Language

ENहिગુ
Scripture Library

Shatapatha Brahmana · Chapter 4.2

brāhmaṇa १ śukrāmanthinau grahau
१ śukrāmanthinau grahau tatra pūrvaṃ vidhitsitayoḥ śukrāmanthinorgrahayoścakṣurātmanā bhoktṛbhogyātmanā ca stavanam, ākhyāyikayā grahayorgrahaṇahomayorvispaṣṭīkaraṇaṃ, tasya yājñavalkyamatopanyāsena samarthanaṃ, vihite śukrasya grahaṇe śākhāntarābhimataṃ maṃtraṃ pratyākhyāya svābhimatasya sopapattikaṃ viniyojanaṃ, home maṃtraṃ vidhāya tadvyākhyānaṃ, gṛhītasyasomarasasya samaṃtrakaṃ sādanaṃ vidhāya mantrārthavivaraṇaṃ, vihitaṃ manthino grahaṇamanūdya tatra maṃtraṃ vidhāya ca tadarthavivaraṇaṃ, gṛhītasya somarasasya yavapiṣṭairmiśraṇavidhānaṃ tasyopākhyānena hetunirūpaṇaṃ ca, vihite miśraṇe maṃtrasya viniyojanaṃ, grahasya samaṃtrakaṃ sādanaṃ vidhāya tanmaṃtravyākhyānaṃ, prasaṃgā cchukrāmanthigrahayorhomakāle kartavyasyānuṣṭhānaviśeṣasya vidhānam, ubhayoḥ samaṃtrakaṃ niṣkramaṇavidhānaṃ, niṣkamaṇānaṃtaraṃ kartavyasyāratnisandhānādikasya vidhānam, adhvaryupratiprasthātroḥ parīto gacchatoḥ samaṃtrakaṃ gamanaṃ vidhāya maṃtrārthavivaraṇam, āha- vanīyasya paścādbhāge grahayorācchādanasya purastādgatvā tadapanayanasya ca vidhānaṃ, maṃtramaṃtrārthayutaṃ yūpasya paścātpurato vā tayoḥ punarabhisandhānaṃkathanam, aprokṣitasya yūpaśakalasya nirasanaṃ prokṣitasyāhavanīye prāsanaṃ ca kuryāditi prayojanapuraḥsaraṃ samaṃtrakaṃ vidhānaṃ, homātprāgadhvaryormaṃtrajapavidhānam, āśrāvaṇapūrvakaṃ praiṣavidhānaṃ, vaṣaṭkārāvasāne grahacamasānāṃ homasya tadarthaṃ sthānaviśeṣasya ca kathanaṃ, śukrāmanthigrahayor homo yājyayā tadatiriktamaṃtre viśeṣeṇāpi ca kartavya iti sahetukaṃ nirūpaṇaṃ, viśiṣṭe maṃtraprathamaśabdaprayogasya tātparyābhidhānaṃ, homānaṃtaraṃ kartavyamadhvaryoḥ praiṣakathanaṃ, pratiprasthātrā'dhvaryupātre śeṣasyāvanayanaṃ kartavyamiti vidhāyādhvaryupātragataṃ somaṃ bhakṣārthaṃ hotṛcamasaṃ'vanayediti kathanaṃ, hotrakāṇāṃ camasā'bhyunnayanasya sahetukaṃ vidhānaṃ, hotrakāṇāṃ yājanavidhānaṃ, prathamahotṛkasyottamahotṛkasya yājyāpāṭhānaṃtaraṃ hutvā'dhvaryuranumaṃtrayediti vidhānaṃ maṃtrārthaprasaṃgena hotrā śabdaprayogasyopapattikathanaṃ, camasahomānaṃtaraṃ sadogatvopaviśediti kathanaṃ, maitrāvaruṇādiparityāgenāgnīdhrakartṛkayāgasamāptikathane kāraṇakathanaṃcetyādi
brāhmaṇa २ āgrayaṇagrahaḥ
२ āgrayaṇagrahaḥ-tatra vidhāsyamānasyāgrayaṇasya proktānāṃ prāṇādyātmakānāmu- pāṃśvādīnāmāśrayabhūtamadhyadehātmanā stavanam, uktenātmanā'sya grahasya labdhaṃ sarvatvamupajīvya pṛthivyā grahasya grahaṇavidhānam, uktasya grahaṇasya sopapattikaṃ bhūyiṣṭhatvavidhānaṃ, vihite grahaṇe devatāsambandhapradarśanam, uktameva sarvatvamavalambya grahasya savanatraye'pi grahaṇā bhidhānaṃ, pātrāntaragatasya somarasasya kṣaye'- smādeva grahāttasya sopapattikaṃ samardhanakathanaṃ savanatrayaparisamāptyanaṃtarametasmā- dgrahāddhāriyojanagrahasya grahaṇavidhānam, āgrayaṇaśabdanirvavanam, āgrayaṇagrahe'- dhvaryorvāgavadanasya sopapattikaṃ samarthanaṃ, vihitaṃ grahagrahaṇe maṃtraṃ vidhāya tasya caturdhā vibhāgena vyākhyānaṃ, grahaṇānaṃtaraṃ daśāpavitreṇa saha grahaṃ svīkṛtya hiṃkuryāditi kathanaṃ, tato'dhvaryorvāgvisargasādhanabhūtasya maṃtrasyādidhānaṃ, maṃtraśeṣavidhānaviṣaye maṃtraśeṣaṃ na brūyāditi keṣāñcinmatamabhidhāya tatpratyākhyāya ca maṃtraśeṣaṃ brūyāditi svamatasthā- panapūrvakaṃ maṃtraśeṣavidhānam, uktamaṃtraśeṣe ' subhūtāya ' ityādipadapadārthapradarśanapūrvakaṃ ' brahmavarcasāya ' ityetatpadaṃ paṭhitavyamiti paramataṃ dūṣayitvā na paṭhitavyamiti svamatasthirīkaraṇaṃ, gṛhītasya somarasasya maṃtramaṃtrārthayutaṃ kāraṇasahitaṃ madhyadeśe sādanavidhānaṃ cetyādi.
brāhmaṇa ३ ukthyagrahaḥ
३ ukthyagrahaḥ tatra vidhāsyamānasyokthyagrahasya sūkṣmaśarīrātmanā stutiṃ kṛtvā''yuṣṭvaṃ ca pratipādya sahetukaṃ pṛthivyā grahaṇābhidhānaṃ, vihitaṃ grahaṇamanūdya tasya saṃpūrṇatāvidhānam, ukthyagraheṇa savanasandhānaprakāranirūpaṇam, ukta- savanasandhānaprakāro mādhyaṃdinasambandhinyukthyavigrahe'pi kartavya iti pratipādanaṃ, grahasyāyuṣṭve vyavahāropapattikathanam, asya grahasya ṛturūpatvātkāmadhenutvena praśaṃsanam, asya grahasya sopapattikamapurorukkaṃ grahaṇaṃ kuryāditi pratipādanaṃ, puroruktvābhāve'pyasya grahasya puroruktvamastīti samarthanaṃ, grahagrahaṇamanūdya tatra maṃtraṃ vidhāya tasya caturdhāvibhāgena vyākhyānam, itthaṃ grahasya grahaṇādikaṃ vidhāya homakāle tasyaiva samaṃtrakaṃ vibhajya grahaṇavidhānama, uktamaṃtrasādhane vigrahaṇe grahasya sādhāraṇalakṣaṇaṃ doṣamudbhāvya taddoṣaparihārāya yathādevataṃ. grahaṃ vigṛhṇīyāditi kathanaṃ, yathādevatamukthyasya paryāyatraye devatāpratipādakamaṃtrapradarśanaṃ, uktokthyaparyāyatraye śākhā- ntarīyamatamupanyasya tannirākaraṇaṃ cetyādi.
brāhmaṇa ४ dhruvagrahaḥ
४ dhruvagrahaḥ tatra dhruvagrahamāyurātmakatvena vidhātuṃ prastāvaḥ, ekasyāpi grahasya niṣpattyabhivyaktisthānabhedādgrahadvaividhyakathanaṃ, dvividhayordhruvavaiśvānarayorgrahayoḥ pūrvaṃ grahaṇamiti carakaśākhimatamanūdya tayoranyataraḥ so'pi dhruvagraha eva grahītavya iti svamataṃ pratipādya carakaśākhināṃ matenobhayoḥ pūrvaṃ grahaṇe ko dhruvaḥ ko vaiśvānaraḥ iti jijñāsāyāṃ tatpratipattiprakāranirūpaṇaṃ grahasya sthālyā grahaṇamupapādayitumāyurātmakatvakathanam, uktaṃ sthālyā grahaṇaṃ pūrṇaṃ gṛhṇīyāditi vidhānaṃ, prakṛtagrahasya devatāsambaṃdhapradarśanam, upāṃśvādyā grahāḥ prātaḥsavane eva gṛhyante tatraiva ca hūyante-ayaṃ tu grahastṛtīyasavane'gnimārutaśastrakāle hotavya iti nirūpaṇam, agniṣṭomastotrāvasare svalpasyāpi somaśeṣasyānavasthāpanāttadāsyāvanayanaprasaktau sopapattikaṃ niṣedhakathanaṃ, kadā tarhyenamavanayedityapekṣāyāmagnimārutaśaṃsanakāle dhruvagraho hotavya iti tatkālavidhānaṃ, tadānīṃtanānuṣṭheyadharmanirūpaṇaṃ, tatra mūtrādyavasecane bādhakathanaṃ, agniṣṭomastotra- paryantaṃ sadanasyāvaśyakartavyatvena praśaṃsanaṃ, tasyaiva punarākhyāyikayā praśaṃsanaṃ, sopapattikaṃ sakāraṇaṃ gṛhītasya somarasasya deśaviśeṣasādanavidhānaṃ, uktayo- rupakīrṇayoranupakīrṇayorgrahasādanapradeśayoḥ praśaṃsanaṃ, upakīrṇe grahāṇāṃ sādanāttato jātāḥ prajāḥ kathamātmano'nyena pratitiṣṭhantīti jijñāsāyāṃ śaphairiti nirūpaṇam, asya grahasyāpānavāyvātmakatvopapādanaṃ, grahasya dhruvanāmadheyaprāpterākhyāyikayā pradarśanam, saprayojanaṃ grahaṇamāramya homaparyantaṃ rakṣaṇavidhānam, prakārāntareṇa grahaṇasya rakṣaṇa- praśaṃsanaṃ, adhvaryupratiprasthātrornirgamanāgamanābhyāṃ grahasya vatsarūpatāpratipādanam, asya grahasyāvanayanaṃ vidhāya tatra mantraṃ viniyujya ca tadvyākhyānaṃ, grahagrahaṇamanūdya tatra mantrasya viniyojanaṃ, vihitaṃ sādanamanūdya tatra maṃtrasya viniyojanam, mantragatavaiśvānarapadaprayogopattinirūpaṇaṃ cetyādi.
brāhmaṇa ५ vipruḍhomam

४ dhruvagrahaḥ tatra dhruvagrahamāyurātmakatvena vidhātuṃ prastāvaḥ, ekasyāpi grahasya niṣpattyabhivyaktisthānabhedādgrahadvaividhyakathanaṃ, dvividhayordhruvavaiśvānarayorgrahayoḥ pūrvaṃ grahaṇamiti carakaśākhimatamanūdya tayoranyataraḥ so'pi dhruvagraha eva grahītavya iti svamataṃ pratipādya carakaśākhināṃ matenobhayoḥ pūrvaṃ grahaṇe ko dhruvaḥ ko vaiśvānaraḥ iti jijñāsāyāṃ tatpratipattiprakāranirūpaṇaṃ grahasya sthālyā grahaṇamupapādayitumāyurātmakatvakathanam, uktaṃ sthālyā grahaṇaṃ pūrṇaṃ gṛhṇīyāditi vidhānaṃ, prakṛtagrahasya devatāsambaṃdhapradarśanam, upāṃśvādyā grahāḥ prātaḥsavane eva gṛhyante tatraiva ca hūyante-ayaṃ tu grahastṛtīyasavane'gnimārutaśastrakāle hotavya iti nirūpaṇam, agniṣṭomastotrāvasare svalpasyāpi somaśeṣasyānavasthāpanāttadāsyāvanayanaprasaktau sopapattikaṃ niṣedhakathanaṃ, kadā tarhyenamavanayedityapekṣāyāmagnimārutaśaṃsanakāle dhruvagraho hotavya iti tatkālavidhānaṃ, tadānīṃtanānuṣṭheyadharmanirūpaṇaṃ, tatra mūtrādyavasecane bādhakathanaṃ, agniṣṭomastotraparyantaṃ sadanasyāvaśyakartavyatvena praśaṃsanaṃ, tasyaiva punarākhyāyikayā praśaṃsanaṃ, sopapattikaṃ sakāraṇaṃ gṛhītasya somarasasya deśaviśeṣasādanavidhānaṃ, uktayo- rupakīrṇayoranupakīrṇayorgrahasādanapradeśayoḥ praśaṃsanaṃ, upakīrṇe grahāṇāṃ sādanāttato jātāḥ prajāḥ kathamātmano'nyena pratitiṣṭhantīti jijñāsāyāṃ śaphairiti nirūpaṇam, asya grahasyāpānavāyvātmakatvopapādanaṃ, grahasya dhruvanāmadheyaprāpterākhyāyikayā pradarśanam, saprayojanaṃ grahaṇamāramya homaparyantaṃ rakṣaṇavidhānam, prakārāntareṇa grahaṇasya rakṣaṇa- praśaṃsanaṃ, adhvaryupratiprasthātrornirgamanāgamanābhyāṃ grahasya vatsarūpatāpratipādanam, asya grahasyāvanayanaṃ vidhāya tatra mantraṃ viniyujya ca tadvyākhyānaṃ, grahagrahaṇamanūdya tatra mantrasya viniyojanaṃ, vihitaṃ sādanamanūdya tatra maṃtrasya viniyojanam, mantragatavaiśvānarapadaprayogopattinirūpaṇaṃ cetyādi.

Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc