શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 3.9.4

.
૩.૯.૪ નિગ્રાભ્યપ્રયોગઃ
અથાધિષવણે પર્યુપવિશન્તિ । અથાસ્યાં હિરણ્યં બધ્નીતે દ્વયં વા ઇદં ન તૃતીયમસ્તિ સત્યં ચૈવાનૃતં ચ સત્યમેવ દેવા અનૃતં મનુષ્યા અગ્નિરેતસં વૈ હિરણ્યં સત્યેનાંશૂનુપસ્પૃશાનિ સત્યેન સોમં પરાહણાનીતિ તસ્માદ્વા અસ્યાં હિરણ્યં બધ્નીતે -

અથ ગ્રાવાણમાદત્તે । તે વા એતેઽશ્મમયા ગ્રાવાણો ભવન્તિ દેવો વૈ સોમો દિવિ હિ સોમો વૃત્રો વૈ સોમ આસીત્તસ્યૈતચ્છરીરં યદ્ગિરયો યદશ્માનસ્તચ્છરીરેણૈવૈનમેતત્સમર્ધયતિ કૃત્સ્નં કરોતિ તસ્માદશ્મમયા ભવન્તિ ઘ્નન્તિ વા એનમેતદ્યદભિષુણ્વન્તિ તમેતેન ઘ્નન્તિ તથાત ઉદેતિ તથા સંજીવતિ તસ્માદશ્મમયા ગ્રાવાણો ભવન્તિ -

તમાદત્તે । દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામાદદે વરાવાસીતિ સવિતા વૈ દેવાનાં પ્રસવિતા તત્સવિતૃપ્રસૂત એવૈનમેતદાદત્તેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યામિત્યશ્વિનાવધ્વર્યૂ તત્તયોરેવ બાહુભ્યામાદત્તે ન સ્વાભ્યામ્પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામિતિ પૂષા ભાગદુઘસ્તત્તસ્યૈવ હસ્તાભ્યામાદત્તે ન સ્વાભ્યાં વજ્રો વા એષ તસ્ય ન મનુષ્યો ભર્તા તમેતાભિર્દેવતાભિરાદત્તે -

આદદે રાવાસીતિ । યદા વા એનમેતેનાભિષુણ્વન્ત્યથાહુતિર્ભવતિ યદાહુતિં જુહોત્યથ દક્ષિણા દદાત્યેતદ્ધ્યેષ દ્વયં રાસત આહુતીશ્ચ દક્ષિણાશ્ચ તસ્માદાહ રાવાસીતિ -

ગભીરમિમમધ્વરં કૃધીતિ । અધ્વરો વૈ યજ્ઞો મહાન્તમિમં યજ્ઞં કૃધીત્યેવૈતદાહેન્દ્રાય સુષૂતમમિતીન્દ્રો વૈ યજ્ઞસ્ય દેવતા તસ્માદાહેન્દ્રાયેતિ સુષૂતમમિતિ સુસુતમમિત્યેવૈતદાહોત્તમેન પવિનેત્યેષ વા ઉત્તમઃ પવિર્યત્સોમસ્તસ્માદાહોત્તમેન પવિનેત્યૂર્જસ્વન્તં મધુમન્તં પયસ્વન્તમિતિ રસવન્તમિત્યેવૈતદાહ યદાહોર્જસ્વન્તં મધુમન્તં પયસ્વન્તમિતિ -

અથ વાચં યચ્છતિ । દેવા હ વૈ યજ્ઞં તન્વાનાસ્તેઽસુરરક્ષસેભ્ય આસઙ્ગાદ્બિભયાંચક્રુસ્તે હોચુરુપાંશુ યજામ વાચં યચ્છામેતિ ત ઉપાંશ્વયજન્વાચમયચ્છન્ -

