શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 4.3.1

૪.૩.૧ ઋતુગ્રહાઃ
ભક્ષયિત્વા સમુપહૂતાઃ સ્મ ઇત્યુક્ત્વોત્તિષ્ઠતિ । પુરોડાશબૃગલમાદાય તદ્યત્રૈતદુપસન્નોઽચ્છાવાકોઽન્વાહ તદસ્મૈ પુરોડાશબૃગલં પાણાવાદધદાહાચ્છાવાક વદસ્વ યત્તે વાદ્યમિત્યહીયત વા અચ્છાવાકઃ -

તમિન્દ્રાગ્ની અનુસમતનુતામ્ । પ્રજાનાં પ્રજાત્યૈ તસ્માદૈન્દ્રાગ્નોઽચ્છાવાકઃ સ એતેન ચ હવિષા યદસ્મા એતત્પુરોડાશબૃગલં પાણાવાદધાત્યેતેન ચાર્ષેયેણ યદેતદન્વાહ તેનાનુસમશ્નુતે -

સ વૈ સન્નેઽચ્છાવાકે । ઋતુગ્રહૈશ્ચરતિ તદ્યત્સન્નેઽચ્છાવાક ઋતુગ્રહૈશ્ચરતિ મિથુનં વા અચ્છાવાક ઐન્દ્રાગ્નો હ્યચ્છાવાકો દ્વૌ હીન્દ્રાગ્ની દ્વન્દ્વં હિ મિથુનં પ્રજનનં સ એતસ્માન્મિથુનાત્પ્રજનનાદૃતૂન્ત્સંવત્સરં પ્રજનયતિ -

યદ્વેવ સન્નેઽચ્છાવાકે । ઋતુગ્રહૈશ્ચરતિ સર્વં વા ઋતવઃ સંવત્સરઃ સર્વમેવૈતત્પ્રજનયતિ તસ્માત્સન્નેઽચ્છાવાક ઋતુગ્રહૈશ્ચરતિ -

તાન્વૈ દ્વાદશ ગૃહ્ણીયાત્ । દ્વાદશ વૈ માસાઃ સંવત્સરસ્ય તસ્માદ્દ્વાદશ ગૃહ્ણીયાદથો અપિ ત્રયોદશ ગૃહ્ણીયાદસ્તિ ત્રયોદશો માસ ઇતિ દ્વાદશ ત્વેવ ગૃહ્ણીયાદેષૈવ સમ્પત્ -

દ્રોણકલશાદ્ગૃહ્ણાતિ । પ્રજાપતિર્વૈ દ્રોણકલશઃ સ એતસ્માત્પ્રજાપતેરૃતૂન્ત્સંવત્સરમ્ પ્રજનયતિ -

ઉભયતોમુખાભ્યાં પાત્રાભ્યાં ગૃહ્ણાતિ । કુતસ્તયોરન્તા યે ઉભયતોમુખે તસ્માદયમન્તઃ સંવત્સરઃ પરિપ્લવતે તં ગૃહીત્વા ન સાદયતિ તસ્માદયમસન્નઃ સંવત્સરઃ -

નાનુવાક્યામન્વાહ । હ્વયતિ વા અનુવાક્યયા ઽઽગતો હ્યેવાયમૃતુર્યદિ દિવા યદિ નક્તં। નાનુવષટ્કરોતિ નેદૃતૂનવવૃણજા ઇતિ સહૈવ પ્રથમૌ ગ્રહૌ ગૃહ્ણીતઃ સહોત્તમાવિદમેવૈતત્સર્વં સંવત્સરેણ પરિગૃહ્ણીતસ્તદિદં સર્વં સંવત્સરેણ પરિગૃહીતમ્ -

નિરેવાન્યતરઃ ક્રામતિ । પ્રાન્યતરઃ પદ્યતે તસ્માદિમેઽન્વઞ્ચો માસા યન્ત્યથ યદુભૌ વા સહ નિષ્ક્રામેતામુભૌ વા સહ પ્રપદ્યેયાતાં પૃથગુ હૈવેમે માસા ઈયુસ્તસ્માન્નિરેવાન્યતરઃ ક્રામતિ પ્રાન્યતરઃ પદ્યતે -

તૌ વા ઋતુનેતિ ષટ્પ્રચરતઃ । તદ્દેવા અહરસૃજન્તર્તુભિરિતિ ચતુસ્તદ્રાત્રિમસૃજન્ત સ યદ્ધૈતાવદેવાભવિષ્યદ્રાત્રિર્હૈવાભવિષ્યન્ન વ્યવત્સ્યત્ -

તૌ વા ઋતુનેત્યુપરિષ્ટાદ્દ્વિશ્ચરતઃ । તદ્દેવાઃ પુરસ્તાદહરદદુસ્તસ્માદિદમદ્યાહરથ રાત્રિરથ શ્વોઽહર્ભવિતા -

ઋતુનેતિ વૈ દેવાઃ । મનુષ્યાનસૃજન્તર્તુભિરિતિ પશૂન્ત્સ યત્તન્મધ્યે યેન પશૂનસૃજન્ત તસ્માદિમે પશવ ઉભયતઃ પરિગૃહીતા વશમુપેતા મનુષ્યાણામ્ -

તૌ વા ઋતુનેતિ ષટ્પ્રચર્ય । ઇતરથા પાત્રે વિપર્યસ્યેતે ઋતુભિરિતિ ચતુશ્ચરિત્વેતરથા પાત્રે વિપર્યસ્યેતે અન્યતરત એવ તદ્દેવા અહરસૃજન્તાન્યતરતો રાત્રિમન્યતરત એવ તદ્દેવા મનુષ્યાનસૃજન્તાન્યતરતઃ પશૂન્ -

અથાતો ગૃહ્ણાત્યેવ । ઉપયામગૃહીતોઽસિ મધવે ત્વેત્યેવાધ્વર્યુર્ગૃહ્ણાત્યુપયામગૃહીતોઽસિ માધવાય ત્વેતિ પ્રતિપ્રસ્થાતૈતાવેવ વાસન્તિકૌ સ યદ્વસન્ત ઓષધયો જાયન્તે વનસ્પતયઃ પચ્યન્તે તેનો હૈતૌ મધુશ્ચ માધવશ્ચ -

ઉપયામગૃહીતોઽસિ । શુક્રાય ત્વેત્યેવાધ્વર્યુર્ગૃહ્ણાત્યુપયામગૃહીતોઽસિ શુચયે ત્વેતિ પ્રતિપ્રસ્થાતૈતાવેવ ગ્રૈષ્મૌ સ યદેતયોર્બલિષ્ઠં તપતિ તેનો હૈતૌ શુક્રશ્ચ શુચિશ્ચ -

ઉપયામગૃહીતોઽસિ નભસે ત્વેત્યેવાધ્વર્યુર્ગૃહ્ણાત્યુપયામગૃહીતોઽસિ નભસ્યાય ત્વેતિ પ્રતિપ્રસ્થાતૈતાવેવ વાર્ષિકાવમુતો વૈ દિવો વર્ષતિ તેનો હૈતૌ નભશ્ચ નભસ્યશ્ચ -

ઉપયામગૃહીતોઽસિ । ઇષે ત્વેત્યેવાધ્વર્યુર્ગૃહ્ણાત્યુપયામગૃહીતોઽસ્યૂર્જે ત્વેતિ પ્રતિપ્રસ્થાતૈતાવેવ શારદૌ સ યચ્છરદ્યૂર્ગ્રસ ઓષધયઃ પચ્યન્તે તેનો હૈતાવિષશ્ચોર્જશ્ચ -

ઉપયામગૃહીતોઽસિ સહસે ત્વેત્યેવાધ્વર્યુર્ગૃહ્ણાત્યુપયામગૃહીતોઽસિ સહસ્યાય ત્વેતિ પ્રતિપ્રસ્થાતૈતાવેવ હૈમન્તિકૌ સ યદ્ધેમન્ત ઇમાઃ પ્રજાઃ સહસેવ સ્વં વશમુપનયતે તેનો હૈતૌ સહશ્ચ સહસ્યશ્ચ -

ઉપયામગૃહીતોઽસિ તપસે ત્વેત્યેવાધ્વર્યુર્ગૃહ્ણાત્યુપયામગૃહીતોઽસિ તપસ્યાય ત્વેતિ પ્રતિપ્રસ્થાતૈતાવેવ શૈશિરૌ સ યદેતયોર્બલિષ્ઠં શ્યાયતિ તેનો હૈતૌ તપશ્ચ તપસ્યશ્ચ -

ઉપયામગૃહીતોઽસિ । અંહસસ્પતયે ત્વેતિ ત્રયોદશં ગ્રહં ગૃહ્ણાતિ યદિ ત્રયોદશં ગૃહ્ણીયાદથ પ્રતિપ્રસ્થાતાધ્વર્યોઃ પાત્રે સંસ્રવમવનયત્યધ્વર્યુર્વા પ્રતિપ્રસ્થાતુઃ પાત્રે સંસ્રવમવનયત્યાહરતિ ભક્ષમ્ -

અથ પ્રતિપ્રસ્થાતા ભક્ષિતેન પાત્રેણ । ઐન્દ્રાગ્નં ગ્રહં ગૃહ્ણાતિ તદ્યદભક્ષિતેન પાત્રેણૈન્દ્રાગ્નં ગ્રહં ગૃહ્ણાતિ ન વા ઋતુગ્રહાણામનુવષટ્કુર્વન્ત્યેતેભ્યો વા ઐન્દ્રાગ્નં ગ્રહં ગ્રહીષ્યન્ભવતિ તદસ્યૈન્દ્રાગ્નેનૈવાનુવષટ્કૃતા ભવન્તિ -

યદ્વેવૈન્દ્રાગ્નં ગ્રહં ગૃહ્ણાતિ । સર્વં વા ઇદં પ્રાજીજનદ્ય ઋતુગ્રહાનગ્રહીત્સ ઇદં સર્વં પ્રજનય્યેદમેવૈતત્સર્વં પ્રાણોદાનયોઃ પ્રતિષ્ઠાપયતિ તદિદં સર્વં પ્રાણોદાનયોઃ પ્રતિષ્ઠિતમિન્દ્રાગ્ની હિ પ્રાણોદાનાવિમે હિ દ્યાવાપૃથિવી પ્રાણોદાનાવનયોર્હીદં સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ -

યદ્વેવૈન્દ્રાગ્નં ગ્રહં ગૃહ્ણાતિ । સર્વં વા ઇદં પ્રાજીજનદ્ય ઋતુગ્રહાનગ્રહીત્સ ઇદં સર્વં પ્રજનય્યાસ્મિન્નેવૈતત્સર્વસ્મિન્પ્રાણોદાનૌ દધાતિ તાવિમાવસ્મિન્ત્સર્વસ્મિન્પ્રાણોદાનૌ હિતૌ -

અથાતો ગૃહ્ણાત્યેવ । ઇન્દ્રાગ્ની આગતં સુતં ગીર્ભિર્નભો વરેણ્યમ્ । અસ્ય પાતં ધિયેષિતા । ઉપયામગૃહીતોઽસીન્દ્રાગ્નિભ્યાં ત્વૈષ તે યોનિરિન્દ્રાગ્નિભ્યાં ત્વેતિ સાદયતીન્દ્રાગ્નિભ્યાં હ્યેનં ગૃહ્ણાતિ -

વૈશ્વદેવગ્રહઃ
અથ વૈશ્વદેવં ગ્રહં ગૃહ્ણાતિ । સર્વં વા ઇદં પ્રાજીજનદ્ય ઋતુગ્રહાનગ્રહીત્સ યદ્ધૈતાવદેવાભવિષ્યદ્યાવત્યા હૈવાગ્રે પ્રજાઃ સૃષ્ટાસ્તાવત્યો હૈવાભવિષ્યન્ન પ્રાજનિષ્યન્ત -

અથ યદ્વૈશ્વદેવં ગ્રહં ગૃહ્ણાતિ । ઇદમેવૈતત્સર્વમિમાઃ પ્રજા યથાયથં વ્યવસૃજતિ તસ્માદિમાઃ પ્રજાઃ પુનરભ્યાવર્તં પ્રજાયન્તે શુક્રપાત્રેણ ગૃહ્ણાત્યેષ વૈ શુક્રો ય એષ તપતિ તસ્ય યે રશ્મયસ્તે વિશ્વે દેવાસ્તસ્માચ્છુક્રપાત્રેણ ગૃહ્ણાતિ -

અથાતો ગૃહ્ણાત્યેવ । ઓમાસશ્ચર્ષણીધૃતો વિશ્વે દેવાસ આગત દાશ્વાંસો દાશુષઃ સુતમ્ ઉપયામગૃહીતોઽસિ વિશ્વેભ્યસ્ત્વા દેવેભ્ય એષ તે યોનિર્વિશ્વેભ્યસ્ત્વા દેવેભ્ય ઇતિ સાદયતિ વિશ્વેભ્યો હ્યેનં દેવેભ્યો ગૃહ્ણાતિ -