ્નિરસ્યૈ હિ સર્વોઽગ્નિશ્ચીયતે તસ્માદેક ઇતિ બ્રૂયાત્ -

અથો દ્વાવિતિ બ્રૂયાત્ । અવી ઇતીયં ચાસૌ ચેમે હીમાઃ સર્વાઃ પ્રજા અવતો યન્મૃદિયં તદ્યદાપોઽસૌ તન્મૃચ્ચાપશ્ચેષ્ટકા ભવન્તિ તસ્માદ્દ્વાવિતિ બ્રૂયાત્ -

અથો ગૌરિતિ બ્રૂયાત્ । ઇમે વૈ લોકા ગૌર્યદ્ધિ કિં ચ ગચ્છતીમાંસ્તલ્લોકાન્ગચ્છતીમ ઉ લોકા એષોઽગ્નિશ્ચિતસ્તસ્માદ્ગૌરિતિ બ્રૂયાત્ -

તદાહુઃ । કસ્મૈ કામાયાગ્નિશ્ચીયત ઇતિ સુપર્ણો મા ભૂત્વા દિવં વહાદિત્યુ હૈક આહુર્ન તથા વિદ્યાદેતદ્વૈ રૂપં કૃત્વા પ્રાણાઃ પ્રજાપતિરભવન્નેતદ્રૂપં કૃત્વા પ્રજાપતિર્દેવાનસૃજતૈતદ્રૂપં કૃત્વા દેવા અમૃતા અભવંસ્તદ્યદેવૈતેન પ્રાણા અભવન્યત્પ્રજાપતિર્યદ્દેવાસ્તદેવૈતેન ભવતિ -