શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 4.2

બ્રાહ્મણ ૧ શુક્રામન્થિનૌ ગ્રહૌ
૧ શુક્રામન્થિનૌ ગ્રહૌ તત્ર પૂર્વં વિધિત્સિતયોઃ શુક્રામન્થિનોર્ગ્રહયોશ્ચક્ષુરાત્મના ભોક્તૃભોગ્યાત્મના ચ સ્તવનમ્, આખ્યાયિકયા ગ્રહયોર્ગ્રહણહોમયોર્વિસ્પષ્ટીકરણં, તસ્ય યાજ્ઞવલ્ક્યમતોપન્યાસેન સમર્થનં, વિહિતે શુક્રસ્ય ગ્રહણે શાખાન્તરાભિમતં મંત્રં પ્રત્યાખ્યાય સ્વાભિમતસ્ય સોપપત્તિકં વિનિયોજનં, હોમે મંત્રં વિધાય તદ્વ્યાખ્યાનં, ગૃહીતસ્યસોમરસસ્ય સમંત્રકં સાદનં વિધાય મન્ત્રાર્થવિવરણં, વિહિતં મન્થિનો ગ્રહણમનૂદ્ય તત્ર મંત્રં વિધાય ચ તદર્થવિવરણં, ગૃહીતસ્ય સોમરસસ્ય યવપિષ્ટૈર્મિશ્રણવિધાનં તસ્યોપાખ્યાનેન હેતુનિરૂપણં ચ, વિહિતે મિશ્રણે મંત્રસ્ય વિનિયોજનં, ગ્રહસ્ય સમંત્રકં સાદનં વિધાય તન્મંત્રવ્યાખ્યાનં, પ્રસંગા ચ્છુક્રામન્થિગ્રહયોર્હોમકાલે કર્તવ્યસ્યાનુષ્ઠાનવિશેષસ્ય વિધાનમ્, ઉભયોઃ સમંત્રકં નિષ્ક્રમણવિધાનં, નિષ્કમણાનંતરં કર્તવ્યસ્યારત્નિસન્ધાનાદિકસ્ય વિધાનમ્, અધ્વર્યુપ્રતિપ્રસ્થાત્રોઃ પરીતો ગચ્છતોઃ સમંત્રકં ગમનં વિધાય મંત્રાર્થવિવરણમ્, આહ- વનીયસ્ય પશ્ચાદ્ભાગે ગ્રહયોરાચ્છાદનસ્ય પુરસ્તાદ્ગત્વા તદપનયનસ્ય ચ વિધાનં, મંત્રમંત્રાર્થયુતં યૂપસ્ય પશ્ચાત્પુરતો વા તયોઃ પુનરભિસન્ધાનંકથનમ્, અપ્રોક્ષિતસ્ય યૂપશકલસ્ય નિરસનં પ્રોક્ષિતસ્યાહવનીયે પ્રાસનં ચ કુર્યાદિતિ પ્રયોજનપુરઃસરં સમંત્રકં વિધાનં, હોમાત્પ્રાગધ્વર્યોર્મંત્રજપવિધાનમ્, આશ્રાવણપૂર્વકં પ્રૈષવિધાનં, વષટ્કારાવસાને ગ્રહચમસાનાં હોમસ્ય તદર્થં સ્થાનવિશેષસ્ય ચ કથનં, શુક્રામન્થિગ્રહયોર્ હોમો યાજ્યયા તદતિરિક્તમંત્રે વિશેષેણાપિ ચ કર્તવ્ય ઇતિ સહેતુકં નિરૂપણં, વિશિષ્ટે મંત્રપ્રથમશબ્દપ્રયોગસ્ય તાત્પર્યાભિધાનં, હોમાનંતરં કર્તવ્યમધ્વર્યોઃ પ્રૈષકથનં, પ્રતિપ્રસ્થાત્રાઽધ્વર્યુપાત્રે શેષસ્યાવનયનં કર્તવ્યમિતિ વિધાયાધ્વર્યુપાત્રગતં સોમં ભક્ષાર્થં હોતૃચમસંઽવનયેદિતિ કથનં, હોત્રકાણાં ચમસાઽભ્યુન્નયનસ્ય સહેતુકં વિધાનં, હોત્રકાણાં યાજનવિધાનં, પ્રથમહોતૃકસ્યોત્તમહોતૃકસ્ય યાજ્યાપાઠાનંતરં હુત્વાઽધ્વર્યુરનુમંત્રયેદિતિ વિધાનં મંત્રાર્થપ્રસંગેન હોત્રા શબ્દપ્રયોગસ્યોપપત્તિકથનં, ચમસહોમાનંતરં સદોગત્વોપવિશેદિતિ કથનં, મૈત્રાવરુણાદિપરિત્યાગેનાગ્નીધ્રકર્તૃકયાગસમાપ્તિકથને કારણકથનંચેત્યાદિ
બ્રાહ્મણ ૨ આગ્રયણગ્રહઃ
૨ આગ્રયણગ્રહઃ-તત્ર વિધાસ્યમાનસ્યાગ્રયણસ્ય પ્રોક્તાનાં પ્રાણાદ્યાત્મકાનામુ- પાંશ્વાદીનામાશ્રયભૂતમધ્યદેહાત્મના સ્તવનમ્, ઉક્તેનાત્મનાઽસ્ય ગ્રહસ્ય લબ્ધં સર્વત્વમુપજીવ્ય પૃથિવ્યા ગ્રહસ્ય ગ્રહણવિધાનમ્, ઉક્તસ્ય ગ્રહણસ્ય સોપપત્તિકં ભૂયિષ્ઠત્વવિધાનં, વિહિતે ગ્રહણે દેવતાસમ્બન્ધપ્રદર્શનમ્, ઉક્તમેવ સર્વત્વમવલમ્બ્ય ગ્રહસ્ય સવનત્રયેઽપિ ગ્રહણા ભિધાનં, પાત્રાન્તરગતસ્ય સોમરસસ્ય ક્ષયેઽ- સ્માદેવ ગ્રહાત્તસ્ય સોપપત્તિકં સમર્ધનકથનં સવનત્રયપરિસમાપ્ત્યનંતરમેતસ્મા- દ્ગ્રહાદ્ધારિયોજનગ્રહસ્ય ગ્રહણવિધાનમ્, આગ્રયણશબ્દનિર્વવનમ્, આગ્રયણગ્રહેઽ- ધ્વર્યોર્વાગવદનસ્ય સોપપત્તિકં સમર્થનં, વિહિતં ગ્રહગ્રહણે મંત્રં વિધાય તસ્ય ચતુર્ધા વિભાગેન વ્યાખ્યાનં, ગ્રહણાનંતરં દશાપવિત્રેણ સહ ગ્રહં સ્વીકૃત્ય હિંકુર્યાદિતિ કથનં, તતોઽધ્વર્યોર્વાગ્વિસર્ગસાધનભૂતસ્ય મંત્રસ્યાદિધાનં, મંત્રશેષવિધાનવિષયે મંત્રશેષં ન બ્રૂયાદિતિ કેષાઞ્ચિન્મતમભિધાય તત્પ્રત્યાખ્યાય ચ મંત્રશેષં બ્રૂયાદિતિ સ્વમતસ્થા- પનપૂર્વકં મંત્રશેષવિધાનમ્, ઉક્તમંત્રશેષે ઽ સુભૂતાય ઽ ઇત્યાદિપદપદાર્થપ્રદર્શનપૂર્વકં ઽ બ્રહ્મવર્ચસાય ઽ ઇત્યેતત્પદં પઠિતવ્યમિતિ પરમતં દૂષયિત્વા ન પઠિતવ્યમિતિ સ્વમતસ્થિરીકરણં, ગૃહીતસ્ય સોમરસસ્ય મંત્રમંત્રાર્થયુતં કારણસહિતં મધ્યદેશે સાદનવિધાનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ ૩ ઉક્થ્યગ્રહઃ
૩ ઉક્થ્યગ્રહઃ તત્ર વિધાસ્યમાનસ્યોક્થ્યગ્રહસ્ય સૂક્ષ્મશરીરાત્મના સ્તુતિં કૃત્વાઽઽયુષ્ટ્વં ચ પ્રતિપાદ્ય સહેતુકં પૃથિવ્યા ગ્રહણાભિધાનં, વિહિતં ગ્રહણમનૂદ્ય તસ્ય સંપૂર્ણતાવિધાનમ્, ઉક્થ્યગ્રહેણ સવનસન્ધાનપ્રકારનિરૂપણમ્, ઉક્ત- સવનસન્ધાનપ્રકારો માધ્યંદિનસમ્બન્ધિન્યુક્થ્યવિગ્રહેઽપિ કર્તવ્ય ઇતિ પ્રતિપાદનં, ગ્રહસ્યાયુષ્ટ્વે વ્યવહારોપપત્તિકથનમ્, અસ્ય ગ્રહસ્ય ઋતુરૂપત્વાત્કામધેનુત્વેન પ્રશંસનમ્, અસ્ય ગ્રહસ્ય સોપપત્તિકમપુરોરુક્કં ગ્રહણં કુર્યાદિતિ પ્રતિપાદનં, પુરોરુક્ત્વાભાવેઽપ્યસ્ય ગ્રહસ્ય પુરોરુક્ત્વમસ્તીતિ સમર્થનં, ગ્રહગ્રહણમનૂદ્ય તત્ર મંત્રં વિધાય તસ્ય ચતુર્ધાવિભાગેન વ્યાખ્યાનમ્, ઇત્થં ગ્રહસ્ય ગ્રહણાદિકં વિધાય હોમકાલે તસ્યૈવ સમંત્રકં વિભજ્ય ગ્રહણવિધાનમ, ઉક્તમંત્રસાધને વિગ્રહણે ગ્રહસ્ય સાધારણલક્ષણં દોષમુદ્ભાવ્ય તદ્દોષપરિહારાય યથાદેવતં. ગ્રહં વિગૃહ્ણીયાદિતિ કથનં, યથાદેવતમુક્થ્યસ્ય પર્યાયત્રયે દેવતાપ્રતિપાદકમંત્રપ્રદર્શનં, ઉક્તોક્થ્યપર્યાયત્રયે શાખા- ન્તરીયમતમુપન્યસ્ય તન્નિરાકરણં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ ૪ ધ્રુવગ્રહઃ
૪ ધ્રુવગ્રહઃ તત્ર ધ્રુવગ્રહમાયુરાત્મકત્વેન વિધાતું પ્રસ્તાવઃ, એકસ્યાપિ ગ્રહસ્ય નિષ્પત્ત્યભિવ્યક્તિસ્થાનભેદાદ્ગ્રહદ્વૈવિધ્યકથનં, દ્વિવિધયોર્ધ્રુવવૈશ્વાનરયોર્ગ્રહયોઃ પૂર્વં ગ્રહણમિતિ ચરકશાખિમતમનૂદ્ય તયોરન્યતરઃ સોઽપિ ધ્રુવગ્રહ એવ ગ્રહીતવ્ય ઇતિ સ્વમતં પ્રતિપાદ્ય ચરકશાખિનાં મતેનોભયોઃ પૂર્વં ગ્રહણે કો ધ્રુવઃ કો વૈશ્વાનરઃ ઇતિ જિજ્ઞાસાયાં તત્પ્રતિપત્તિપ્રકારનિરૂપણં ગ્રહસ્ય સ્થાલ્યા ગ્રહણમુપપાદયિતુમાયુરાત્મકત્વકથનમ્, ઉક્તં સ્થાલ્યા ગ્રહણં પૂર્ણં ગૃહ્ણીયાદિતિ વિધાનં, પ્રકૃતગ્રહસ્ય દેવતાસમ્બંધપ્રદર્શનમ્, ઉપાંશ્વાદ્યા ગ્રહાઃ પ્રાતઃસવને એવ ગૃહ્યન્તે તત્રૈવ ચ હૂયન્તે-અયં તુ ગ્રહસ્તૃતીયસવનેઽગ્નિમારુતશસ્ત્રકાલે હોતવ્ય ઇતિ નિરૂપણમ્, અગ્નિષ્ટોમસ્તોત્રાવસરે સ્વલ્પસ્યાપિ સોમશેષસ્યાનવસ્થાપનાત્તદાસ્યાવનયનપ્રસક્તૌ સોપપત્તિકં નિષેધકથનં, કદા તર્હ્યેનમવનયેદિત્યપેક્ષાયામગ્નિમારુતશંસનકાલે ધ્રુવગ્રહો હોતવ્ય ઇતિ તત્કાલવિધાનં, તદાનીંતનાનુષ્ઠેયધર્મનિરૂપણં, તત્ર મૂત્રાદ્યવસેચને બાધકથનં, અગ્નિષ્ટોમસ્તોત્ર- પર્યન્તં સદનસ્યાવશ્યકર્તવ્યત્વેન પ્રશંસનં, તસ્યૈવ પુનરાખ્યાયિકયા પ્રશંસનં, સોપપત્તિકં સકારણં ગૃહીતસ્ય સોમરસસ્ય દેશવિશેષસાદનવિધાનં, ઉક્તયો- રુપકીર્ણયોરનુપકીર્ણયોર્ગ્રહસાદનપ્રદેશયોઃ પ્રશંસનં, ઉપકીર્ણે ગ્રહાણાં સાદનાત્તતો જાતાઃ પ્રજાઃ કથમાત્મનોઽન્યેન પ્રતિતિષ્ઠન્તીતિ જિજ્ઞાસાયાં શફૈરિતિ નિરૂપણમ્, અસ્ય ગ્રહસ્યાપાનવાય્વાત્મકત્વોપપાદનં, ગ્રહસ્ય ધ્રુવનામધેયપ્રાપ્તેરાખ્યાયિકયા પ્રદર્શનમ્, સપ્રયોજનં ગ્રહણમારમ્ય હોમપર્યન્તં રક્ષણવિધાનમ્, પ્રકારાન્તરેણ ગ્રહણસ્ય રક્ષણ- પ્રશંસનં, અધ્વર્યુપ્રતિપ્રસ્થાત્રોર્નિર્ગમનાગમનાભ્યાં ગ્રહસ્ય વત્સરૂપતાપ્રતિપાદનમ્, અસ્ય ગ્રહસ્યાવનયનં વિધાય તત્ર મન્ત્રં વિનિયુજ્ય ચ તદ્વ્યાખ્યાનં, ગ્રહગ્રહણમનૂદ્ય તત્ર મન્ત્રસ્ય વિનિયોજનં, વિહિતં સાદનમનૂદ્ય તત્ર મંત્રસ્ય વિનિયોજનમ્, મન્ત્રગતવૈશ્વાનરપદપ્રયોગોપત્તિનિરૂપણં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ ૫ વિપ્રુઢોમમ્

૪ ધ્રુવગ્રહઃ તત્ર ધ્રુવગ્રહમાયુરાત્મકત્વેન વિધાતું પ્રસ્તાવઃ, એકસ્યાપિ ગ્રહસ્ય નિષ્પત્ત્યભિવ્યક્તિસ્થાનભેદાદ્ગ્રહદ્વૈવિધ્યકથનં, દ્વિવિધયોર્ધ્રુવવૈશ્વાનરયોર્ગ્રહયોઃ પૂર્વં ગ્રહણમિતિ ચરકશાખિમતમનૂદ્ય તયોરન્યતરઃ સોઽપિ ધ્રુવગ્રહ એવ ગ્રહીતવ્ય ઇતિ સ્વમતં પ્રતિપાદ્ય ચરકશાખિનાં મતેનોભયોઃ પૂર્વં ગ્રહણે કો ધ્રુવઃ કો વૈશ્વાનરઃ ઇતિ જિજ્ઞાસાયાં તત્પ્રતિપત્તિપ્રકારનિરૂપણં ગ્રહસ્ય સ્થાલ્યા ગ્રહણમુપપાદયિતુમાયુરાત્મકત્વકથનમ્, ઉક્તં સ્થાલ્યા ગ્રહણં પૂર્ણં ગૃહ્ણીયાદિતિ વિધાનં, પ્રકૃતગ્રહસ્ય દેવતાસમ્બંધપ્રદર્શનમ્, ઉપાંશ્વાદ્યા ગ્રહાઃ પ્રાતઃસવને એવ ગૃહ્યન્તે તત્રૈવ ચ હૂયન્તે-અયં તુ ગ્રહસ્તૃતીયસવનેઽગ્નિમારુતશસ્ત્રકાલે હોતવ્ય ઇતિ નિરૂપણમ્, અગ્નિષ્ટોમસ્તોત્રાવસરે સ્વલ્પસ્યાપિ સોમશેષસ્યાનવસ્થાપનાત્તદાસ્યાવનયનપ્રસક્તૌ સોપપત્તિકં નિષેધકથનં, કદા તર્હ્યેનમવનયેદિત્યપેક્ષાયામગ્નિમારુતશંસનકાલે ધ્રુવગ્રહો હોતવ્ય ઇતિ તત્કાલવિધાનં, તદાનીંતનાનુષ્ઠેયધર્મનિરૂપણં, તત્ર મૂત્રાદ્યવસેચને બાધકથનં, અગ્નિષ્ટોમસ્તોત્રપર્યન્તં સદનસ્યાવશ્યકર્તવ્યત્વેન પ્રશંસનં, તસ્યૈવ પુનરાખ્યાયિકયા પ્રશંસનં, સોપપત્તિકં સકારણં ગૃહીતસ્ય સોમરસસ્ય દેશવિશેષસાદનવિધાનં, ઉક્તયો- રુપકીર્ણયોરનુપકીર્ણયોર્ગ્રહસાદનપ્રદેશયોઃ પ્રશંસનં, ઉપકીર્ણે ગ્રહાણાં સાદનાત્તતો જાતાઃ પ્રજાઃ કથમાત્મનોઽન્યેન પ્રતિતિષ્ઠન્તીતિ જિજ્ઞાસાયાં શફૈરિતિ નિરૂપણમ્, અસ્ય ગ્રહસ્યાપાનવાય્વાત્મકત્વોપપાદનં, ગ્રહસ્ય ધ્રુવનામધેયપ્રાપ્તેરાખ્યાયિકયા પ્રદર્શનમ્, સપ્રયોજનં ગ્રહણમારમ્ય હોમપર્યન્તં રક્ષણવિધાનમ્, પ્રકારાન્તરેણ ગ્રહણસ્ય રક્ષણ- પ્રશંસનં, અધ્વર્યુપ્રતિપ્રસ્થાત્રોર્નિર્ગમનાગમનાભ્યાં ગ્રહસ્ય વત્સરૂપતાપ્રતિપાદનમ્, અસ્ય ગ્રહસ્યાવનયનં વિધાય તત્ર મન્ત્રં વિનિયુજ્ય ચ તદ્વ્યાખ્યાનં, ગ્રહગ્રહણમનૂદ્ય તત્ર મન્ત્રસ્ય વિનિયોજનં, વિહિતં સાદનમનૂદ્ય તત્ર મંત્રસ્ય વિનિયોજનમ્, મન્ત્રગતવૈશ્વાનરપદપ્રયોગોપત્તિનિરૂપણં ચેત્યાદિ.