અથ નિગ્રાભ્યા આહરતિ । તાસ્વેનં વાચયતિ નિગ્રાભ્યા સ્થ દેવશ્રુતસ્તર્પયત મા મનો મે તર્પયત વાચં મે તર્પયત પ્રાણં મે તર્પયત ચક્ષુર્મે તર્પયત શ્રોત્રં મે તર્પયતાત્માનં મે તર્પયત પ્રજાં મે તર્પયત પશૂન્મે તર્પયત ગણાન્મે તર્પયત ગણા મે મા વિતૃષન્નિતિ રસો વા આપસ્તાસ્વેવૈતામાશિષમાશાસ્તે સર્વં ચ મ આત્માનં તર્પયત પ્રજાં મે તર્પયત પશૂન્મે તર્પયત ગણાન્મે તર્પયત ગણા મે મા વિતૃષન્નિતિ સ ય એષ ઉપાંશુસવનઃ સ વિવસ્વાનાદિત્યો નિદાનેન સોઽસ્યૈષ વ્યાનઃ -

તમભિમિમીતે । ઘ્નન્તિ વા એનમેતદ્યદભિષુણ્વન્તિ તમેતેન ઘ્નન્તિ તથા ત ઉદેતિ તથા સંજીવતિ યદ્વેવ મિમીતે તસ્માન્માત્રા મનુષ્યેષુ માત્રો યો ચાપ્યન્યા માત્રા -

સ મિમીતે । ઇન્દ્રાય ત્વા વસુમતે રુદ્રવત ઇતીન્દ્રો વૈ યજ્ઞસ્ય દેવતા તસ્માદાહેન્દ્રાય ત્વેતિ વસુમતે રુદ્રવત ઇતિ તદિન્દ્રમેવાનુ વસૂંશ્ચ રુદ્રાંશ્ચાભજતીન્દ્રાય ત્વાદિત્યવત ઇતિ તદિન્દ્રમેવાન્વાદિત્યાનાભજતીન્દ્રાય ત્વાભિમાતિઘ્ન ઇતિ સપત્નો વા અભિમાતિરિન્દ્રાય ત્વા સપત્નઘ્ન ઇત્યેવૈતદાહ સોઽસ્યોદ્ધારો યથા શ્રેષ્ઠસ્યોદ્ધાર એવમસ્યૈષ ઋતે દેવેભ્યઃ -

શ્યેનાય ત્વા સોમભૃત ઇતિ । તદ્ગાયત્ર્યૈ મિમીતેઽગ્નયે ત્વા રાયસ્પોષદ ઇત્યગ્નિર્વૈ ગાયત્રી તદ્ગાયત્ર્યૈ મિમીતે સ યદ્ગાયત્રી શ્યેનો ભૂત્વા દિવઃ સોમમાહરત્તેન સા શ્યેનઃ સોમભૃત્તેનૈવાસ્યા એતદ્વીર્યેણ દ્વિતીયં મિમીતે -

અથ યત્પઞ્ચ કૃત્વો મિમીતે । સંવત્સરસમ્મિતો વૈ યજ્ઞઃ પઞ્ચ વા ઋતવઃ સંવત્સરસ્ય તં પઞ્ચભિરાપ્નોતિ તસ્માત્પઞ્ચ કૃત્વો મિમીતે -

તમભિમૃશતિ । યત્તે સોમ દિવિ જ્યોતિર્યત્પૃથિવ્યાં યદુરાવન્તરિક્ષે તેનાસ્મૈ યજમાનાયોરુ રાયે કૃધ્યધિ દાત્રે વોચ ઇતિ યત્ર વા એષોઽગ્રે દેવાનાં હવિર્બભૂવ તદ્ધેક્ષાં ચક્રે મૈવ સર્વેણેવાત્મના દેવાનાં હવિર્ભૂવમિતિ સ એતાસ્તિસ્રસ્તનૂરેષુ લોકેષુ વિન્યધત્ત -

તદ્વૈ દેવા અસ્પૃણ્વત । તેