શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 4.3

બ્રાહ્મણ ૧ ઋતુગ્રહાઃ
૧ ઋતુગ્રહાઃ તત્ર પૂર્વં તાવદધ્વર્યુઃ સવનીયપુરોડાશશકલમચ્છાવાકસ્ય પાણૌ પ્રક્ષિપેદિતિ વિધાનં, પાણૌ પુરોડાશશકલપ્રક્ષેપસ્ય નિગદાનુવચનાર્થસ્ય ચ સમ્પ્રૈષસ્ય કારણાભિધાનમ્, અચ્છાવાકકર્તૃકયાગસ્યાનન્તરકાલમૃતુગ્રહાણાં યાગવિધાનં, પુનરપિ તસ્યૈવ કાલસ્ય સર્વોત્પત્તિહેતુત્વેન પ્રશંસનમ્, ઋતુગ્રહાણાં દ્વાદશરૂપસંખ્યાવિશેષસ્ય વિધાનં, તત્ર પક્ષાન્તરેણ ત્રયોદશસંખ્યાકત્વમભિધાય સાભિપ્રાયં પૂર્વમુક્તો દ્વાદશપક્ષ એવાનુષ્ઠેય ઇતિ કથનં, ધ્રુવગ્રહગ્રહણાંતરં ધારાયા વિરતત્વાદુક્તસંખ્યાકાનામૃતુગ્રહાણાં દ્રોણકલશાદ્ગ્રહણવિધાનં, સપ્રયોજનં ગ્રહણસાધનપાત્રયોરુભયતોમુખત્વોપવર્ણનં, ગ્રહણાનંતરં ગ્રહવત્પ્રાપ્તસ્ય ખરે સાદનસ્ય નિષેધકથનમ્, ગ્રહણાવસરે કર્તવ્યાયા અનુવાક્યાયાઃ સોપપત્તિકો નિષેધઃ, સર્વેષ્વપિ ગ્રહેષુ વષટ્કારાનંતરં પ્રાપ્તસ્યાનુવષટ્કારસ્ય સાભિપ્રાયં નિષેધ- કરણં, પ્રથમદ્વિતીયયોરેકાદશદ્વાદશયોશ્ચ સકારણં સહગ્રહણવિધાનમ્, અધ્વર્યુપ્રતિપ્રસ્થાત્રોઃ પર્યાયેણ કર્તવ્યયો- ર્નિષ્ક્રમણપ્રવેશયોર્વિપક્ષે બાધપ્રદર્શન- પૂર્વક સપ્રકારકં વિધાનં, યાગકાલેઽધ્વર્યુપ્રતિપ્રસ્થાત્રોઃ પ્રૈષમન્ત્રાણામુત્પા- દનદ્વારાઽહોરાત્રસૃષ્ટિહેતુત્વેન પ્રશંસનં, વિહિતાનુક્તક્રમસહિતાનાં પ્રૈષમન્ત્રાણાં પ્રકારાન્તરેણ પ્રશંસનં, હોમમધ્યે પાત્રમુખયોર્વિપર્યાસવિધાનં, ઋતુગ્રહાણાં મધ્યે પ્રથમદ્વિતીયગ્રહયોઃ કર્તૃમન્ત્ર વિશિષ્ટં ગ્રહણવિધાનં, ચૈત્રવૈશાખયોર્મધુ- માધવનામધેયપ્રાપ્તેર્દર્શન, જ્યેષ્ઠાષાઢયોઃ શુક્રશુચિનામધેયપ્રાપ્તિસહિતં તૃતીય- ચતુર્થયોઃ યથોક્તગુણવિશિષ્ટં ગ્રહણ- વિધાનં, શ્રાવણભાદ્રપદયોર્નભોનભસ્યનામ- ધેયપ્રાપ્તિયુતં પઞ્ચમષષ્ઠયોર્ગ્રહણવિધાનમ્, આશ્વિનકાર્તિકયોરિડૂર્ઙ્નામધેયપ્રાપ્તિયુતં સતમાષ્ટમયોર્ગ્રહણવિધાનં, માર્ગશીર્ષપૌષયોઃ સહસ્યસંજ્ઞાપ્રાપ્તિયુતં નવમદશમયોર્ગ્રહણવિધાનં, માઘફાલ્ગુનયોસ્તપસ્તપસ્યસંજ્ઞાપ્રાપ્તિયુતમેકાદ્વાદશયોર્ગ્રહણવિધાનં ત્રયોદશસ્ય ગ્રહણપક્ષે તન્મંત્રાભિધાનં, હોમોત્તરમધ્વર્યોઃ પ્રતિપ્રસ્થાતુર્વા પાત્રે શેષસ્યાવનયનં વિધાય સંસ્રવશેષસ્ય ભક્ષાર્થમાહરણવિધાનમ્ ।
ઐન્દ્રાગ્નગ્રહઃ-તત્ર કારણસહિતં અભક્ષિતપાત્રેણૈન્દ્રાગ્નસ્યગ્રહણવિધાનમ્, ઐન્દ્રાગ્નગ્રહગ્રહણસ્ય પ્રયોજનાભિધાનેન પ્રશંસનં, પુનઃ પ્રકારાન્તરેણ તસ્યૈવ પ્રશંસનં, વિહિતં ગ્રહણમનૂદ્ય તત્ર મંત્રસ્ય વિનિયોજનં ગૃહીતસ્ય સોમરસસ્ય સમંત્રકં ખરે સાદનવિધાનમ્ ।
વૈશ્વદેવગ્રહઃ તત્ર સાર્થવાદં શુક્રપાત્રેણ વૈશ્વદેવગ્રહસ્ય ગ્રહણં વિધાય તદનુવાદેન તન્મંત્રં વિધાય ચ તદર્થ- વિવરણં, ગૃહીતસ્ય સોમરસસ્ય સમંત્રકં ખરે સાદનવિધાનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ ૨ માધ્યન્દિનસવનગ્રહાઃ
૨ માધ્યન્દિનસવનગ્રહાઃ તત્ર પૂર્વસ્મિન્ બ્રાહ્મણે ઋતુગ્રહૈન્દ્રાગ્નવૈશ્વદેવગ્રહા વિહિતાઃ, તત્રૈન્દ્રાગ્નવૈશ્વદેવયોર્હોત્રા શસ્ત્રે શંસ્યમાનેઽધ્વર્યુણા પ્રતિગરઃ કર્તવ્યઃ સ્તોત્રમસ્મિન્બ્રાહ્મણે કથ્યતે । તત્ર તાવત્પૂર્વં પ્રતિગરશબ્દસ્ય નિર્વચનં, પ્રાઞ્ચમાસીન- મધ્વર્યું પ્રતિ શસ્ત્રમુપક્રમેતેતિ કથનં, પ્રસઙ્ગાત્સ્તોત્રશસ્ત્રયોઃ પૌર્વાપર્યમુપજીવ્ય શસ્ત્રશબ્દસ્ય નિર્વચનં, પ્રતિગરાવસરેઽધ્વર્યોઃ પર્યાવૃત્તિવિધાનં, પ્રતિગરેઽધ્વર્યોઃ પરાક્ત્વે બાધં દર્શયિત્વોક્તાયાઃ પર્યાવૃત્તેર્દૃઢીકરણં, વિહિતસ્ય પ્રતિગરસ્ય છન્દઃ-સમ્બન્ધિરસરૂપેણ પ્રશંસનં, સકારણં પ્રતિગરોચ્ચારણસ્યાવસાનલક્ષણકાલવિધાનં, પ્રસઙ્ગાત્પ્રાતઃસવનાદીનાં ક્રમેણ ગાયત્રત્રૈષ્ટુભજાગતત્વાનિ પ્રદર્શ્ય સવનત્રયેઽપિ પ્રતિગરે વિશેષવિવક્ષયા પ્રસ્તાવકરણં, પ્રકૃતે પ્રતિગરસવનત્રયેઽપિ વિશેષકથનં, પ્રોક્તસ્ય પ્રતિગરસ્ય કાલપ્રદર્શનં, પ્રતિગરસ્ય સ્વરૂપવિધાનં, પ્રતિગરે કેષાઞ્ચિચ્છાખિનાં સોપપત્તિકં મતમનૂદ્ય તન્નિરાકૃત્ય સ્વમતમભિધાય ચ તન્નિગમનં ચેતિ.
બ્રાહ્મણ ૩ શુક્રઃ, મન્થી, આગ્રયણઃ, મરુત્વતીયઃ, ઉક્થ્યઃ
૩ શુક્રામન્થ્યાદિગ્રહાઃ-તત્ર ઉક્થ્યગ્રહાન્તં પ્રાતઃસવનં સંસ્થાપ્ય માધ્યન્દિનસવનાય સોમાભિષવસ્ય વિધાનં, તતઃ શુક્રાદિપઞ્ચગ્રહાણાં ગ્રહણસ્ય ક્રમેણ વિધાનમ્, ઉક્થ્યમરુત્વતીયયોઃ પૌર્વાપર્યે શાખાન્તરમતમનૂદ્ય નિરાકરણપૂર્વકં સ્વમતસ્ય સ્થાપનં, સમ્ભૂય પઞ્ચાનાં ગ્રહાણાં ગ્રહણમનૂદ્ય તત્પ્રશંસનં, મરુત્વતીયાનાં ગ્રહણમનૂદ્ય કારણાભિધાનમ્, ગ્રહાણાં મરુદર્થકત્વાત્તેભ્ય એવ ગ્રહણપ્રસક્તૌ તત્સહિતાયેન્દ્રાય ગૃહ્ણીયાદિતિ વિધાનં, કારણાન્તરોપન્યાસેનોક્તાર્થસ્ય દૃઢીકરણં, પ્રકૃતગ્રહાણામૃતુપાત્રાભ્યાં ગ્રહણવિધાનં, ક્રમેણ ગ્રહાણાં ગ્રહણસાદનમન્ત્રાભિધાનં, તદર્થ- વિવરણં ચ, મરુત્વતીયગ્રહ્ણાનંતરં માહેન્દ્રં ગ્રહં વિધાય તસ્ય પાપનિરસનહેતુત્વેન પ્રશંસનં, પુનરપિ તસ્યૈવ માહેન્દ્રગ્રહસ્ય યજમાનસમ્બન્ધિમહત્ત્વહેતુત્વેન પ્રશંસનં, વિહિતં ગ્રહણમનૂદ્ય તત્ર શુક્રપાત્રં વિધાય મન્ત્રં ચ વિનિયુજ્ય તદ્વ્યાખ્યાનં, માહેન્દ્ર ગ્રહે પૃષ્ઠસ્તોત્રોપાકરણાનન્તરમધ્વર્યોઃ પ્રૈષરૂપાયા વાચ ઉત્પાદનં, સ ચ પ્રૈષસ્તૃતીયસવનાર્થં ઇતિ વ્યાખ્યાનં, માધ્યન્દિનસવને તૃતીયસવનાર્થાભિષવાદિ- સમ્પાદનાર્થસ્ય પ્રૈષસ્ય પ્રયોજનનિરૂપણં ચેતિ.
બ્રાહ્મણ ૪ દક્ષિણાદાનમ્
૪ દક્ષિણાદાનં - તત્ર પૂર્વં પ્રયોજનમુક્ત્વા પ્રસંગાદ્દક્ષિણાપદનિરુક્તિં ચાભિધાય દક્ષિણાદાનવિધાનં, પ્રસઙ્ગાદ્ધવિર્યજ્ઞે દક્ષિણાક્લૃપ્તિં પ્રદર્શ્ય પ્રકૃતે સોમયાગે દક્ષિણાક્લૃપ્તિકથનં, સોપપત્તિકં શતદક્ષિણત્વેન યજ્ઞસ્ય સમૃદ્ધિનિરૂપણમ્, ઉક્તસંખ્યાયા ન્યૂનત્વેનાર્ત્વિજ્યં ન કુર્યાદિતિ નિષેધકથનં, વિહિતદક્ષિણાયાઃ પ્રકારાન્તરેણ પ્રશંસનમ્, ઉક્તાયા દક્ષિણાયાઃ સહોતૃકર્ત્વિગ્સમ્બન્ધવિધાનં, સકારણં વાસસિ હિરણ્યબન્ધનરૂપવિશેષસહિતં દાક્ષિણહોમવિધાનં, વિહિતે ગાર્હપત્યાધિકરણકહોમે મન્ત્રૌ વિધાય તયોશ્છન્દઃપ્રયોજનસહિતં નિર્દેશં કૃત્વા તદર્થવિવરણં, વિકલ્પેનૈકાહુતિકસ્ય દ્વ્યાહુતિકસ્ય વા આગ્નીધ્રહોમસ્ય વિધાનં, વિદિતે હોમે પ્રથમાહુતૌ મન્ત્રં વિધાય દ્વિતીયાહુતેર્નૈમિત્તિકત્વમુપવર્ણ્ય ચ તસ્યાઃ કર્તવ્યપક્ષે મન્ત્રં વિધાય તદ્ગતવાજશબ્દપ્રયોગસ્ય તાત્પર્યાભિધાનં, સેતિકર્તવ્યતાકં સમન્ત્રકં દક્ષિણાર્થાનાં ગવામભિમન્ત્રણવિધાનં તત્ર મન્ત્રસ્ય ચતુર્ધાવિભાગેન વ્યાખ્યાનં ચ, મન્ત્રતત્તાત્પર્યસહિતં સદોગમનવિધાનં, સમન્ત્રકં સદસ્યૈઃ સહ સદઃ પ્રેક્ષણ- વિધાનં, મન્ત્રમન્ત્રાર્થયુતં સહિરણ્યમાગ્નીધ્રંપ્રતિ ગમનવિધાનમ્, ઉપસદનાનન્તરં મન્ત્રમન્ત્રાર્થયુતમગ્નીધે હિરણ્યદાનવિવિધાનં, દક્ષિણાદાને આગ્નીધ્રસ્ય પ્રાથમિકત્વે કારણોપન્યાસઃ, આગ્નીધ્રાય હિરણ્યં દત્વા તત આત્રેયાય હિરણ્યં દદ્યાદિતિ વિધાનં, આત્રેયાય હિરણ્યદાને હેતુનિરૂપણં, તતો બ્રહ્માદિભ્યઃ સપ્રકારકં ક્રમેણ દક્ષિણાદાનવિધાનં, દક્ષિણાદાનાનન્તરં મરુત્વદ્ગ્રહસ્યાનુવાક્યાસમ્પ્રૈષવિધાનમ્, ઉક્તસમ્પ્રૈષોચ્ચારણાન્તરં ન દદ્યાદિત્યર્થવિધાયિન્યાખ્યાયિકા, વિહિતશતદક્ષિણાતિરિક્તાનાં ચતુર્ણાં દ્રવ્યાણાં પ્રયોજનાભિધાનપૂર્વકમૃત્વિગ્વિશેષેષુ દાનવિધાનં, ક્રમશો વિહિતાનાં હિરણ્યાદીનાં ચતુર્ણામ્પ્રતિગ્રહણમન્ત્રાણાં પ્રદર્શનં, હિરણ્યાદિદાનાનન્તરં મન્થાદિદાનસ્ય વિધાનમ્, ઇચ્છયા દત્તસ્ય વસ્તુનઃ પ્રતિગ્રહમન્ત્રમભિધાય તસ્ય પ્રશ્નોત્તરરૂપાર્થસ્યાભિધાનં ચ, પ્રતિગ્રહમન્ત્રેષુ તત્તદ્દેવતાવાચકપદોચ્ચારણસ્ય પ્રયોજનાભિધાનમ્, અસ્મિન્વિષયે દેવતાપદં નોચ્ચરેદિતિ કેષાઞ્ચિન્મતનિરૂપણં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ ૫ તૃતીયસવનગ્રહાઃ(આદિત્યગ્રહઃ)

૫ તૃતીયસવનગ્રહાઃ - તત્ર પ્રથમમાદિત્યગ્રહઃ - તૃતીયસવનાદાવાદિત્યગ્રહયાગં વિધાતુમુપોદ્ઘાતઃ, પ્રકૃતાદિત્યગ્રહોપયોગિન્યાખ્યાયિકા, તત્ર દ્વિદેવત્યાનામનુવષટ્કારં દર્શયિતું દ્વિદેવત્યયાગકાલે તદુપયુક્તપ્રયોગકથનં, પ્રતિ- પ્રસ્થાતૃકૃતયા દ્વિતીયાહુત્યા દ્વિદેવત્યાનામનુવષટ્કારસિદ્ધિકથનમુક્તહોમસ્યોત્તરાર્દ્ધદેશકથનં, વિહિતસ્ય પ્રતિનિગ્રહણસ્ય દ્વિદેવત્યસંસૃષ્ટાદિત્યોત્પાદકત્વેન ચ પ્રશંસનં, સપ્રયોજનં સમન્ત્રકં દ્વિદેવત્યગ્રહે યાગાદનન્તરમાદિત્યપાત્રેણા- દિત્યસ્થાલ્યાઽઽચ્છાદનવિધાનં, વિહિતે કાલે ગ્રહસ્ય ગ્રહણાત્પ્રાગનુષ્ઠેયાનુષ્ઠાન- વિશેષસ્ય વિધાનં, સમન્ત્રકં ગ્રહણવિધાનં, તત્ર મન્ત્રાન્તે
ઉપયામગૃહીતોઽસિ
ઇતિ શેષો ન વક્તવ્ય ઇતિ સકારણં નિષેધકરણમ્, ઉક્તમન્ત્રવિશિષ્ટ. ગ્રહણાનન્તરં પાત્રમપગૃહ્ય પુનશ્ચ સમંત્રકં ગ્રહણવિધાનમ્,
દધિગ્રહઃ - તત્ર ગૃહીતે સોમરસે સાર્થવાદં દધિગ્રહણવિધાનં, દધિગ્રહસ્ય સ્થાનવિષયે કેષાઞ્ચિન્મતમુક્ત્વા સ્વમતસ્ય સ્થાપનમ્, આદિત્યગ્રહસ્ય સમ્પૂર્ણતાહેતુત્વેન પ્રશંસનં, વિહિતે દધિગ્રહણે મન્ત્રસ્ય વિનિયોજનં, આદિત્યગ્રહસ્યોપાંશુસવનાખ્યેન ગ્રાવ્ણાઽઽલોડનવિધાનં, ગ્રહાન્તરસાધારણ્યેન ગ્રહણાનન્તરં પ્રાપ્તસ્ય દશાપવિત્રેણ માર્જનસ્યસપ્રયોજનં નિષેધકરણમ્, ઉપાંશુસવનેન ગ્રહસ્ય વિહિતં મેક્ષણમનૂદ્ય તત્ર મંત્રસ્ય વિનિયોજનં, ગ્રહણાનન્તરં કર્તવ્યકથનં, દ્વારપિધાનાપનયનાનન્તરં નિષ્ક્રમણાદિકસ્ય વિધાનમ્, અધ્વર્યોઃ પ્રૈષમુત્પાદ્ય કાલવિશિષ્ટસ્ય હોમસ્ય વિધાનં, ગ્રહાન્તર- સાધારણ્યેન પ્રાપ્તસ્યાનુવષટ્કારસ્ય નિષેધઃ, યથાવત્પ્રતિપ્રસ્થાત્રે વિશેષ- પ્રદાનકથનમ્, આદિત્યગ્રહયાગાનન્તરં હવિર્દ્ધાનગમનપૂર્વકમાગ્રયણસ્ય ગ્રહણપ્રકારવિધાનં, ધારાચતુષ્ટયાદ્ગ્રહણસ્ય પ્રશંસનમ્, આગ્રયણસ્ય ગ્રહણે પ્રતિપ્રસ્થાતૃકૃતં સંસ્રવાસેચનમાદિત્યગ્રહસ્યાનુવષટ્કારલાભહેતુત્વેન પ્રશંસ્ય પુનઃ પ્રકારાન્તરેણાપિ તસ્ય પ્રશંસનં ચેત્યાદિ.