Shatapatha Brahmana · Chapter 4.2.1

४.२.१ śukrāmanthinau grahau
cakṣuṣī ha vā asya śukrāmanthinau / tadvā eṣa eva śukro ya eṣa tapati tadyadeṣa etattapati tenaiṣa śukraścandramā eva manthī -

taṃ saktubhiḥ śrīṇāti / tadenaṃ manthaṃ karoti teno eṣa manthyetau ha vā āsāmprajānāṃ cakṣuṣī sa yaddhaitau nodiyātāṃ na haiveha svau cana pāṇī nirjānīyuḥ -

tayorattaivānyataraḥ / ādyo'nyataro'ttaiva śukra 'ādyo manthī -

tayorattaivānyataramanu / ādyo'nyataramanvattaiva śukramanvādyo manthinamanu tau vā anyasmai gṛhyete anyasmai hūyete śaṇḍāmarkāvityasurarakṣase tābhyāṃ gṛhyete devatābhyo hūyete tadyattathā -

yatra vai devāḥ / asurarakṣasānyapajaghnire tadetāveva na śekurapahantuṃ yaddha sma devāḥ kiṃ ca karma kurvate taddha sma mohayitvā kṣipra eva punarapadravataḥ -

te ha devā ūcuḥ / upajānīta yathemāvapahanāmahā iti te hocurgrahāvevābhyāṃ gṛhṇāma tāvabhyavaiṣyatastau svīkṛtyāpahaniṣyāmaha iti tābhyāṃ grahau jagṛhustāvabhyavaitāṃ tau svīkṛtyāpāghnata tasmācchaṇḍāmarkābhyāmiti gṛhyete devatābhyo hūyete -

api hovāca yājñavalkyaḥ / no sviddevatābhya eva gṛhṇīyāmā ३ vijitarūpamiva hīdamiti tadvai sa tanmīmāṃsāmeva cakre nettu cakāra -

imāmu haike śukrasya purorucaṃ kurvanti / ayaṃ venaścodayatpṛśnigarbhā jyotirjarāyū rajaso vimāna iti tadetasya rūpaṃ kurmo ya eṣa tapatīti yadāha jyotirjarāyuriti -

imāṃ tveva śukrasya purorucaṃ kuryāt / taṃ pratnathā pūrvathā viśvathemathā jyeṣṭhatātiṃ barhiṣadaṃ svarvidamityattā hyetamanvattā hi jyeṣṭhastasmādāha jyeṣṭhatātiṃ barhiṣadaṃ svarvidaṃ pratīcīnaṃ vṛjanaṃ dohase dhunimāśuṃ jayantamanu yāsu vardhase upayāmagṛhīto'si śaṇḍāya tvaiṣa te yonirvīratāṃ pāhīti sādayatyattā hyetamanvattā hi vīrastasmādāhaiṣa te yonirvīratāṃ pāhīti dakṣiṇārdhe sādayatyetāṃ hyeṣa diśamanu saṃcarati -

atha manthinaṃ gṛhṇāti / ayaṃ venaścodayatpṛśnigarbhā jyotirjarāyū rajaso vimāne imamapāṃ saṃgame sūryasya śiśuṃ na viprā matibhī rihanti upayāmagṛhīto'si markāya tveti -

taṃ saktubhiḥ śrīṇāti / tadyatsaktubhiḥ śrīṇāti varuṇo ha vai somasya rājño'bhīvākṣi pratipipeṣa tadaśvayattato'śvaḥ samabhavattadyacchvayathātsamabhavattasmādaśvo nāma tasyāśru prāskandattato yavaḥ samabhavattasmādāhurvaruṇyo yava iti tadyadevāsyātra cakṣuṣo'mīyata tenaivainametatsamardhayati kṛtsnaṃ karoti tasmātsaktubhiḥ śrīṇāti -

