Language

ENहिગુ
Scripture Library

Shatapatha Brahmana · Chapter 4.3

brāhmaṇa १ ṛtugrahāḥ
१ ṛtugrahāḥ tatra pūrvaṃ tāvadadhvaryuḥ savanīyapuroḍāśaśakalamacchāvākasya pāṇau prakṣipediti vidhānaṃ, pāṇau puroḍāśaśakalaprakṣepasya nigadānuvacanārthasya ca sampraiṣasya kāraṇābhidhānam, acchāvākakartṛkayāgasyānantarakālamṛtugrahāṇāṃ yāgavidhānaṃ, punarapi tasyaiva kālasya sarvotpattihetutvena praśaṃsanam, ṛtugrahāṇāṃ dvādaśarūpasaṃkhyāviśeṣasya vidhānaṃ, tatra pakṣāntareṇa trayodaśasaṃkhyākatvamabhidhāya sābhiprāyaṃ pūrvamukto dvādaśapakṣa evānuṣṭheya iti kathanaṃ, dhruvagrahagrahaṇāṃtaraṃ dhārāyā viratatvāduktasaṃkhyākānāmṛtugrahāṇāṃ droṇakalaśādgrahaṇavidhānaṃ, saprayojanaṃ grahaṇasādhanapātrayorubhayatomukhatvopavarṇanaṃ, grahaṇānaṃtaraṃ grahavatprāptasya khare sādanasya niṣedhakathanam, grahaṇāvasare kartavyāyā anuvākyāyāḥ sopapattiko niṣedhaḥ, sarveṣvapi graheṣu vaṣaṭkārānaṃtaraṃ prāptasyānuvaṣaṭkārasya sābhiprāyaṃ niṣedha- karaṇaṃ, prathamadvitīyayorekādaśadvādaśayośca sakāraṇaṃ sahagrahaṇavidhānam, adhvaryupratiprasthātroḥ paryāyeṇa kartavyayo- rniṣkramaṇapraveśayorvipakṣe bādhapradarśana- pūrvaka saprakārakaṃ vidhānaṃ, yāgakāle'dhvaryupratiprasthātroḥ praiṣamantrāṇāmutpā- danadvārā'horātrasṛṣṭihetutvena praśaṃsanaṃ, vihitānuktakramasahitānāṃ praiṣamantrāṇāṃ prakārāntareṇa praśaṃsanaṃ, homamadhye pātramukhayorviparyāsavidhānaṃ, ṛtugrahāṇāṃ madhye prathamadvitīyagrahayoḥ kartṛmantra viśiṣṭaṃ grahaṇavidhānaṃ, caitravaiśākhayormadhu- mādhavanāmadheyaprāpterdarśana, jyeṣṭhāṣāḍhayoḥ śukraśucināmadheyaprāptisahitaṃ tṛtīya- caturthayoḥ yathoktaguṇaviśiṣṭaṃ grahaṇa- vidhānaṃ, śrāvaṇabhādrapadayornabhonabhasyanāma- dheyaprāptiyutaṃ pañcamaṣaṣṭhayorgrahaṇavidhānam, āśvinakārtikayoriḍūrṅnāmadheyaprāptiyutaṃ satamāṣṭamayorgrahaṇavidhānaṃ, mārgaśīrṣapauṣayoḥ sahasyasaṃjñāprāptiyutaṃ navamadaśamayorgrahaṇavidhānaṃ, māghaphālgunayostapastapasyasaṃjñāprāptiyutamekādvādaśayorgrahaṇavidhānaṃ trayodaśasya grahaṇapakṣe tanmaṃtrābhidhānaṃ, homottaramadhvaryoḥ pratiprasthāturvā pātre śeṣasyāvanayanaṃ vidhāya saṃsravaśeṣasya bhakṣārthamāharaṇavidhānam /
aindrāgnagrahaḥ-tatra kāraṇasahitaṃ abhakṣitapātreṇaindrāgnasyagrahaṇavidhānam, aindrāgnagrahagrahaṇasya prayojanābhidhānena praśaṃsanaṃ, punaḥ prakārāntareṇa tasyaiva praśaṃsanaṃ, vihitaṃ grahaṇamanūdya tatra maṃtrasya viniyojanaṃ gṛhītasya somarasasya samaṃtrakaṃ khare sādanavidhānam /
vaiśvadevagrahaḥ tatra sārthavādaṃ śukrapātreṇa vaiśvadevagrahasya grahaṇaṃ vidhāya tadanuvādena tanmaṃtraṃ vidhāya ca tadartha- vivaraṇaṃ, gṛhītasya somarasasya samaṃtrakaṃ khare sādanavidhānaṃ cetyādi.
brāhmaṇa २ mādhyandinasavanagrahāḥ
२ mādhyandinasavanagrahāḥ tatra pūrvasmin brāhmaṇe ṛtugrahaindrāgnavaiśvadevagrahā vihitāḥ, tatraindrāgnavaiśvadevayorhotrā śastre śaṃsyamāne'dhvaryuṇā pratigaraḥ kartavyaḥ stotramasminbrāhmaṇe kathyate / tatra tāvatpūrvaṃ pratigaraśabdasya nirvacanaṃ, prāñcamāsīna- madhvaryuṃ prati śastramupakrameteti kathanaṃ, prasaṅgātstotraśastrayoḥ paurvāparyamupajīvya śastraśabdasya nirvacanaṃ, pratigarāvasare'dhvaryoḥ paryāvṛttividhānaṃ, pratigare'dhvaryoḥ parāktve bādhaṃ darśayitvoktāyāḥ paryāvṛtterdṛḍhīkaraṇaṃ, vihitasya pratigarasya chandaḥ-sambandhirasarūpeṇa praśaṃsanaṃ, sakāraṇaṃ pratigaroccāraṇasyāvasānalakṣaṇakālavidhānaṃ, prasaṅgātprātaḥsavanādīnāṃ krameṇa gāyatratraiṣṭubhajāgatatvāni pradarśya savanatraye'pi pratigare viśeṣavivakṣayā prastāvakaraṇaṃ, prakṛte pratigarasavanatraye'pi viśeṣakathanaṃ, proktasya pratigarasya kālapradarśanaṃ, pratigarasya svarūpavidhānaṃ, pratigare keṣāñcicchākhināṃ sopapattikaṃ matamanūdya tannirākṛtya svamatamabhidhāya ca tannigamanaṃ ceti.
