શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 4.3.4

૪.૩.૪ દક્ષિણાદાનમ્
ઘ્નન્તિ વા એતદ્યજ્ઞમ્ । યદેનં તન્વતે યન્ન્વેવ રાજાનમભિષુણ્વન્તિ તત્તં ઘ્નન્તિ યત્પશું સંજ્ઞપયન્તિ વિશાસતિ તત્તં ઘ્નન્ત્યુલૂખલમુસલાભ્યાં દૃષદુપલાભ્યાં હવિર્યજ્ઞં ઘ્નન્તિ -

સ એષ યજ્ઞો હતો ન દદક્ષે । તં દેવા દક્ષિણાભિરદક્ષયંસ્તદ્યદેનં દક્ષિણાભિરદક્ષયંસ્તસ્માદ્દક્ષિણા નામ તદ્યદેવાત્ર યજ્ઞસ્ય હતસ્ય વ્યથતે તદેવાસ્યૈતદ્દક્ષિણાભિર્દક્ષયત્યથ સમૃદ્ધ એવ યજ્ઞો ભવતિ તસ્માદ્દક્ષિણા દદાતિ -

તદ્વૈ ષડ્દ્વાદશેત્યેવ હવિર્યજ્ઞે દદતિ । ન હ ત્વેવાશતદક્ષિણઃ સૌમ્યોઽધ્વરઃ સ્યાદેષ વૈ પ્રત્યક્ષં યજ્ઞો યત્પ્રજાપતિઃ પુરુષો વૈ પ્રજાપતેર્નેદિષ્ઠં સોઽયં શતાયુઃ શતતેજાઃ શતવીર્યસ્તં શતેનૈવ દક્ષયતિ નાશતેન તસ્માન્નાશતદક્ષિણઃ સૌમ્યોઽધ્વરઃ સ્યાન્નો હૈવાશતદક્ષિણેન યજમાનસ્યઽર્ત્વિક્ષ્યાન્નેદસ્યાક્ષિભૂરસાનિ યમિમે હનિષ્યન્ત્યેવ ન દક્ષયિષ્યન્તીતિ -

દ્વયા વૈ દેવા દેવાઃ । અહૈવ દેવા અથ યે બ્રાહ્મણાઃ શુશ્રુવાંસોઽનૂચાનાસ્તે મનુષ્યદેવાસ્તેષાં દ્વેધાવિભક્ત એવ યજ્ઞ આહુતય એવ દેવાનાં દક્ષિણા મનુષ્યદેવાનાં બ્રાહ્મણાનાં શુશ્રુવુષામનૂચાનાનામાહુતિભિરેવ દેવાન્પ્રીણાતિ દક્ષિણાભિર્મનુષ્યદેવાન્બ્રાહ્મણાઞ્છુશ્રુવુષોઽનૂચાનાંસ્ત એનમુભયે દેવાઃ પ્રીતાઃ સ્વર્ગં લોકમભિવહન્તિ -

તા વા એતાઃ । ઋત્વિજામેવ દક્ષિણા અન્યં વા એત એતસ્યાત્માનં સંસ્કુર્વન્ત્યેતં યજ્ઞમૃઙ્મયં યજુર્મયં સામમયમાહુતિમયં સોઽસ્યામુષ્મિંલોક આત્મા ભવતિ તદ્યે માઽજીજનન્તેતિ તસ્માદૃત્વિગ્ભ્ય એવ દક્ષિણા દદ્યાન્નાનૃત્વિગ્ભ્યઃ -

અથ પ્રતિપરેત્ય ગાર્હપત્યમ્ । દક્ષિણાનિ જુહોતિ સ દશાહોમીયે વાસસિ હિરણ્યમ્પ્રબધ્યાવધાય જુહોતિ દેવલોકે મેઽપ્યસદિતિ વૈ યજતે યો યજતે સોઽસ્યૈષ યજ્ઞો દેવલોકમેવાભિપ્રૈતિ તદનૂચી દક્ષિણા યાં દદાતિ સૈતિ દક્ષિણામન્વારભ્ય યજમાનઃ -

ચતસ્રો વૈ દક્ષિણાઃ । હિરણ્યં ગૌર્વાસોઽશ્વો ન વૈ તદવકલ્પતે યદશ્વસ્ય પાદમવદધ્યાદ્યદ્વા ગૌઃ પાદમવદધ્યાત્તસ્માદ્દશાહોમીયે વાસસિ હિરણ્યમ્પ્રબધ્યાવધાય જુહોતિ -

સૌરીભ્યામૃગ્ભ્યાં જુહોતિ । તમસા વા અસૌ લોકોઽન્તર્હિતઃ સ એતેન જ્યોતિષા તમો ઽપહત્ય સ્વર્ગં લોકમુપસંક્રામતિ તસ્માત્સૌરીભ્યામૃગ્ભ્યાં જુહોતિ -

સ જુહોતિ । ઉદુ ત્યં જાતવેદસં દેવં વહન્તિ કેતવઃ । દૃશે વિશ્વાય સૂર્યં સ્વાહેત્યેતયા ગાયત્ર્યા ગાયત્રી વા ઇયં પૃથિવી સેયં પ્રતિષ્ઠા તદસ્યામેવૈતત્પ્રતિષ્ઠાયાં પ્રતિતિષ્ઠતિ -

અથ દ્વિતીયાં જુહોતિ । ચિત્રં દેવાનામુદગાદનીકં ચક્ષુર્મિત્રસ્ય વરુણસ્યાગ્નેઃ ।આપ્રા દ્યાવાપૃથિવી અન્તરિક્ષં સૂર્ય આત્મા જગતસ્તસ્થુષશ્ચ સ્વાહેત્યેતયા ત્રિષ્ટુભા લોકમેવૈતયોપપ્રૈતિ -

અથાગ્નીધ્રે । દ્વે વૈકાં વા જુહોતિ તદ્યદગ્નાવાગ્નીધ્રે દ્વે વૈકાં વા જુહોત્યગ્નિર્વૈ પશૂનામીષ્ટે ત એનમભિતઃ પરિણિવિશન્તે તમેતયાહુત્યા પ્રીણાતિ સોઽસ્મૈ પ્રીતોઽનુમન્યતે તેનાનુમતાં દદાતિ -

સ જુહોતિ । અગ્ને નય સુપથા રાયે અસ્માન્વિશ્વાનિ દેવ વયુનાનિ વિદ્વાન્ ।યુયોધ્યસ્મજ્જુહુરાણમેનો ભૂયિષ્ઠાં તે નમૌક્તિં વિધેમ સ્વાહેત્યથ યદ્યશ્વં યુક્તં વાઽયુક્તં વા દાસ્યન્ત્સ્યાદથ દ્વિતીયાં જુહુયાદ્યદ્યુ ન નાદ્રિયેત -

સ જુહોતિ । અયં નો અગ્નિર્વરિવસ્કૃણોત્વયં મૃધઃ પુર એતુ પ્રભિન્દન્। અયં વાજાઞ્જયતુ વાજસાતાવયં શત્રૂન્જયતુ જર્હૃષાણઃ સ્વાહેતિ વાજસા હ્યશ્વઃ -

અથ હિરણ્યમાદાય શાલામભ્યૈતિ । દક્ષિણેન વેદિં દક્ષિણા ઉપતિષ્ઠન્તે સોઽગ્રેણ શાલાં તિષ્ઠન્નભિમન્ત્રયતે રૂપેણ વો રૂપમભ્યાગામિતિ ન હ વા અગ્રે પશવો દાનાય ચક્ષમિરે તેઽપનિધાય સ્વાનિ રુપાણિ શરીરૈઃ પ્રત્યુપાતિષ્ઠન્ત તાનેતદ્દેવાઃ સ્વૈરેવ રૂપૈર્યજ્ઞસ્યાર્ધાદુપાયંસ્તે સ્વાનિ રૂપાણિ જાનાના અભ્યવાયંસ્તે રાતમનસોઽલં દાનાયાભવંસ્તથો એવૈનાનેષ એતત્સ્વૈરેવ રૂપૈર્યજ્ઞસ્યાર્ધાદુપૈતિ તે સ્વાનિ રૂપાણિ જાનાના અભ્યવાયન્તિ તે રાતમનસોઽલં દાનાય ભવન્તિ -

તુથો વો વિશ્વવેદા વિભજત્વિતિ । બ્રહ્મ વૈ તુથસ્તદેના બ્રહ્મણા વિભજતિ બ્રહ્મ વૈ દક્ષિણીયં ચાદક્ષિણીયં ચ વેદ તથો હાસ્યૈતા દક્ષિણીયાયૈવ દત્તા ભવન્તિ નાદક્ષિણીયાય -

ઋતસ્ય પથા પ્રેતેતિ । યો વૈ દેવાનાં પથૈતિ સ ઋતસ્ય પથૈતિ ચન્દ્રદક્ષિણા ઇતિ તદેતેન જ્યોતિષા યન્તિ -

