Shatapatha Brahmana · Chapter 4.3.1

४.३.१ ṛtugrahāḥ
bhakṣayitvā samupahūtāḥ sma ityuktvottiṣṭhati / puroḍāśabṛgalamādāya tadyatraitadupasanno'cchāvāko'nvāha tadasmai puroḍāśabṛgalaṃ pāṇāvādadhadāhācchāvāka vadasva yatte vādyamityahīyata vā acchāvākaḥ -

tamindrāgnī anusamatanutām / prajānāṃ prajātyai tasmādaindrāgno'cchāvākaḥ sa etena ca haviṣā yadasmā etatpuroḍāśabṛgalaṃ pāṇāvādadhātyetena cārṣeyeṇa yadetadanvāha tenānusamaśnute -

sa vai sanne'cchāvāke / ṛtugrahaiścarati tadyatsanne'cchāvāka ṛtugrahaiścarati mithunaṃ vā acchāvāka aindrāgno hyacchāvāko dvau hīndrāgnī dvandvaṃ hi mithunaṃ prajananaṃ sa etasmānmithunātprajananādṛtūntsaṃvatsaraṃ prajanayati -

yadveva sanne'cchāvāke / ṛtugrahaiścarati sarvaṃ vā ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ sarvamevaitatprajanayati tasmātsanne'cchāvāka ṛtugrahaiścarati -

tānvai dvādaśa gṛhṇīyāt / dvādaśa vai māsāḥ saṃvatsarasya tasmāddvādaśa gṛhṇīyādatho api trayodaśa gṛhṇīyādasti trayodaśo māsa iti dvādaśa tveva gṛhṇīyādeṣaiva sampat -

droṇakalaśādgṛhṇāti / prajāpatirvai droṇakalaśaḥ sa etasmātprajāpaterṛtūntsaṃvatsaram prajanayati -

ubhayatomukhābhyāṃ pātrābhyāṃ gṛhṇāti / kutastayorantā ye ubhayatomukhe tasmādayamantaḥ saṃvatsaraḥ pariplavate taṃ gṛhītvā na sādayati tasmādayamasannaḥ saṃvatsaraḥ -

nānuvākyāmanvāha / hvayati vā anuvākyayā ''gato hyevāyamṛturyadi divā yadi naktaṃ/ nānuvaṣaṭkaroti nedṛtūnavavṛṇajā iti sahaiva prathamau grahau gṛhṇītaḥ sahottamāvidamevaitatsarvaṃ saṃvatsareṇa parigṛhṇītastadidaṃ sarvaṃ saṃvatsareṇa parigṛhītam -

nirevānyataraḥ krāmati / prānyataraḥ padyate tasmādime'nvañco māsā yantyatha yadubhau vā saha niṣkrāmetāmubhau vā saha prapadyeyātāṃ pṛthagu haiveme māsā īyustasmānnirevānyataraḥ krāmati prānyataraḥ padyate -

tau vā ṛtuneti ṣaṭpracarataḥ / taddevā aharasṛjantartubhiriti catustadrātrimasṛjanta sa yaddhaitāvadevābhaviṣyadrātrirhaivābhaviṣyanna vyavatsyat -

tau vā ṛtunetyupariṣṭāddviścarataḥ / taddevāḥ purastādaharadadustasmādidamadyāharatha rātriratha śvo'harbhavitā -

ṛtuneti vai devāḥ / manuṣyānasṛjantartubhiriti paśūntsa yattanmadhye yena paśūnasṛjanta tasmādime paśava ubhayataḥ parigṛhītā vaśamupetā manuṣyāṇām -

tau vā ṛtuneti ṣaṭpracarya / itarathā pātre viparyasyete ṛtubhiriti catuścaritvetarathā pātre viparyasyete anyatarata eva taddevā aharasṛjantānyatarato rātrimanyatarata eva taddevā manuṣyānasṛjantānyatarataḥ paśūn -

athāto gṛhṇātyeva / upayāmagṛhīto'si madhave tvetyevādhvaryurgṛhṇātyupayāmagṛhīto'si mādhavāya tveti pratiprasthātaitāveva vāsantikau sa yadvasanta oṣadhayo jāyante vanaspatayaḥ pacyante teno haitau madhuśca mādhavaśca -

upayāmagṛhīto'si / śukrāya tvetyevādhvaryurgṛhṇātyupayāmagṛhīto'si śucaye tveti pratiprasthātaitāveva graiṣmau sa yadetayorbaliṣṭhaṃ tapati teno haitau śukraśca śuciśca -

upayāmagṛhīto'si nabhase tvetyevādhvaryurgṛhṇātyupayāmagṛhīto'si nabhasyāya tveti pratiprasthātaitāveva vārṣikāvamuto vai divo varṣati teno haitau nabhaśca nabhasyaśca -

upayāmagṛhīto'si / iṣe tvetyevādhvaryurgṛhṇātyupayāmagṛhīto'syūrje tveti pratiprasthātaitāveva śāradau sa yaccharadyūrgrasa oṣadhayaḥ pacyante teno haitāviṣaścorjaśca -

upayāmagṛhīto'si sahase tvetyevādhvaryurgṛhṇātyupayāmagṛhīto'si sahasyāya tveti pratiprasthātaitāveva haimantikau sa yaddhemanta imāḥ prajāḥ sahaseva svaṃ vaśamupanayate teno haitau sahaśca sahasyaśca -

upayāmagṛhīto'si tapase tvetyevādhvaryurgṛhṇātyupayāmagṛhīto'si tapasyāya tveti pratiprasthātaitāveva śaiśirau sa yadetayorbaliṣṭhaṃ śyāyati teno haitau tapaśca tapasyaśca -

upayāmagṛhīto'si / aṃhasaspataye tveti trayodaśaṃ grahaṃ gṛhṇāti yadi trayodaśaṃ gṛhṇīyādatha pratiprasthātādhvaryoḥ pātre saṃsravamavanayatyadhvaryurvā pratiprasthātuḥ pātre saṃsravamavanayatyāharati bhakṣam -

atha pratiprasthātā bhakṣitena pātreṇa / aindrāgnaṃ grahaṃ gṛhṇāti tadyadabhakṣitena pātreṇaindrāgnaṃ grahaṃ gṛhṇāti na vā ṛtugrahāṇāmanuvaṣaṭkurvantyetebhyo vā aindrāgnaṃ grahaṃ grahīṣyanbhavati tadasyaindrāgnenaivānuvaṣaṭkṛtā bhavanti -

yadvevaindrāgnaṃ grahaṃ gṛhṇāti / sarvaṃ vā idaṃ prājījanadya ṛtugrahānagrahītsa idaṃ sarvaṃ prajanayyedamevaitatsarvaṃ prāṇodānayoḥ pratiṣṭhāpayati tadidaṃ sarvaṃ prāṇodānayoḥ pratiṣṭhitamindrāgnī hi prāṇodānāvime hi dyāvāpṛthivī prāṇodānāvanayorhīdaṃ sarvaṃ pratiṣṭhitam -

yadvevaindrāgnaṃ grahaṃ gṛhṇāti / sarvaṃ vā idaṃ prājījanadya ṛtugrahānagrahītsa idaṃ sarvaṃ prajanayyāsminnevaitatsarvasminprāṇodānau dadhāti tāvimāvasmintsarvasminprāṇodānau hitau -

athāto gṛhṇātyeva / indrāgnī āgataṃ sutaṃ gīrbhirnabho vareṇyam / asya pātaṃ dhiyeṣitā / upayāmagṛhīto'sīndrāgnibhyāṃ tvaiṣa te yonirindrāgnibhyāṃ tveti sādayatīndrāgnibhyāṃ hyenaṃ gṛhṇāti -

vaiśvadevagrahaḥ
atha vaiśvadevaṃ grahaṃ gṛhṇāti / sarvaṃ vā idaṃ prājījanadya ṛtugrahānagrahītsa yaddhaitāvadevābhaviṣyadyāvatyā haivāgre prajāḥ sṛṣṭāstāvatyo haivābhaviṣyanna prājaniṣyanta -

atha yadvaiśvadevaṃ grahaṃ gṛhṇāti / idamevaitatsarvamimāḥ prajā yathāyathaṃ vyavasṛjati tasmādimāḥ prajāḥ punarabhyāvartaṃ prajāyante śukrapātreṇa gṛhṇātyeṣa vai śukro ya eṣa tapati tasya ye raśmayaste viśve devāstasmācchukrapātreṇa gṛhṇāti -

athāto gṛhṇātyeva / omāsaścarṣaṇīdhṛto viśve devāsa āgata dāśvāṃso dāśuṣaḥ sutam upayāmagṛhīto'si viśvebhyastvā devebhya eṣa te yonirviśvebhyastvā devebhya iti sādayati viśvebhyo hyenaṃ devebhyo gṛhṇāti -