Shatapatha Brahmana · Chapter 4.3.4

४.३.४ dakṣiṇādānam
ghnanti vā etadyajñam / yadenaṃ tanvate yannveva rājānamabhiṣuṇvanti tattaṃ ghnanti yatpaśuṃ saṃjñapayanti viśāsati tattaṃ ghnantyulūkhalamusalābhyāṃ dṛṣadupalābhyāṃ haviryajñaṃ ghnanti -

sa eṣa yajño hato na dadakṣe / taṃ devā dakṣiṇābhiradakṣayaṃstadyadenaṃ dakṣiṇābhiradakṣayaṃstasmāddakṣiṇā nāma tadyadevātra yajñasya hatasya vyathate tadevāsyaitaddakṣiṇābhirdakṣayatyatha samṛddha eva yajño bhavati tasmāddakṣiṇā dadāti -

tadvai ṣaḍdvādaśetyeva haviryajñe dadati / na ha tvevāśatadakṣiṇaḥ saumyo'dhvaraḥ syādeṣa vai pratyakṣaṃ yajño yatprajāpatiḥ puruṣo vai prajāpaternediṣṭhaṃ so'yaṃ śatāyuḥ śatatejāḥ śatavīryastaṃ śatenaiva dakṣayati nāśatena tasmānnāśatadakṣiṇaḥ saumyo'dhvaraḥ syānno haivāśatadakṣiṇena yajamānasya'rtvikṣyānnedasyākṣibhūrasāni yamime haniṣyantyeva na dakṣayiṣyantīti -

dvayā vai devā devāḥ / ahaiva devā atha ye brāhmaṇāḥ śuśruvāṃso'nūcānāste manuṣyadevāsteṣāṃ dvedhāvibhakta eva yajña āhutaya eva devānāṃ dakṣiṇā manuṣyadevānāṃ brāhmaṇānāṃ śuśruvuṣāmanūcānānāmāhutibhireva devānprīṇāti dakṣiṇābhirmanuṣyadevānbrāhmaṇāñchuśruvuṣo'nūcānāṃsta enamubhaye devāḥ prītāḥ svargaṃ lokamabhivahanti -

tā vā etāḥ / ṛtvijāmeva dakṣiṇā anyaṃ vā eta etasyātmānaṃ saṃskurvantyetaṃ yajñamṛṅmayaṃ yajurmayaṃ sāmamayamāhutimayaṃ so'syāmuṣmiṃloka ātmā bhavati tadye mā'jījananteti tasmādṛtvigbhya eva dakṣiṇā dadyānnānṛtvigbhyaḥ -

atha pratiparetya gārhapatyam / dakṣiṇāni juhoti sa daśāhomīye vāsasi hiraṇyamprabadhyāvadhāya juhoti devaloke me'pyasaditi vai yajate yo yajate so'syaiṣa yajño devalokamevābhipraiti tadanūcī dakṣiṇā yāṃ dadāti saiti dakṣiṇāmanvārabhya yajamānaḥ -

catasro vai dakṣiṇāḥ / hiraṇyaṃ gaurvāso'śvo na vai tadavakalpate yadaśvasya pādamavadadhyādyadvā gauḥ pādamavadadhyāttasmāddaśāhomīye vāsasi hiraṇyamprabadhyāvadhāya juhoti -

saurībhyāmṛgbhyāṃ juhoti / tamasā vā asau loko'ntarhitaḥ sa etena jyotiṣā tamo 'pahatya svargaṃ lokamupasaṃkrāmati tasmātsaurībhyāmṛgbhyāṃ juhoti -

sa juhoti / udu tyaṃ jātavedasaṃ devaṃ vahanti ketavaḥ / dṛśe viśvāya sūryaṃ svāhetyetayā gāyatryā gāyatrī vā iyaṃ pṛthivī seyaṃ pratiṣṭhā tadasyāmevaitatpratiṣṭhāyāṃ pratitiṣṭhati -

atha dvitīyāṃ juhoti / citraṃ devānāmudagādanīkaṃ cakṣurmitrasya varuṇasyāgneḥ /āprā dyāvāpṛthivī antarikṣaṃ sūrya ātmā jagatastasthuṣaśca svāhetyetayā triṣṭubhā lokamevaitayopapraiti -

