Shatapatha Brahmana · Chapter 4.1.2

prāṇo ha vā asyopāṃśu / vyāna upāṃśusavana udāna evāntaryāmaḥ -

atha yasmādantaryāmo nāma / yo vai prāṇaḥ sa udānaḥ sa vyānastamevāsminnetatparāñcaṃ prāṇaṃ dadhāti yadupāṃśu gṛhṇāti tamevāsminnetatpratyañcamudānaṃ dadhāti yadantaryāmaṃ gṛhṇāti so'syāyamudāno'ntarātmanyatastadyadasyaiṣo'ntarātmanyato yadvainenemāḥ prajā yatāstasmādantaryāmo nāma -

tamantaḥpavitrādgṛhṇāti / pratyañcamevāsminnetadudānaṃ dadhāti so'syāyamudāno'ntarātmanhita eteno hāsyāpyupāṃśurantaḥpavitrādgṛhīto bhavati samānaṃ hyetadyadupāṃśvantaryāmau prāṇodānau hyeteno haivāsyaiṣo'pītareṣu graheṣvanākṣidbhavati -

atha yasmātsomaṃ pavitreṇa pāvayati / yatra vai somaḥ svaṃ purohitaṃ bṛhaspatiṃ jijyau tasmai punardadau tena saṃśaśāma tasminpunardaduṣyāsaivātiśiṣṭameno yadīnnūnaṃ brahma jyānāyābhidadhyau -

taṃ devāḥ pavitreṇāpāvayan / sa medhyaḥ pūto devānāṃ havirabhavattatho evainameṣa etatpavitreṇa pāvayati sa medhyaḥ pūto devānāṃ havirbhavati -

tadyadupayāmena grahā gṛhyante / iyaṃ vā aditistasyā adaḥ prāyaṇīyaṃ havirasāvādityaścarustadvai tatpureva sutyāyai sā heyaṃ deveṣu sutyāyāmapitvamīṣe'stveva me'pi prasute bhāga iti -

te ha devā ūcuḥ / vyādiṣṭo'yaṃ devatābhyo yajñastvayaiva grahā gṛhyantāṃ devatābhyo hūyantāmiti tatheti so'syā eṣa prasute bhāgaḥ -

tadyadupayāmena grahā gṛhyante / iyaṃ vā upayāma iyaṃ vā idamannādyamupayacchati paśubhyo manuṣyebhyo vanaspatibhya ito vā ūrdhvā devā divi hi devāḥ -

tadyadupayāmena grahā gṛhyante / anayaiva tadgṛhyante'tha yadyonau sādayatīyaṃ vā asya sarvasya yonirasyai vā imāḥ prajāḥ prajātāḥ -

taṃ vā etam / reto bhūtaṃ somamṛtvijo bibhrati yadvā ayonau retaḥ sicyate pra vai tanmīyate'tha yadyonau sādayatyasyāmeva tatsādayati -

prāṇodānau ha vā asyaitau grahau / tayorudite'nyataraṃ juhotyanudite'nyataramprāṇodānayorvyākṛtyai prāṇodānāvevaitadvyākaroti tasmādetau samānāveva santau nānevācakṣate prāṇa iti codāna iti ca -

ahorātre ha vā asyaitau grahau / tayorudite'nyataraṃ juhotyanudite'nyataramahorātrayorvyākṛtyā ahorātre evaitadvyākaroti -

ahaḥ santamupāṃśum / taṃ rātrau juhotyaharevaitadrātrau dadhāti tasmādapi sutamisrāyāmupaiva kiṃcitkhyāyate -

rātriṃ santamantaryāmam / tamudite juhoti rātrimevaitadahandadhāti teno hāsāvāditya udyannevemāḥ prajā na pradahati tenemāḥ prajāstrātāḥ -

athāto gṛhṇātyeva / upayāmagṛhīto'sītyukta upayāmasya bandhurantaryaccha maghavanpāhi somamitīndro vai maghavānindro yajñasya netā tasmādāha maghavanniti pāhi somamiti gopāya somamityevaitadāhoruṣya rāya eṣo yajasveti paśavo vai rāyo gopāya paśūnityevaitadāheṣo yajasveti prajā vā iṣastā evaitadyāyajūkāḥ karoti tā imāḥ prajā yajamānā arcantyaḥ śrāmyantyaścaranti -

antaste dyāvāpṛthivī dadhāmi / antardadhāmyurvantarikṣaṃ sajūrdevebhiravaraiḥ paraiśceti tadenaṃ vaiśvadevaṃ karoti tadyadenenemāḥ prajāḥ prāṇatyaścodanatyaścāntarikṣamanucaranti tena vaiśvadevo'ntaryāme maghavanmādayasvetīndro vai maghavānindro yajñasya netā tasmādāha maghavannityatha yadantarantariti gṛhṇātyantastvātmandadha ityevaitadāha -

taṃ gṛhītvā parimārṣṭi / nedvyavaścotaditi taṃ na sādayatyudāno hyasyaiṣa tasmādayamasanna udānaḥ saṃcarati yadīttvabhicaredathainaṃ sādayedamuṣya tvodānaṃ sādayāmīti -

sa yadyupāṃśuṃ sādayet / athainaṃ sādayedyadyupāṃśuṃ na sādayennainaṃ sādayedyadyupāṃśumapidadhyādapyenaṃ dadhyādyadyupāṃśunāpi dadhyānnainamapidadhyādyathopāṃśoḥ karma tathaitasya samānaṃ hyetadyadupāṃśvantaryāmau prāṇodānau hi -

tā u ha carakāḥ / nānaiva mantrābhyāṃ juhvati prāṇodānau vā asyaitau nānāvīryau prāṇodānau kurma iti vadantastadu tathā na kuryānmohayanti ha te yajamānasya prāṇodānāvapīdvā enaṃ tūṣṇīṃ juhuyāt -

sa yadvā upāṃśuṃ mantreṇa juhoti / tadevāsyaiṣo'pi mantreṇa huto bhavati kimu tattūṣṇīṃ juhuyātsamānaṃ hyetadyadupāṃśvantaryāmau prāṇodānau hi -

sa yenaivopāṃśuṃ mantreṇa juhoti / tenaivaitaṃ mantreṇa juhoti svāṃkṛto'si viśvebhya indriyebhyo divyebhyaḥ pārthivebhyo manastvāṣṭu svāhā tvā subhava sūryāyetyukto yajuṣo bandhuḥ -

atha hutvāvāñcaṃ grahamavamārṣṭi / idaṃ vā upāṃśuṃ hutvordhvamunmārṣṭyathātrāvāñcamavamārṣṭi pratyañcamevāsminnetadudānaṃ dadhāti -

atha nīcā pāṇinā / madhyame paridhau pratyagupamārṣṭīdaṃ vā upāṃśu hutvottānena pāṇinā madhyame paridhau prāgupamārṣṭyathātra nīcā pāṇinā madhyame paridhau pratyagupamārṣṭi pratyañcamevāsminnetadudānaṃ dadhāti devebhyastvā marīcipebhya iti so'sāveva bandhuḥ -

taṃ pratyākramya sādayati / udānāya tvetyudāno hyasyaiṣa tāni vai saṃspṛṣṭāni sādayati prāṇodānāvevaitatsaṃsparśayati prāṇodānāntsaṃdadhāti -

tāni vā aniṅgyamānāni śere / ā tṛtīyasavanāttasmādime manuṣyāḥ svapanti tāni punastṛtīyasavane prayujyante tasmādime manuṣyāḥ suptvā prabudhyante te'niśitāścarācarā yajñasyaivaitadvidhāmanu vaya iva ha vai yajño vidhīyate tasyopāṃśvantaryāmāveva pakṣāvātmopāṃśusavanaḥ -

tāni vā aniṅgyamānāni śere / ā tṛtīyasavanāttāyate yajña eti vai tadyattāyate
tasmādimāni vayāṃsi vigṛhya pakṣāvanāyuvānāni patanti tāni punastṛtīyasavane prayujyante tasmādimāni vayāṃsi samāsaṃ pakṣāvāyuvānāni patanti yajñasyaivaitadvidhāmanu -

iyaṃ ha vā upāṃśuḥ / prāṇo hyupāṃśurimāṃ hyeva prāṇannabhiprāṇityasāvevāntaryāma udāno hyantaryāmo'muṃ hyeva lokamudanannabhyudanityantarikṣamevopāṃśusavano vyāno hyupāṃśusavano'ntarikṣaṃ hyeva vyanannabhivyaniti -