અથ સદોઽભ્યૈતિ । વિ સ્વઃ પશ્ય વ્યન્તરિક્ષમિતિ વિ ત્વયા દક્ષિણયા લોકં ખ્યેષમિત્યેવૈતદાહ -

અથ સદઃ પ્રેક્ષતે । યતસ્વ સદસ્યૈરિતિ મા ત્વા સદસ્યા અતિરિક્ષતેત્યેવૈતદાહ -

અથ હિરણ્યમાદાયાગ્નીધ્રમભ્યૈતિ । બ્રાહ્મણમદ્ય વિદેયં પિતૃમન્તમ્પૈતૃમત્યમિતિ યો વૈ જ્ઞાતો જ્ઞાતકુલીનઃ સ પિતૃમાન્પૈતૃમત્યો યા વૈ જ્ઞાતાયાપિ કતિપયીર્દક્ષિણા દદાતિ તાભિર્મહજ્જયત્યૃષિમાર્ષેયમિતિ યો વૈ જ્ઞાતોઽનૂચાનઃ સ ઋષિરાર્ષેયઃ સુધાતુદક્ષિણામિતિ સ હિ સુધાતુદક્ષિણઃ -

અથૈવમુપસદ્ય । અગ્નીધે હિરણ્યં દદાત્યસ્મદ્રાતા દેવત્રા ગચ્છતેતિ યાં વૈ રાતમના અવિચિકિત્સન્દક્ષિણાં દદાતિ તયા મહજ્જયતિ દેવત્રા ગચ્છતેતિ દેવલોકે મેઽપ્યસદિતિ વૈ યજતે યો યજતે તદ્દેવલોક એવૈનમેતદપિત્વિનં કરોતિ પ્રદાતારમાવિશતેતિ મામાવિશતેત્યેવૈતદાહ તથો હાસ્માદેતાઃ પરાચ્યો ન પ્રણશ્યન્તિ તદ્યદગ્નીધે પ્રથમાય દક્ષિણાં દદાત્યતો હિ વિશ્વે દેવા અમૃતત્વમપાજયંસ્તસ્માદગ્નીધે પ્રથમાય દક્ષિણાં દદાતિ -

અથૈવમેવોપસદ્ય । આત્રેયાય હિરણ્યં દદાતિ યત્ર વા અદઃ પ્રાતરનુવાકમન્વાહુસ્તદ્ધ સ્મૈતત્પુરા શંસન્ત્યત્રિર્વા ઋષીણાં હોતાઽઽસાથૈતત્સદોઽસુરતમસમભિપુપ્રુવે તઽઋષયોઽત્રિમબ્રુવન્નેહિ પ્રત્યઙ્ઙિદં તમોઽપજહીતિ સ એતત્તમોઽપાહન્નયં વૈ જ્યોતિર્ય ઇદં તમોઽપાવધીદિતિ તસ્મા એતજ્જ્યોતિર્હિરણ્યં દક્ષિણામનયન્ જ્યોતિર્હિ હિરણ્યં તદ્વૈ સ તત્તેજસા વીર્યેણઽર્ષિસ્તમોઽપજઘાનાથૈષ એતેનૈવૈતજ્જ્યોતિષા તમોઽપહન્તિ તસ્માદાત્રેયાય હિરણ્યં દધાતિ -

અથ બ્રહ્મણે । બ્રહ્મા હિ યજ્ઞં દક્ષિણતોઽભિગોપાયત્યથોદ્ગાત્રેઽથ હોત્રેઽથાધ્વર્યુભ્યાં હવિર્ધાન આસીનાભ્યામથ પુનરેત્ય પ્રસ્તોત્રેઽથ મૈત્રાવરુણાયાથ બ્રાહ્મણાચ્છંસિનેઽથ પોત્રેઽથ નેષ્ટ્રેઽથાચ્છાવાકાયાથોન્નેત્રેઽથ ગ્રાવસ્તુતેઽથ સુબ્રહ્મણ્યાયૈ પ્રતિહર્ત્ર ઉત્તમાય દદાતિ પ્રતિહર્તા વા એષ સોઽસ્મા એતદન્તતઃ પ્રતિહરતિ તથો હાસ્માદેતાઃ પરાચ્યો ન પ્રણશ્યન્તિ -

અથાહેન્દ્રાય મરુત્વતેઽનુબ્રૂહીતિ । યત્ર વૈ પ્રજાપતિરગ્રે દદૌ તદ્ધેન્દ્ર ઈક્ષાં ચક્રે સર્વં વા અયમિદં દાસ્યતિ નાસ્મભ્યં કિં ચન પરિશેક્ષ્યતીતિ સ એતં વજ્રમુદયચ્છદિન્દ્રાય મરુત્વતેઽનુબ્રૂહીત્યદાનાય તતો નાદદાત્સ એષોઽપ્યેતર્હિતથૈવ વજ્ર ઉદ્યમ્યત ઇન્દ્રાય મરુત્વતેઽનુબ્રૂહીત્યદાનાય તતો ન દદાતિ -

ચતસ્રો વૈ દક્ષિણાઃ । હિરણ્યમાયુરેવૈતેનાત્મનસ્ત્રાયત આયુર્હિ હિરણ્યં તદગ્નય આગ્નીધ્રં કુર્વતેઽદદાત્તસ્માદપ્યેતર્હ્યગ્નીધે હિરણ્યં દીયતે -

અથ ગૌઃ । પ્રાણમેવૈતયાત્મનસ્ત્રાયતે પ્રાણો હિ ગૌરન્નં હિ ગૌરન્નં હિ પ્રાણસ્તાં રુદ્રાય હોત્રેઽદદાત્ -

અથ વાસઃ । ત્વચમેવૈતેનાત્મનસ્ત્રાયતે ત્વગ્ઘિ વાસસ્તદ્બૃહસ્પતય ઉદ્ગાયતેઽદદાત્ -

અથાશ્વઃ । વજ્રો વા અશ્વો વજ્રમેવૈતત્પુરોગાં કુરુતે યમલોકે મેઽપ્યસદિતિ વૈ યજતે યો યજતે તદ્યમલોક એવૈનમેતદપિત્વિનં કરોતિ તં યમાય બ્રહ્મણેઽદદાત્ -

સ હિરણ્યં પ્રત્યેતિ । અગ્નયે ત્વા મહ્યં વરુણો દદાત્વિત્યગ્નયે હ્યેતદ્વરુણોઽદધાત્સોઽમૃતત્વમશીયાયુર્દાત્ર એધિ મયો મહ્યં પ્રતિગ્રહીત્ર ઇતિ -

અથ ગાં પ્રત્યેતિ । રુદ્રાય ત્વા મહ્યં વરુણો દદાત્વિતિ રુદ્રાય હ્યેતાં વરુણોઽદદાત્સોઽમૃતત્વમશીય પ્રાણો દાત્ર એધિ વયો મહ્યં પ્રતિગ્રહીત્ર ઇતિ -

અથ વાસઃ પ્રત્યેતિ । બૃહસ્પતયે ત્વા મહ્યં વરુણો દદાત્વિતિ બૃહસ્પતયે હ્યેતદ્વરુણોઽદદાત્સોઽમૃતત્વમશીય ત્વગ્દાત્ર એધિ મયો મહ્યં પ્રતિગ્રહીત્ર ઇતિ -

અથાશ્વં પ્રત્યેતિ । યમાય ત્વા મહ્યં વરુણો દદાત્વિતિ યમાય હ્યેતં વરુણોઽદદાત્સોઽમૃતત્વમશીય હયો દાત્ર એધિ વયો મહ્યં પ્રતિગ્રહીત્ર ઇતિ -

અથ યદન્યદ્દદાતિ । કામેનૈવ તદ્દદાતીદં મેઽપ્યમુત્રાસાદિતિ તત્પ્રત્યેતિ કોઽદાત્કસ્મા અદાત્કામોઽદાત્કામાયાદાત્ કામો દાતા કામઃ પ્રતિગ્રહીતા કામૈતત્ત ઇતિ તદ્દેવતાયા અતિદિશતિ -

તદાહુઃ । ન દેવતાયા અતિદિશેદિદં વૈ યાં દેવતાં સમિન્દ્ધે સા દીપ્યમાના શ્વઃશ્વઃ શ્રેયસી ભવતીદં વૈ યસ્મિન્નગ્નાવભ્યાદધતિ સ દીપ્યમાન એવ શ્વઃશ્વઃ શ્રેયાન્ભવતિ શ્વઃશ્વો હ વૈ શ્રેયાન્ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્પ્રતિગૃહ્ણાતિ તદ્યથા સમિદ્ધે જુહુયાદેવમેતાં જુહોતિ યામધીયતે દદાતિ તસ્માદધીયન્નાતિદિશેત્ -