શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 4.2.1

૪.૨.૧ શુક્રામન્થિનૌ ગ્રહૌ
ચક્ષુષી હ વા અસ્ય શુક્રામન્થિનૌ । તદ્વા એષ એવ શુક્રો ય એષ તપતિ તદ્યદેષ એતત્તપતિ તેનૈષ શુક્રશ્ચન્દ્રમા એવ મન્થી -

તં સક્તુભિઃ શ્રીણાતિ । તદેનં મન્થં કરોતિ તેનો એષ મન્થ્યેતૌ હ વા આસામ્પ્રજાનાં ચક્ષુષી સ યદ્ધૈતૌ નોદિયાતાં ન હૈવેહ સ્વૌ ચન પાણી નિર્જાનીયુઃ -

તયોરત્તૈવાન્યતરઃ । આદ્યોઽન્યતરોઽત્તૈવ શુક્ર ઽઆદ્યો મન્થી -

તયોરત્તૈવાન્યતરમનુ । આદ્યોઽન્યતરમન્વત્તૈવ શુક્રમન્વાદ્યો મન્થિનમનુ તૌ વા અન્યસ્મૈ ગૃહ્યેતે અન્યસ્મૈ હૂયેતે શણ્ડામર્કાવિત્યસુરરક્ષસે તાભ્યાં ગૃહ્યેતે દેવતાભ્યો હૂયેતે તદ્યત્તથા -

યત્ર વૈ દેવાઃ । અસુરરક્ષસાન્યપજઘ્નિરે તદેતાવેવ ન શેકુરપહન્તું યદ્ધ સ્મ દેવાઃ કિં ચ કર્મ કુર્વતે તદ્ધ સ્મ મોહયિત્વા ક્ષિપ્ર એવ પુનરપદ્રવતઃ -

તે હ દેવા ઊચુઃ । ઉપજાનીત યથેમાવપહનામહા ઇતિ તે હોચુર્ગ્રહાવેવાભ્યાં ગૃહ્ણામ તાવભ્યવૈષ્યતસ્તૌ સ્વીકૃત્યાપહનિષ્યામહ ઇતિ તાભ્યાં ગ્રહૌ જગૃહુસ્તાવભ્યવૈતાં તૌ સ્વીકૃત્યાપાઘ્નત તસ્માચ્છણ્ડામર્કાભ્યામિતિ ગૃહ્યેતે દેવતાભ્યો હૂયેતે -

અપિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ । નો સ્વિદ્દેવતાભ્ય એવ ગૃહ્ણીયામા ૩ વિજિતરૂપમિવ હીદમિતિ તદ્વૈ સ તન્મીમાંસામેવ ચક્રે નેત્તુ ચકાર -

ઇમામુ હૈકે શુક્રસ્ય પુરોરુચં કુર્વન્તિ । અયં વેનશ્ચોદયત્પૃશ્નિગર્ભા જ્યોતિર્જરાયૂ રજસો વિમાન ઇતિ તદેતસ્ય રૂપં કુર્મો ય એષ તપતીતિ યદાહ જ્યોતિર્જરાયુરિતિ -

ઇમાં ત્વેવ શુક્રસ્ય પુરોરુચં કુર્યાત્ । તં પ્રત્નથા પૂર્વથા વિશ્વથેમથા જ્યેષ્ઠતાતિં બર્હિષદં સ્વર્વિદમિત્યત્તા હ્યેતમન્વત્તા હિ જ્યેષ્ઠસ્તસ્માદાહ જ્યેષ્ઠતાતિં બર્હિષદં સ્વર્વિદં પ્રતીચીનં વૃજનં દોહસે ધુનિમાશું જયન્તમનુ યાસુ વર્ધસે ઉપયામગૃહીતોઽસિ શણ્ડાય ત્વૈષ તે યોનિર્વીરતાં પાહીતિ સાદયત્યત્તા હ્યેતમન્વત્તા હિ વીરસ્તસ્માદાહૈષ તે યોનિર્વીરતાં પાહીતિ દક્ષિણાર્ધે સાદયત્યેતાં હ્યેષ દિશમનુ સંચરતિ -

અથ મન્થિનં ગૃહ્ણાતિ । અયં વેનશ્ચોદયત્પૃશ્નિગર્ભા જ્યોતિર્જરાયૂ રજસો વિમાને ઇમમપાં સંગમે સૂર્યસ્ય શિશું ન વિપ્રા મતિભી રિહન્તિ ઉપયામગૃહીતોઽસિ મર્કાય ત્વેતિ -

તં સક્તુભિઃ શ્રીણાતિ । તદ્યત્સક્તુભિઃ શ્રીણાતિ વરુણો હ વૈ સોમસ્ય રાજ્ઞોઽભીવાક્ષિ પ્રતિપિપેષ તદશ્વયત્તતોઽશ્વઃ સમભવત્તદ્યચ્છ્વયથાત્સમભવત્તસ્માદશ્વો નામ તસ્યાશ્રુ પ્રાસ્કન્દત્તતો યવઃ સમભવત્તસ્માદાહુર્વરુણ્યો યવ ઇતિ તદ્યદેવાસ્યાત્ર ચક્ષુષોઽમીયત તેનૈવૈનમેતત્સમર્ધયતિ કૃત્સ્નં કરોતિ તસ્માત્સક્તુભિઃ શ્રીણાતિ -

સ શ્રીણાતિ । મનો ન યેષુ હવનેષુ તિગ્મં વિપઃ શચ્યા વનુથો દ્રવન્તા આ યઃ શર્યાભિસ્તુવિનૃમ્ણો અસ્યાશ્રીણીતાદિશં ગભસ્તાવેષ તે યોનિઃ પ્રજાઃ પાહીતિસાદયત્યાદ્યો હ્યેતમન્વાદ્યા હીમાઃ પ્રજા વિશસ્તસ્માદાહૈષ તે યોનિઃ પ્રજાઃ પાહીતિ -

દ્વૌ પ્રોક્ષિતૌ યૂપશકલૌ ભવતઃ । દ્વાવપ્રોક્ષિતૌ પ્રોક્ષિતં ચૈવાધ્વર્યુરાદત્તેઽપ્રોક્ષિતં ચૈવમેવ પ્રતિપ્રસ્થાતા પ્રોક્ષિતં ચૈવાદત્તેઽપ્રોક્ષિતં ચ શુક્રમેવાધ્વર્યુરાદત્તે મન્થિનં પ્રતિપ્રસ્થાતા -

સોઽધ્વર્યુઃ । અપ્રોક્ષિતેન યૂપશકલેનાપમાર્ષ્ટ્યપમૃષ્ટઃ શણ્ડ ઇત્યેવમેવ પ્રતિપ્રસ્થાતાપમૃષ્ટૌ મર્ક ઇતિ તદાદદાનાવેવાસુરરક્ષસે અપહતો દેવાસ્ત્વા શુક્રપાઃ પ્રણયન્ત્વિત્યેવાધ્વર્યુર્નિષ્ક્રામતિ દેવાસ્ત્વા મન્થિપાઃ પ્રણયન્ત્વિતિ પ્રતિપ્રસ્થાતા તદેતૌ દેવતાભ્ય એવ પ્રણયતઃ -

તૌ જઘનેનાહવનીયમરત્ની સંધત્તઃ । તા ઉત્તરવેદૌ સાદયતો દક્ષિણાયામેવ શ્રોણાવધ્વર્યુઃ સાદયત્યુત્તરાયાં પ્રતિપ્રસ્થાતા અનનુસૃજન્તાવેવાનાધૃષ્ટાસીતિ તદ્રક્ષોભિરેવૈતદુત્તરવેદિમનાધૃષ્ટાં કુરુતો વિપર્યેષ્યન્તૌ વા એતાવગ્નિમ્ભવતોઽત્યેષ્યન્તૌ તસ્મા એવૈતન્નિહ્નુવાતે તથો હૈનૌ વિપરિયન્તાવગ્નિર્ન હિનસ્તિ -

સોઽધ્વર્યુઃ પર્યેતિ । સુવીરો વીરાન્પ્રજનયન્પરીહીત્યત્તા હ્યેતમન્વત્તા હિ વીરસ્તસ્માદાહ સુવીરો વીરાન્પ્રજનયન્પરીહીત્યભિ રાયસ્પોષેણ યજમાનમિતિ તદ્યજમાનાયાશિષમાશાસ્તે યદાહાભિ રાયસ્પોષેણ યજમાનમિતિ -

અથ પ્રતિપ્રસ્થાતા પર્યેતિ । સુપ્રજાઃ પ્રજાઃ પ્રજનયન્પરીહીત્યાદ્યો હ્યેતમન્વાદ્યા હીમાઃ પ્રજા વિશસ્તસ્માદાહ સુપ્રજાઃ પ્રજાઃ પ્રજનયન્પરીહીત્યભિ રાયસ્પોષેણ યજમાનમિતિ તદ્યજમાનાયાશિષમાશાસ્તે યદાહાભિ રાયસ્પોષેણ યજમાનમિતિ -

તાવપિધાય નિષ્ક્રામતઃ । તિર એવૈનાવેતત્કુરુતસ્તસ્માદિમૌ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ પ્રાઞ્ચૌ યન્તૌ ન કશ્ચન પશ્યતિ તૌ પુરસ્તાત્પરીત્યાપોર્ણુતઃ પુરસ્તાત્તિષ્ઠન્તૌ જુહુત આવિરેવૈનાવેતત્કુરુતસ્તસ્માદિમૌ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ પ્રત્યઞ્ચૌ યન્તૌ સર્વ એવ પશ્યતિ તસ્માત્પરાગ્રેતઃ સિચ્યમાનં ન કશ્ચન પશ્યતિ તદુ પશ્ચાત્પ્રજાયમાનં સર્વ એવ પશ્યતિ -

તૌ જઘનેન યૂપમરત્ની સંધત્તઃ । યદ્યગ્નિર્નોદ્બાધેત યદ્યુ અગ્નિરુદ્બાધેતાપ્યગ્રેણૈવ યૂપમરત્ની સંદધ્યાતાં સંજગ્માનો દિવા પૃથિવ્યા શુક્રઃ શુક્રશોચિષેત્યેવાધ્વર્યુઃ સંજગ્માનો દિવા પૃથિવ્યા મન્થી મન્થિશોચિષેતિ પ્રતિપ્રસ્થાતા ચક્ષુષોરેવૈતે આરમણે કુરુતશ્ચક્ષુષી એવૈતત્સંધત્તસ્તસ્માદિમે અભિતોઽસ્થિની ચક્ષુષી સંહિતે -

સોઽધ્વર્યુઃ । અપ્રોક્ષિતં યૂપશકલં નિરસ્યતિ નિરસ્તઃ શણ્ડ ઇત્યેવમેવ પ્રતિપ્રસ્થાતા નિરસ્તો મર્ક ઇતિ તત્પુરાહુતિભ્યોઽસુરરક્ષસે અપહતઃ -

અથાધ્વર્યુઃ । પ્રોક્ષિતં યૂપશકલમાહવનીયે પ્રાસ્યતિ શુક્રસ્યાધિષ્ઠાનમસીત્યેવમેવ પ્રતિપ્રસ્થાતા મન્થિનોઽધિષ્ઠાનમસીતિ ચક્ષુષોરેવૈતે સમિધૌ ચક્ષુષી એવૈતત્સમિન્દ્ધે તસ્માદિમે સમિદ્ધે ચક્ષુષી -

તત્ર જપતિ । અચ્છિન્નસ્ય તે દેવ સોમ સુવીર્યસ્ય રાયસ્પોષસ્ય દદિતારઃ સ્યામેત્યાશીરેવૈષૈતસ્ય કર્મણ આશિષમેવૈતદાશાસ્તે -

અથાશ્રાવ્યાહ । પ્રાતઃપ્રાતઃ સવસ્ય શુક્રવતો મધુશ્ચુત ઇન્દ્રાય સોમાન્પ્રસ્થિતાન્પ્રેષ્યેતિ વષટ્કૃતેઽધ્વર્યુર્જુહોતિ તદનુ પ્રતિપ્રસ્થાતા તદનુ ચમસાધ્વર્યવઃ -

તૌ વૈ પુરસ્તાત્તિષ્ઠન્તૌ જુહુતઃ । ચક્ષુષી વા એતૌ તત્પુરસ્તાદેવૈતચ્ચક્ષુષી ધત્તસ્તસ્માદિમે પુરસ્તાચ્ચક્ષુષી -

અભિતો યૂપં તિષ્ઠન્તૌ જુહુતઃ । યથા વૈ નાસિકૈવં યૂપસ્તસ્માદિમે અભિતો નાસિકાં ચક્ષુષી -

તૌ વૈ વષટ્કૃતૌ સન્તૌ મન્ત્રેણ હૂયતે । એતેનો હૈતૌ તદુદશ્નુવાતે યદેનૌ સર્વં સવનમનુહૂયતે યદ્વેવૈતૌ સર્વં સવનમનુહૂયત એતૌ વૈ પ્રજાપતેઃ પ્રત્યક્ષતમાં ચક્ષુષી હ્યેતૌ સત્યં વૈ ચક્ષુઃ સત્યં હિ પ્રજાપતિસ્તસ્માદેનૌ સર્વં સવનમનુહૂયતે -

સ જુહોતિ । સ પ્રથમા સંસ્કૃતિર્વિશ્વવારા સ પ્રથમો વરુણો મિત્રો અગ્નિઃ સ પ્રથમો બૃહસ્પતિશ્ચિકિત્વાંસ્તસ્મા ઇન્દ્રાય સુતમાજુહોત સ્વાહેતિ -

સ યજ્જુહોતિ । સા પ્રથમા સ પ્રથમ ઇતિ શશ્વદ્ધ વૈ રેતસઃ સિક્તસ્ય ચક્ષુષી એવ પ્રથમે સમ્ભવતસ્તસ્માજ્જુહોતિ સા પ્રથમા ઇતિ -

અથ સમ્પ્રેષ્યતિ । પ્રૈતુ હોતુશ્ચમસઃ પ્ર બ્રહ્મણઃ પ્રોદ્ગાતૄણાં પ્રયજમાનસ્ય પ્રયન્તુ સદસ્યાનાં હોત્રાણાં ચમસાધ્વર્યવ ઉપાવર્તધ્વં શુક્રસ્યાભ્યુન્નયધ્વમિતિ સમ્પ્રૈષ એવૈષ પર્યેત્ય પ્રતિપ્રસ્થાતાધ્વર્યોઃ પાત્રે સંસ્રવમવનયત્યત્ત્ર એવૈતદાદ્યં બલિં હારયતિ તમધ્વર્યુર્હોતૃચમસેઽવનયતિ ભક્ષાય વષટ્કર્તુર્હિ ભક્ષઃ પ્રાણો વૈ વષટ્કારઃ સોઽસ્માદેતદ્વષટ્કુર્વતઃ પરાઙિવાભૂત્પ્રાણો વૈ ભક્ષસ્તત્પ્રાણં પુનરાત્મન્ધત્તે -

અથ યદેતે પ્રતીચી પાત્રે ન હરન્તિ । હરન્ત્યન્યાન્ગ્રહાંશ્ચક્ષુષી હ્યેતે સંસ્રવમેવ હોતૃચમસેઽવનયતિ -

અથ હોત્રાણાં ચમસાનભ્યુન્નયન્તિ । હુતોચ્છિષ્ટા વા એતે સંસ્રવા ભવન્તિ નાલમાહુત્યૈ તાનેવૈતત્પુનરાપ્યાયયન્તિ તથાઽલમાહુત્યૈ ભવન્તિ તસ્માદ્ધોત્રાણાં ચમસાનભ્યુન્નયન્તિ -

અથ હોત્રાઃ સંયાજયન્તિ । હોત્રા હ વૈ યુક્તા દેવેભ્યો યજ્ઞં વહન્તિ તા એવૈતત્સંતર્પયન્તિ તૃપ્તાઃ પ્રીતા દેવેભ્યો યજ્ઞં વહાનિતિ તસ્માદ્ધોત્રાઃ સંયાજયન્તિ -

સ પ્રથમાયાં વા હોત્રાયામ્ । ઇષ્ટાયામુત્તમાયાં વાનુમન્ત્રયતે તૃમ્પન્તુ હોત્રા મધ્વો યાઃ સ્વિષ્ટા યાઃ સુપ્રીતાઃ સુહુતા યત્સ્વાહેતિ હોત્રાણામેવૈષા તૃપ્તિરથેત્ય પ્રત્યઙ્ઙુપવિશત્યયાડગ્નીદિત્યગ્નીદ્ધ્યત્ર યજતામુત્તમઃ સંયજતિ તસ્માદાહાયાડગ્નીદિતિ -