brāhmaṇa ३ śukraḥ, manthī, āgrayaṇaḥ, marutvatīyaḥ, ukthyaḥ
३ śukrāmanthyādigrahāḥ-tatra ukthyagrahāntaṃ prātaḥsavanaṃ saṃsthāpya mādhyandinasavanāya somābhiṣavasya vidhānaṃ, tataḥ śukrādipañcagrahāṇāṃ grahaṇasya krameṇa vidhānam, ukthyamarutvatīyayoḥ paurvāparye śākhāntaramatamanūdya nirākaraṇapūrvakaṃ svamatasya sthāpanaṃ, sambhūya pañcānāṃ grahāṇāṃ grahaṇamanūdya tatpraśaṃsanaṃ, marutvatīyānāṃ grahaṇamanūdya kāraṇābhidhānam, grahāṇāṃ marudarthakatvāttebhya eva grahaṇaprasaktau tatsahitāyendrāya gṛhṇīyāditi vidhānaṃ, kāraṇāntaropanyāsenoktārthasya dṛḍhīkaraṇaṃ, prakṛtagrahāṇāmṛtupātrābhyāṃ grahaṇavidhānaṃ, krameṇa grahāṇāṃ grahaṇasādanamantrābhidhānaṃ, tadartha- vivaraṇaṃ ca, marutvatīyagrahṇānaṃtaraṃ māhendraṃ grahaṃ vidhāya tasya pāpanirasanahetutvena praśaṃsanaṃ, punarapi tasyaiva māhendragrahasya yajamānasambandhimahattvahetutvena praśaṃsanaṃ, vihitaṃ grahaṇamanūdya tatra śukrapātraṃ vidhāya mantraṃ ca viniyujya tadvyākhyānaṃ, māhendra grahe pṛṣṭhastotropākaraṇānantaramadhvaryoḥ praiṣarūpāyā vāca utpādanaṃ, sa ca praiṣastṛtīyasavanārthaṃ iti vyākhyānaṃ, mādhyandinasavane tṛtīyasavanārthābhiṣavādi- sampādanārthasya praiṣasya prayojananirūpaṇaṃ ceti.
brāhmaṇa ४ dakṣiṇādānam
४ dakṣiṇādānaṃ - tatra pūrvaṃ prayojanamuktvā prasaṃgāddakṣiṇāpadaniruktiṃ cābhidhāya dakṣiṇādānavidhānaṃ, prasaṅgāddhaviryajñe dakṣiṇāklṛptiṃ pradarśya prakṛte somayāge dakṣiṇāklṛptikathanaṃ, sopapattikaṃ śatadakṣiṇatvena yajñasya samṛddhinirūpaṇam, uktasaṃkhyāyā nyūnatvenārtvijyaṃ na kuryāditi niṣedhakathanaṃ, vihitadakṣiṇāyāḥ prakārāntareṇa praśaṃsanam, uktāyā dakṣiṇāyāḥ sahotṛkartvigsambandhavidhānaṃ, sakāraṇaṃ vāsasi hiraṇyabandhanarūpaviśeṣasahitaṃ dākṣiṇahomavidhānaṃ, vihite gārhapatyādhikaraṇakahome mantrau vidhāya tayośchandaḥprayojanasahitaṃ nirdeśaṃ kṛtvā tadarthavivaraṇaṃ, vikalpenaikāhutikasya dvyāhutikasya vā āgnīdhrahomasya vidhānaṃ, vidite home prathamāhutau mantraṃ vidhāya dvitīyāhuternaimittikatvamupavarṇya ca tasyāḥ kartavyapakṣe mantraṃ vidhāya tadgatavājaśabdaprayogasya tātparyābhidhānaṃ, setikartavyatākaṃ samantrakaṃ dakṣiṇārthānāṃ gavāmabhimantraṇavidhānaṃ tatra mantrasya caturdhāvibhāgena vyākhyānaṃ ca, mantratattātparyasahitaṃ sadogamanavidhānaṃ, samantrakaṃ sadasyaiḥ saha sadaḥ prekṣaṇa- vidhānaṃ, mantramantrārthayutaṃ sahiraṇyamāgnīdhraṃprati gamanavidhānam, upasadanānantaraṃ mantramantrārthayutamagnīdhe hiraṇyadānavividhānaṃ, dakṣiṇādāne āgnīdhrasya prāthamikatve kāraṇopanyāsaḥ, āgnīdhrāya hiraṇyaṃ datvā tata ātreyāya hiraṇyaṃ dadyāditi vidhānaṃ, ātreyāya hiraṇyadāne hetunirūpaṇaṃ, tato brahmādibhyaḥ saprakārakaṃ krameṇa dakṣiṇādānavidhānaṃ, dakṣiṇādānānantaraṃ marutvadgrahasyānuvākyāsampraiṣavidhānam, uktasampraiṣoccāraṇāntaraṃ na dadyādityarthavidhāyinyākhyāyikā, vihitaśatadakṣiṇātiriktānāṃ caturṇāṃ dravyāṇāṃ prayojanābhidhānapūrvakamṛtvigviśeṣeṣu dānavidhānaṃ, kramaśo vihitānāṃ hiraṇyādīnāṃ caturṇāmpratigrahaṇamantrāṇāṃ pradarśanaṃ, hiraṇyādidānānantaraṃ manthādidānasya vidhānam, icchayā dattasya vastunaḥ pratigrahamantramabhidhāya tasya praśnottararūpārthasyābhidhānaṃ ca, pratigrahamantreṣu tattaddevatāvācakapadoccāraṇasya prayojanābhidhānam, asminviṣaye devatāpadaṃ noccarediti keṣāñcinmatanirūpaṇaṃ cetyādi.
brāhmaṇa ५ tṛtīyasavanagrahāḥ(ādityagrahaḥ)