sa śrīṇāti / mano na yeṣu havaneṣu tigmaṃ vipaḥ śacyā vanutho dravantā ā yaḥ śaryābhistuvinṛmṇo asyāśrīṇītādiśaṃ gabhastāveṣa te yoniḥ prajāḥ pāhītisādayatyādyo hyetamanvādyā hīmāḥ prajā viśastasmādāhaiṣa te yoniḥ prajāḥ pāhīti -

dvau prokṣitau yūpaśakalau bhavataḥ / dvāvaprokṣitau prokṣitaṃ caivādhvaryurādatte'prokṣitaṃ caivameva pratiprasthātā prokṣitaṃ caivādatte'prokṣitaṃ ca śukramevādhvaryurādatte manthinaṃ pratiprasthātā -

so'dhvaryuḥ / aprokṣitena yūpaśakalenāpamārṣṭyapamṛṣṭaḥ śaṇḍa ityevameva pratiprasthātāpamṛṣṭau marka iti tadādadānāvevāsurarakṣase apahato devāstvā śukrapāḥ praṇayantvityevādhvaryurniṣkrāmati devāstvā manthipāḥ praṇayantviti pratiprasthātā tadetau devatābhya eva praṇayataḥ -

tau jaghanenāhavanīyamaratnī saṃdhattaḥ / tā uttaravedau sādayato dakṣiṇāyāmeva śroṇāvadhvaryuḥ sādayatyuttarāyāṃ pratiprasthātā ananusṛjantāvevānādhṛṣṭāsīti tadrakṣobhirevaitaduttaravedimanādhṛṣṭāṃ kuruto viparyeṣyantau vā etāvagnimbhavato'tyeṣyantau tasmā evaitannihnuvāte tatho hainau vipariyantāvagnirna hinasti -

so'dhvaryuḥ paryeti / suvīro vīrānprajanayanparīhītyattā hyetamanvattā hi vīrastasmādāha suvīro vīrānprajanayanparīhītyabhi rāyaspoṣeṇa yajamānamiti tadyajamānāyāśiṣamāśāste yadāhābhi rāyaspoṣeṇa yajamānamiti -

atha pratiprasthātā paryeti / suprajāḥ prajāḥ prajanayanparīhītyādyo hyetamanvādyā hīmāḥ prajā viśastasmādāha suprajāḥ prajāḥ prajanayanparīhītyabhi rāyaspoṣeṇa yajamānamiti tadyajamānāyāśiṣamāśāste yadāhābhi rāyaspoṣeṇa yajamānamiti -

tāvapidhāya niṣkrāmataḥ / tira evaināvetatkurutastasmādimau sūryācandramasau prāñcau yantau na kaścana paśyati tau purastātparītyāporṇutaḥ purastāttiṣṭhantau juhuta āvirevaināvetatkurutastasmādimau sūryācandramasau pratyañcau yantau sarva eva paśyati tasmātparāgretaḥ sicyamānaṃ na kaścana paśyati tadu paścātprajāyamānaṃ sarva eva paśyati -

tau jaghanena yūpamaratnī saṃdhattaḥ / yadyagnirnodbādheta yadyu agnirudbādhetāpyagreṇaiva yūpamaratnī saṃdadhyātāṃ saṃjagmāno divā pṛthivyā śukraḥ śukraśociṣetyevādhvaryuḥ saṃjagmāno divā pṛthivyā manthī manthiśociṣeti pratiprasthātā cakṣuṣorevaite āramaṇe kurutaścakṣuṣī evaitatsaṃdhattastasmādime abhito'sthinī cakṣuṣī saṃhite -

so'dhvaryuḥ / aprokṣitaṃ yūpaśakalaṃ nirasyati nirastaḥ śaṇḍa ityevameva pratiprasthātā nirasto marka iti tatpurāhutibhyo'surarakṣase apahataḥ -