athāgnīdhre / dve vaikāṃ vā juhoti tadyadagnāvāgnīdhre dve vaikāṃ vā juhotyagnirvai paśūnāmīṣṭe ta enamabhitaḥ pariṇiviśante tametayāhutyā prīṇāti so'smai prīto'numanyate tenānumatāṃ dadāti -

sa juhoti / agne naya supathā rāye asmānviśvāni deva vayunāni vidvān /yuyodhyasmajjuhurāṇameno bhūyiṣṭhāṃ te namauktiṃ vidhema svāhetyatha yadyaśvaṃ yuktaṃ vā'yuktaṃ vā dāsyantsyādatha dvitīyāṃ juhuyādyadyu na nādriyeta -

sa juhoti / ayaṃ no agnirvarivaskṛṇotvayaṃ mṛdhaḥ pura etu prabhindan/ ayaṃ vājāñjayatu vājasātāvayaṃ śatrūnjayatu jarhṛṣāṇaḥ svāheti vājasā hyaśvaḥ -

atha hiraṇyamādāya śālāmabhyaiti / dakṣiṇena vediṃ dakṣiṇā upatiṣṭhante so'greṇa śālāṃ tiṣṭhannabhimantrayate rūpeṇa vo rūpamabhyāgāmiti na ha vā agre paśavo dānāya cakṣamire te'panidhāya svāni rupāṇi śarīraiḥ pratyupātiṣṭhanta tānetaddevāḥ svaireva rūpairyajñasyārdhādupāyaṃste svāni rūpāṇi jānānā abhyavāyaṃste rātamanaso'laṃ dānāyābhavaṃstatho evaināneṣa etatsvaireva rūpairyajñasyārdhādupaiti te svāni rūpāṇi jānānā abhyavāyanti te rātamanaso'laṃ dānāya bhavanti -

tutho vo viśvavedā vibhajatviti / brahma vai tuthastadenā brahmaṇā vibhajati brahma vai dakṣiṇīyaṃ cādakṣiṇīyaṃ ca veda tatho hāsyaitā dakṣiṇīyāyaiva dattā bhavanti nādakṣiṇīyāya -

ṛtasya pathā preteti / yo vai devānāṃ pathaiti sa ṛtasya pathaiti candradakṣiṇā iti tadetena jyotiṣā yanti -

atha sado'bhyaiti / vi svaḥ paśya vyantarikṣamiti vi tvayā dakṣiṇayā lokaṃ khyeṣamityevaitadāha -

atha sadaḥ prekṣate / yatasva sadasyairiti mā tvā sadasyā atirikṣatetyevaitadāha -

atha hiraṇyamādāyāgnīdhramabhyaiti / brāhmaṇamadya videyaṃ pitṛmantampaitṛmatyamiti yo vai jñāto jñātakulīnaḥ sa pitṛmānpaitṛmatyo yā vai jñātāyāpi katipayīrdakṣiṇā dadāti tābhirmahajjayatyṛṣimārṣeyamiti yo vai jñāto'nūcānaḥ sa ṛṣirārṣeyaḥ sudhātudakṣiṇāmiti sa hi sudhātudakṣiṇaḥ -

athaivamupasadya / agnīdhe hiraṇyaṃ dadātyasmadrātā devatrā gacchateti yāṃ vai rātamanā avicikitsandakṣiṇāṃ dadāti tayā mahajjayati devatrā gacchateti devaloke me'pyasaditi vai yajate yo yajate taddevaloka evainametadapitvinaṃ karoti pradātāramāviśateti māmāviśatetyevaitadāha tatho hāsmādetāḥ parācyo na praṇaśyanti tadyadagnīdhe prathamāya dakṣiṇāṃ dadātyato hi viśve devā amṛtatvamapājayaṃstasmādagnīdhe prathamāya dakṣiṇāṃ dadāti -

athaivamevopasadya / ātreyāya hiraṇyaṃ dadāti yatra vā adaḥ prātaranuvākamanvāhustaddha smaitatpurā śaṃsantyatrirvā ṛṣīṇāṃ hotā''sāthaitatsado'suratamasamabhipupruve ta'ṛṣayo'trimabruvannehi pratyaṅṅidaṃ tamo'pajahīti sa etattamo'pāhannayaṃ vai jyotirya idaṃ tamo'pāvadhīditi tasmā etajjyotirhiraṇyaṃ dakṣiṇāmanayan jyotirhi hiraṇyaṃ tadvai sa tattejasā vīryeṇa'rṣistamo'pajaghānāthaiṣa etenaivaitajjyotiṣā tamo'pahanti tasmādātreyāya hiraṇyaṃ dadhāti -

atha brahmaṇe / brahmā hi yajñaṃ dakṣiṇato'bhigopāyatyathodgātre'tha hotre'thādhvaryubhyāṃ havirdhāna āsīnābhyāmatha punaretya prastotre'tha maitrāvaruṇāyātha brāhmaṇācchaṃsine'tha potre'tha neṣṭre'thācchāvākāyāthonnetre'tha grāvastute'tha subrahmaṇyāyai pratihartra uttamāya dadāti pratihartā vā eṣa so'smā etadantataḥ pratiharati tatho hāsmādetāḥ parācyo na praṇaśyanti -

athāhendrāya marutvate'nubrūhīti / yatra vai prajāpatiragre dadau taddhendra īkṣāṃ cakre sarvaṃ vā ayamidaṃ dāsyati nāsmabhyaṃ kiṃ cana pariśekṣyatīti sa etaṃ vajramudayacchadindrāya marutvate'nubrūhītyadānāya tato nādadātsa eṣo'pyetarhitathaiva vajra udyamyata indrāya marutvate'nubrūhītyadānāya tato na dadāti -

catasro vai dakṣiṇāḥ / hiraṇyamāyurevaitenātmanastrāyata āyurhi hiraṇyaṃ tadagnaya āgnīdhraṃ kurvate'dadāttasmādapyetarhyagnīdhe hiraṇyaṃ dīyate -

atha gauḥ / prāṇamevaitayātmanastrāyate prāṇo hi gaurannaṃ hi gaurannaṃ hi prāṇastāṃ rudrāya hotre'dadāt -

atha vāsaḥ / tvacamevaitenātmanastrāyate tvagghi vāsastadbṛhaspataya udgāyate'dadāt -

athāśvaḥ / vajro vā aśvo vajramevaitatpurogāṃ kurute yamaloke me'pyasaditi vai yajate yo yajate tadyamaloka evainametadapitvinaṃ karoti taṃ yamāya brahmaṇe'dadāt -

sa hiraṇyaṃ pratyeti / agnaye tvā mahyaṃ varuṇo dadātvityagnaye hyetadvaruṇo'dadhātso'mṛtatvamaśīyāyurdātra edhi mayo mahyaṃ pratigrahītra iti -

atha gāṃ pratyeti / rudrāya tvā mahyaṃ varuṇo dadātviti rudrāya hyetāṃ varuṇo'dadātso'mṛtatvamaśīya prāṇo dātra edhi vayo mahyaṃ pratigrahītra iti -

atha vāsaḥ pratyeti / bṛhaspataye tvā mahyaṃ varuṇo dadātviti bṛhaspataye hyetadvaruṇo'dadātso'mṛtatvamaśīya tvagdātra edhi mayo mahyaṃ pratigrahītra iti -

athāśvaṃ pratyeti / yamāya tvā mahyaṃ varuṇo dadātviti yamāya hyetaṃ varuṇo'dadātso'mṛtatvamaśīya hayo dātra edhi vayo mahyaṃ pratigrahītra iti -

atha yadanyaddadāti / kāmenaiva taddadātīdaṃ me'pyamutrāsāditi tatpratyeti ko'dātkasmā adātkāmo'dātkāmāyādāt kāmo dātā kāmaḥ pratigrahītā kāmaitatta iti taddevatāyā atidiśati -

tadāhuḥ / na devatāyā atidiśedidaṃ vai yāṃ devatāṃ saminddhe sā dīpyamānā śvaḥśvaḥ śreyasī bhavatīdaṃ vai yasminnagnāvabhyādadhati sa dīpyamāna eva śvaḥśvaḥ śreyānbhavati śvaḥśvo ha vai śreyānbhavati ya evaṃ vidvānpratigṛhṇāti tadyathā samiddhe juhuyādevametāṃ juhoti yāmadhīyate dadāti tasmādadhīyannātidiśet -