५ tṛtīyasavanagrahāḥ - tatra prathamamādityagrahaḥ - tṛtīyasavanādāvādityagrahayāgaṃ vidhātumupodghātaḥ, prakṛtādityagrahopayoginyākhyāyikā, tatra dvidevatyānāmanuvaṣaṭkāraṃ darśayituṃ dvidevatyayāgakāle tadupayuktaprayogakathanaṃ, prati- prasthātṛkṛtayā dvitīyāhutyā dvidevatyānāmanuvaṣaṭkārasiddhikathanamuktahomasyottarārddhadeśakathanaṃ, vihitasya pratinigrahaṇasya dvidevatyasaṃsṛṣṭādityotpādakatvena ca praśaṃsanaṃ, saprayojanaṃ samantrakaṃ dvidevatyagrahe yāgādanantaramādityapātreṇā- dityasthālyā''cchādanavidhānaṃ, vihite kāle grahasya grahaṇātprāganuṣṭheyānuṣṭhāna- viśeṣasya vidhānaṃ, samantrakaṃ grahaṇavidhānaṃ, tatra mantrānte
upayāmagṛhīto'si
iti śeṣo na vaktavya iti sakāraṇaṃ niṣedhakaraṇam, uktamantraviśiṣṭa. grahaṇānantaraṃ pātramapagṛhya punaśca samaṃtrakaṃ grahaṇavidhānam,
dadhigrahaḥ - tatra gṛhīte somarase sārthavādaṃ dadhigrahaṇavidhānaṃ, dadhigrahasya sthānaviṣaye keṣāñcinmatamuktvā svamatasya sthāpanam, ādityagrahasya sampūrṇatāhetutvena praśaṃsanaṃ, vihite dadhigrahaṇe mantrasya viniyojanaṃ, ādityagrahasyopāṃśusavanākhyena grāvṇā''loḍanavidhānaṃ, grahāntarasādhāraṇyena grahaṇānantaraṃ prāptasya daśāpavitreṇa mārjanasyasaprayojanaṃ niṣedhakaraṇam, upāṃśusavanena grahasya vihitaṃ mekṣaṇamanūdya tatra maṃtrasya viniyojanaṃ, grahaṇānantaraṃ kartavyakathanaṃ, dvārapidhānāpanayanānantaraṃ niṣkramaṇādikasya vidhānam, adhvaryoḥ praiṣamutpādya kālaviśiṣṭasya homasya vidhānaṃ, grahāntara- sādhāraṇyena prāptasyānuvaṣaṭkārasya niṣedhaḥ, yathāvatpratiprasthātre viśeṣa- pradānakathanam, ādityagrahayāgānantaraṃ havirddhānagamanapūrvakamāgrayaṇasya grahaṇaprakāravidhānaṃ, dhārācatuṣṭayādgrahaṇasya praśaṃsanam, āgrayaṇasya grahaṇe pratiprasthātṛkṛtaṃ saṃsravāsecanamādityagrahasyānuvaṣaṭkāralābhahetutvena praśaṃsya punaḥ prakārāntareṇāpi tasya praśaṃsanaṃ cetyādi.

Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc