શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 4.1.2

પ્રાણો હ વા અસ્યોપાંશુ । વ્યાન ઉપાંશુસવન ઉદાન એવાન્તર્યામઃ -

અથ યસ્માદન્તર્યામો નામ । યો વૈ પ્રાણઃ સ ઉદાનઃ સ વ્યાનસ્તમેવાસ્મિન્નેતત્પરાઞ્ચં પ્રાણં દધાતિ યદુપાંશુ ગૃહ્ણાતિ તમેવાસ્મિન્નેતત્પ્રત્યઞ્ચમુદાનં દધાતિ યદન્તર્યામં ગૃહ્ણાતિ સોઽસ્યાયમુદાનોઽન્તરાત્મન્યતસ્તદ્યદસ્યૈષોઽન્તરાત્મન્યતો યદ્વૈનેનેમાઃ પ્રજા યતાસ્તસ્માદન્તર્યામો નામ -

તમન્તઃપવિત્રાદ્ગૃહ્ણાતિ । પ્રત્યઞ્ચમેવાસ્મિન્નેતદુદાનં દધાતિ સોઽસ્યાયમુદાનોઽન્તરાત્મન્હિત એતેનો હાસ્યાપ્યુપાંશુરન્તઃપવિત્રાદ્ગૃહીતો ભવતિ સમાનં હ્યેતદ્યદુપાંશ્વન્તર્યામૌ પ્રાણોદાનૌ હ્યેતેનો હૈવાસ્યૈષોઽપીતરેષુ ગ્રહેષ્વનાક્ષિદ્ભવતિ -

અથ યસ્માત્સોમં પવિત્રેણ પાવયતિ । યત્ર વૈ સોમઃ સ્વં પુરોહિતં બૃહસ્પતિં જિજ્યૌ તસ્મૈ પુનર્દદૌ તેન સંશશામ તસ્મિન્પુનર્દદુષ્યાસૈવાતિશિષ્ટમેનો યદીન્નૂનં બ્રહ્મ જ્યાનાયાભિદધ્યૌ -

તં દેવાઃ પવિત્રેણાપાવયન્ । સ મેધ્યઃ પૂતો દેવાનાં હવિરભવત્તથો એવૈનમેષ એતત્પવિત્રેણ પાવયતિ સ મેધ્યઃ પૂતો દેવાનાં હવિર્ભવતિ -

તદ્યદુપયામેન ગ્રહા ગૃહ્યન્તે । ઇયં વા અદિતિસ્તસ્યા અદઃ પ્રાયણીયં હવિરસાવાદિત્યશ્ચરુસ્તદ્વૈ તત્પુરેવ સુત્યાયૈ સા હેયં દેવેષુ સુત્યાયામપિત્વમીષેઽસ્ત્વેવ મેઽપિ પ્રસુતે ભાગ ઇતિ -

તે હ દેવા ઊચુઃ । વ્યાદિષ્ટોઽયં દેવતાભ્યો યજ્ઞસ્ત્વયૈવ ગ્રહા ગૃહ્યન્તાં દેવતાભ્યો હૂયન્તામિતિ તથેતિ સોઽસ્યા એષ પ્રસુતે ભાગઃ -

તદ્યદુપયામેન ગ્રહા ગૃહ્યન્તે । ઇયં વા ઉપયામ ઇયં વા ઇદમન્નાદ્યમુપયચ્છતિ પશુભ્યો મનુષ્યેભ્યો વનસ્પતિભ્ય ઇતો વા ઊર્ધ્વા દેવા દિવિ હિ દેવાઃ -

તદ્યદુપયામેન ગ્રહા ગૃહ્યન્તે । અનયૈવ તદ્ગૃહ્યન્તેઽથ યદ્યોનૌ સાદયતીયં વા અસ્ય સર્વસ્ય યોનિરસ્યૈ વા ઇમાઃ પ્રજાઃ પ્રજાતાઃ -

તં વા એતમ્ । રેતો ભૂતં સોમમૃત્વિજો બિભ્રતિ યદ્વા અયોનૌ રેતઃ સિચ્યતે પ્ર વૈ તન્મીયતેઽથ યદ્યોનૌ સાદયત્યસ્યામેવ તત્સાદયતિ -

પ્રાણોદાનૌ હ વા અસ્યૈતૌ ગ્રહૌ । તયોરુદિતેઽન્યતરં જુહોત્યનુદિતેઽન્યતરમ્પ્રાણોદાનયોર્વ્યાકૃત્યૈ પ્રાણોદાનાવેવૈતદ્વ્યાકરોતિ તસ્માદેતૌ સમાનાવેવ સન્તૌ નાનેવાચક્ષતે પ્રાણ ઇતિ ચોદાન ઇતિ ચ -

અહોરાત્રે હ વા અસ્યૈતૌ ગ્રહૌ । તયોરુદિતેઽન્યતરં જુહોત્યનુદિતેઽન્યતરમહોરાત્રયોર્વ્યાકૃત્યા અહોરાત્રે એવૈતદ્વ્યાકરોતિ -

અહઃ સન્તમુપાંશુમ્ । તં રાત્રૌ જુહોત્યહરેવૈતદ્રાત્રૌ દધાતિ તસ્માદપિ સુતમિસ્રાયામુપૈવ કિંચિત્ખ્યાયતે -

રાત્રિં સન્તમન્તર્યામમ્ । તમુદિતે જુહોતિ રાત્રિમેવૈતદહન્દધાતિ તેનો હાસાવાદિત્ય ઉદ્યન્નેવેમાઃ પ્રજા ન પ્રદહતિ તેનેમાઃ પ્રજાસ્ત્રાતાઃ -

અથાતો ગૃહ્ણાત્યેવ । ઉપયામગૃહીતોઽસીત્યુક્ત ઉપયામસ્ય બન્ધુરન્તર્યચ્છ મઘવન્પાહિ સોમમિતીન્દ્રો વૈ મઘવાનિન્દ્રો યજ્ઞસ્ય નેતા તસ્માદાહ મઘવન્નિતિ પાહિ સોમમિતિ ગોપાય સોમમિત્યેવૈતદાહોરુષ્ય રાય એષો યજસ્વેતિ પશવો વૈ રાયો ગોપાય પશૂનિત્યેવૈતદાહેષો યજસ્વેતિ પ્રજા વા ઇષસ્તા એવૈતદ્યાયજૂકાઃ કરોતિ તા ઇમાઃ પ્રજા યજમાના અર્ચન્ત્યઃ શ્રામ્યન્ત્યશ્ચરન્તિ -

અન્તસ્તે દ્યાવાપૃથિવી દધામિ । અન્તર્દધામ્યુર્વન્તરિક્ષં સજૂર્દેવેભિરવરૈઃ પરૈશ્ચેતિ તદેનં વૈશ્વદેવં કરોતિ તદ્યદેનેનેમાઃ પ્રજાઃ પ્રાણત્યશ્ચોદનત્યશ્ચાન્તરિક્ષમનુચરન્તિ તેન વૈશ્વદેવોઽન્તર્યામે મઘવન્માદયસ્વેતીન્દ્રો વૈ મઘવાનિન્દ્રો યજ્ઞસ્ય નેતા તસ્માદાહ મઘવન્નિત્યથ યદન્તરન્તરિતિ ગૃહ્ણાત્યન્તસ્ત્વાત્મન્દધ ઇત્યેવૈતદાહ -

તં ગૃહીત્વા પરિમાર્ષ્ટિ । નેદ્વ્યવશ્ચોતદિતિ તં ન સાદયત્યુદાનો હ્યસ્યૈષ તસ્માદયમસન્ન ઉદાનઃ સંચરતિ યદીત્ત્વભિચરેદથૈનં સાદયેદમુષ્ય ત્વોદાનં સાદયામીતિ -

સ યદ્યુપાંશું સાદયેત્ । અથૈનં સાદયેદ્યદ્યુપાંશું ન સાદયેન્નૈનં સાદયેદ્યદ્યુપાંશુમપિદધ્યાદપ્યેનં દધ્યાદ્યદ્યુપાંશુનાપિ દધ્યાન્નૈનમપિદધ્યાદ્યથોપાંશોઃ કર્મ તથૈતસ્ય સમાનં હ્યેતદ્યદુપાંશ્વન્તર્યામૌ પ્રાણોદાનૌ હિ -

તા ઉ હ ચરકાઃ । નાનૈવ મન્ત્રાભ્યાં જુહ્વતિ પ્રાણોદાનૌ વા અસ્યૈતૌ નાનાવીર્યૌ પ્રાણોદાનૌ કુર્મ ઇતિ વદન્તસ્તદુ તથા ન કુર્યાન્મોહયન્તિ હ તે યજમાનસ્ય પ્રાણોદાનાવપીદ્વા એનં તૂષ્ણીં જુહુયાત્ -

સ યદ્વા ઉપાંશું મન્ત્રેણ જુહોતિ । તદેવાસ્યૈષોઽપિ મન્ત્રેણ હુતો ભવતિ કિમુ તત્તૂષ્ણીં જુહુયાત્સમાનં હ્યેતદ્યદુપાંશ્વન્તર્યામૌ પ્રાણોદાનૌ હિ -

સ યેનૈવોપાંશું મન્ત્રેણ જુહોતિ । તેનૈવૈતં મન્ત્રેણ જુહોતિ સ્વાંકૃતોઽસિ વિશ્વેભ્ય ઇન્દ્રિયેભ્યો દિવ્યેભ્યઃ પાર્થિવેભ્યો મનસ્ત્વાષ્ટુ સ્વાહા ત્વા સુભવ સૂર્યાયેત્યુક્તો યજુષો બન્ધુઃ -

અથ હુત્વાવાઞ્ચં ગ્રહમવમાર્ષ્ટિ । ઇદં વા ઉપાંશું હુત્વોર્ધ્વમુન્માર્ષ્ટ્યથાત્રાવાઞ્ચમવમાર્ષ્ટિ પ્રત્યઞ્ચમેવાસ્મિન્નેતદુદાનં દધાતિ -

અથ નીચા પાણિના । મધ્યમે પરિધૌ પ્રત્યગુપમાર્ષ્ટીદં વા ઉપાંશુ હુત્વોત્તાનેન પાણિના મધ્યમે પરિધૌ પ્રાગુપમાર્ષ્ટ્યથાત્ર નીચા પાણિના મધ્યમે પરિધૌ પ્રત્યગુપમાર્ષ્ટિ પ્રત્યઞ્ચમેવાસ્મિન્નેતદુદાનં દધાતિ દેવેભ્યસ્ત્વા મરીચિપેભ્ય ઇતિ સોઽસાવેવ બન્ધુઃ -

તં પ્રત્યાક્રમ્ય સાદયતિ । ઉદાનાય ત્વેત્યુદાનો હ્યસ્યૈષ તાનિ વૈ સંસ્પૃષ્ટાનિ સાદયતિ પ્રાણોદાનાવેવૈતત્સંસ્પર્શયતિ પ્રાણોદાનાન્ત્સંદધાતિ -

તાનિ વા અનિઙ્ગ્યમાનાનિ શેરે । આ તૃતીયસવનાત્તસ્માદિમે મનુષ્યાઃ સ્વપન્તિ તાનિ પુનસ્તૃતીયસવને પ્રયુજ્યન્તે તસ્માદિમે મનુષ્યાઃ સુપ્ત્વા પ્રબુધ્યન્તે તેઽનિશિતાશ્ચરાચરા યજ્ઞસ્યૈવૈતદ્વિધામનુ વય ઇવ હ વૈ યજ્ઞો વિધીયતે તસ્યોપાંશ્વન્તર્યામાવેવ પક્ષાવાત્મોપાંશુસવનઃ -

તાનિ વા અનિઙ્ગ્યમાનાનિ શેરે । આ તૃતીયસવનાત્તાયતે યજ્ઞ એતિ વૈ તદ્યત્તાયતે
તસ્માદિમાનિ વયાંસિ વિગૃહ્ય પક્ષાવનાયુવાનાનિ પતન્તિ તાનિ પુનસ્તૃતીયસવને પ્રયુજ્યન્તે તસ્માદિમાનિ વયાંસિ સમાસં પક્ષાવાયુવાનાનિ પતન્તિ યજ્ઞસ્યૈવૈતદ્વિધામનુ -

ઇયં હ વા ઉપાંશુઃ । પ્રાણો હ્યુપાંશુરિમાં હ્યેવ પ્રાણન્નભિપ્રાણિત્યસાવેવાન્તર્યામ ઉદાનો હ્યન્તર્યામોઽમું હ્યેવ લોકમુદનન્નભ્યુદનિત્યન્તરિક્ષમેવોપાંશુસવનો વ્યાનો હ્યુપાંશુસવનોઽન્તરિક્ષં હ્યેવ વ્યનન્નભિવ્યનિતિ -