athādhvaryuḥ / prokṣitaṃ yūpaśakalamāhavanīye prāsyati śukrasyādhiṣṭhānamasītyevameva pratiprasthātā manthino'dhiṣṭhānamasīti cakṣuṣorevaite samidhau cakṣuṣī evaitatsaminddhe tasmādime samiddhe cakṣuṣī -

tatra japati / acchinnasya te deva soma suvīryasya rāyaspoṣasya daditāraḥ syāmetyāśīrevaiṣaitasya karmaṇa āśiṣamevaitadāśāste -

athāśrāvyāha / prātaḥprātaḥ savasya śukravato madhuścuta indrāya somānprasthitānpreṣyeti vaṣaṭkṛte'dhvaryurjuhoti tadanu pratiprasthātā tadanu camasādhvaryavaḥ -

tau vai purastāttiṣṭhantau juhutaḥ / cakṣuṣī vā etau tatpurastādevaitaccakṣuṣī dhattastasmādime purastāccakṣuṣī -

abhito yūpaṃ tiṣṭhantau juhutaḥ / yathā vai nāsikaivaṃ yūpastasmādime abhito nāsikāṃ cakṣuṣī -

tau vai vaṣaṭkṛtau santau mantreṇa hūyate / eteno haitau tadudaśnuvāte yadenau sarvaṃ savanamanuhūyate yadvevaitau sarvaṃ savanamanuhūyata etau vai prajāpateḥ pratyakṣatamāṃ cakṣuṣī hyetau satyaṃ vai cakṣuḥ satyaṃ hi prajāpatistasmādenau sarvaṃ savanamanuhūyate -

sa juhoti / sa prathamā saṃskṛtirviśvavārā sa prathamo varuṇo mitro agniḥ sa prathamo bṛhaspatiścikitvāṃstasmā indrāya sutamājuhota svāheti -

sa yajjuhoti / sā prathamā sa prathama iti śaśvaddha vai retasaḥ siktasya cakṣuṣī eva prathame sambhavatastasmājjuhoti sā prathamā iti -

atha sampreṣyati / praitu hotuścamasaḥ pra brahmaṇaḥ prodgātṝṇāṃ prayajamānasya prayantu sadasyānāṃ hotrāṇāṃ camasādhvaryava upāvartadhvaṃ śukrasyābhyunnayadhvamiti sampraiṣa evaiṣa paryetya pratiprasthātādhvaryoḥ pātre saṃsravamavanayatyattra evaitadādyaṃ baliṃ hārayati tamadhvaryurhotṛcamase'vanayati bhakṣāya vaṣaṭkarturhi bhakṣaḥ prāṇo vai vaṣaṭkāraḥ so'smādetadvaṣaṭkurvataḥ parāṅivābhūtprāṇo vai bhakṣastatprāṇaṃ punarātmandhatte -

atha yadete pratīcī pātre na haranti / harantyanyāngrahāṃścakṣuṣī hyete saṃsravameva hotṛcamase'vanayati -

atha hotrāṇāṃ camasānabhyunnayanti / hutocchiṣṭā vā ete saṃsravā bhavanti nālamāhutyai tānevaitatpunarāpyāyayanti tathā'lamāhutyai bhavanti tasmāddhotrāṇāṃ camasānabhyunnayanti -

atha hotrāḥ saṃyājayanti / hotrā ha vai yuktā devebhyo yajñaṃ vahanti tā evaitatsaṃtarpayanti tṛptāḥ prītā devebhyo yajñaṃ vahāniti tasmāddhotrāḥ saṃyājayanti -

sa prathamāyāṃ vā hotrāyām / iṣṭāyāmuttamāyāṃ vānumantrayate tṛmpantu hotrā madhvo yāḥ sviṣṭā yāḥ suprītāḥ suhutā yatsvāheti hotrāṇāmevaiṣā tṛptirathetya pratyaṅṅupaviśatyayāḍagnīdityagnīddhyatra yajatāmuttamaḥ saṃyajati tasmādāhāyāḍagnīditi -