Shatapatha Brahmana · Chapter 3.9.4

.
३.९.४ nigrābhyaprayogaḥ
athādhiṣavaṇe paryupaviśanti / athāsyāṃ hiraṇyaṃ badhnīte dvayaṃ vā idaṃ na tṛtīyamasti satyaṃ caivānṛtaṃ ca satyameva devā anṛtaṃ manuṣyā agniretasaṃ vai hiraṇyaṃ satyenāṃśūnupaspṛśāni satyena somaṃ parāhaṇānīti tasmādvā asyāṃ hiraṇyaṃ badhnīte -

atha grāvāṇamādatte / te vā ete'śmamayā grāvāṇo bhavanti devo vai somo divi hi somo vṛtro vai soma āsīttasyaitaccharīraṃ yadgirayo yadaśmānastaccharīreṇaivainametatsamardhayati kṛtsnaṃ karoti tasmādaśmamayā bhavanti ghnanti vā enametadyadabhiṣuṇvanti tametena ghnanti tathāta udeti tathā saṃjīvati tasmādaśmamayā grāvāṇo bhavanti -

tamādatte / devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāmādade varāvāsīti savitā vai devānāṃ prasavitā tatsavitṛprasūta evainametadādatte'śvinorbāhubhyāmityaśvināvadhvaryū tattayoreva bāhubhyāmādatte na svābhyāmpūṣṇo hastābhyāmiti pūṣā bhāgadughastattasyaiva hastābhyāmādatte na svābhyāṃ vajro vā eṣa tasya na manuṣyo bhartā tametābhirdevatābhirādatte -

ādade rāvāsīti / yadā vā enametenābhiṣuṇvantyathāhutirbhavati yadāhutiṃ juhotyatha dakṣiṇā dadātyetaddhyeṣa dvayaṃ rāsata āhutīśca dakṣiṇāśca tasmādāha rāvāsīti -

gabhīramimamadhvaraṃ kṛdhīti / adhvaro vai yajño mahāntamimaṃ yajñaṃ kṛdhītyevaitadāhendrāya suṣūtamamitīndro vai yajñasya devatā tasmādāhendrāyeti suṣūtamamiti susutamamityevaitadāhottamena pavinetyeṣa vā uttamaḥ paviryatsomastasmādāhottamena pavinetyūrjasvantaṃ madhumantaṃ payasvantamiti rasavantamityevaitadāha yadāhorjasvantaṃ madhumantaṃ payasvantamiti -

atha vācaṃ yacchati / devā ha vai yajñaṃ tanvānāste'surarakṣasebhya āsaṅgādbibhayāṃcakruste hocurupāṃśu yajāma vācaṃ yacchāmeti ta upāṃśvayajanvācamayacchan -

atha nigrābhyā āharati / tāsvenaṃ vācayati nigrābhyā stha devaśrutastarpayata mā mano me tarpayata vācaṃ me tarpayata prāṇaṃ me tarpayata cakṣurme tarpayata śrotraṃ me tarpayatātmānaṃ me tarpayata prajāṃ me tarpayata paśūnme tarpayata gaṇānme tarpayata gaṇā me mā vitṛṣanniti raso vā āpastāsvevaitāmāśiṣamāśāste sarvaṃ ca ma ātmānaṃ tarpayata prajāṃ me tarpayata paśūnme tarpayata gaṇānme tarpayata gaṇā me mā vitṛṣanniti sa ya eṣa upāṃśusavanaḥ sa vivasvānādityo nidānena so'syaiṣa vyānaḥ -

tamabhimimīte / ghnanti vā enametadyadabhiṣuṇvanti tametena ghnanti tathā ta udeti tathā saṃjīvati yadveva mimīte tasmānmātrā manuṣyeṣu mātro yo cāpyanyā mātrā -

sa mimīte / indrāya tvā vasumate rudravata itīndro vai yajñasya devatā tasmādāhendrāya tveti vasumate rudravata iti tadindramevānu vasūṃśca rudrāṃścābhajatīndrāya tvādityavata iti tadindramevānvādityānābhajatīndrāya tvābhimātighna iti sapatno vā abhimātirindrāya tvā sapatnaghna ityevaitadāha so'syoddhāro yathā śreṣṭhasyoddhāra evamasyaiṣa ṛte devebhyaḥ -

śyenāya tvā somabhṛta iti / tadgāyatryai mimīte'gnaye tvā rāyaspoṣada ityagnirvai gāyatrī tadgāyatryai mimīte sa yadgāyatrī śyeno bhūtvā divaḥ somamāharattena sā śyenaḥ somabhṛttenaivāsyā etadvīryeṇa dvitīyaṃ mimīte -

atha yatpañca kṛtvo mimīte / saṃvatsarasammito vai yajñaḥ pañca vā ṛtavaḥ saṃvatsarasya taṃ pañcabhirāpnoti tasmātpañca kṛtvo mimīte -

tamabhimṛśati / yatte soma divi jyotiryatpṛthivyāṃ yadurāvantarikṣe tenāsmai yajamānāyoru rāye kṛdhyadhi dātre voca iti yatra vā eṣo'gre devānāṃ havirbabhūva taddhekṣāṃ cakre maiva sarveṇevātmanā devānāṃ havirbhūvamiti sa etāstisrastanūreṣu lokeṣu vinyadhatta -

tadvai devā aspṛṇvata / te'syaitenaivaitāstanūrāpnuvantsa kṛtsna eva devānāṃ havirabhavattatho evāsyaiṣa etenaivaitāstanūrāpnoti sa kṛtsna eva devānāṃ havirbhavati tasmādevamabhimṛśati -

atha nigrābhyābhirupasṛjati / āpo ha vai vṛtraṃ jaghnustenaivaitadvīryeṇāpaḥ syandante tasmādenāḥ syandamānā na kiṃ cana pratighārayati tā ha svameva vaśaṃ ceruḥ kasmai nu vayaṃ tiṣṭhemahi yābhirasmābhirvṛtro hata iti sarvaṃ vā idamindrāya tasthānamāsa yadidaṃ kiṃ cāpi yo'yaṃ pavate -

sa indro'bravīt / sarvaṃ vai ma idaṃ tasthānaṃ yadidaṃ kiṃ ca tiṣṭhadhvameva ma iti tā hocuḥ kiṃ nastataḥ syāditi prathamabhakṣa eva vaḥ somasya rājña iti tatheti tā asmā atiṣṭhanta tāstasthānā urasi nyagṛhṇīta tadyadenā urasi nyagṛhṇīta tasmānnigrābhyā nāma tathaivaitā etadyajamāna urasi nigṛhṇīte sa āsāmeṣa prathamabhakṣaḥ somasya rājño yannigrābhyābhirupasṛjati -

sa upasṛjati / śvātrā stha vṛtratura iti śivā hyāpastasmādāha śvātrā stheti vṛtratura iti vṛtraṃ hyetā aghnanrādhogūrtā amṛtasya patnīrityamṛtā hyāpastā devīrdevatremaṃ yajñaṃ nayateti nātra tirohitamivāstyupahūtāḥ somasya pibateti tadupahūtā eva prathamabhakṣaṃ somasya rājño bhakṣayanti -

atha prahariṣyan / yaṃ dviṣyāttaṃ manasā dhyāyedamuṣmā ahaṃ praharāmi na tubhyamiti yo nvevemaṃ mānuṣaṃ brāhmaṇaṃ hanti taṃ nveva paricakṣate'tha kiṃ ya etaṃ devī hi somo ghnanti vā enametadyadabhiṣuṇvanti tametena ghnanti tathātaudeti tathā saṃjīvati tathānenasyaṃ bhavati yadyu na dviṣyādapi tṛṇameva manasādhyāyettatho anenasyaṃ bhavati -

sa praharati / mā bhermā saṃvikthā iti mā tvaṃ bhaiṣīrmā saṃvikthā amuṣmā ahampraharāmi na tubhyamityevaitadāhorjaṃ dhatsveti rasaṃ dhatsvetyevaitadāha dhiṣaṇe vīḍvī satī vīḍayethāmūrjaṃ dadhāthāmitīme evaitatphalake āhurityu haika āhuḥ kiṃnu tatra yo'pyete phalake bhindyādime ha vai dyāvāpṛthivī etasmādvajrādudyatātsaṃrejete tadābhyāmevainametaddyāvāpṛthivībhyāṃ śamayati tatheme śānto na hinastyūrjaṃ dadhāthāmiti rasaṃ dadhāthāmityevaitadāha pāpmāhato na soma iti tadasya sarvaṃ pāpmānaṃ hanti -

sa vai trirabhiṣuṇoti / triḥ sambharati caturnigrābhamupaiti taddaśa daśākṣarā vai virāḍvairājaḥ somastasmāddaśa kṛtvaḥ sampādayati -

atha yannigrābhamupaiti / yatra vā eṣo'gre devānāṃ havirbabhūva taddhemā diśo'bhidadhyāvābhirdigbhirmithunena priyeṇa dhāmnā saṃspṛśeyeti tametaddevā ābhirdigbhirmithunena priyeṇa dhāmnā samasparśayanyannigrābhamupāyaṃstatho evainameṣa etadābhirdigbhirmithunena priyeṇa dhāmnā saṃsparśayati yannigrābhamupaiti -

sa upaiti / prāgapāgudagadharāksarvatastvā diśa ādhāvantviti tadenamābhirdigbhirmithunena priyeṇa dhāmnā saṃsparśayatyamba niṣpara samarīrvidāmiti yoṣā vā ambā yoṣā diśastasmādāhāmba niṣpareti samarīrvidāmiti prajā vā arīḥ saṃ prajā jānatāmityevaitadāha tasmādyā api vidūramiva prajā bhavanti sameva tā jānate tasmādāha samarīrvidāmiti -

atha yasmātsomo nāma / yatra vā eṣo'gre devānāṃ havirbabhūva taddhekṣāṃ cakre maiva sarveṇevātmanā devānāṃ havirbhūvamiti tasya yā juṣṭatamā tanūrāsa tāmapanidadhe tadvai devā aspṛṇvata te hocurupaivaitāṃ pravṛhasva sahaiva na etayā haviredhīti tāṃ dūra ivopaprābṛhata svā vai ma 'eṣeti tasmātsomo nāma -

atha yasmādyajño nāma / ghnanti vā enametadyadabhiṣuṇvanti tadyadenaṃ janayanti sa tāyamāno jāyate sa yañjāyate tasmādyañjo yañjo ha vai nāmaitadyadyajña iti -

tatraitāmapi vācamuvāda / tvamaṅga praśaṃsiṣo devaḥ śaviṣṭha martyaṃ na tvadanyo maghavannasti marḍitendra bravīmi te vaca iti martyo haivaitadbhavannuvāca tvameveto janayitāsi nānyastvaditi -

atha nigrābhyābhyo grahānvigṛhṇate / āpo ha vai vṛtraṃ jaghnustenaivaitadvīryeṇāpaḥ syandante syandamānānāṃ vai vasatīvarīrgṛhṇāti vasatīvarībhyo nigrābhyā nigrābhyābhyo grahānvigṛhṇate tenaivaitadvīryeṇa grahānvigṛhṇate hotṛcamasādyoṣā vā 'ṛgghotā yoṣāyai vā 'imāḥ prajāḥ prajāyante tadenametasyai yoṣāyā 'ṛco hotuḥ prajanayati tasmāddhotṛcamasāt -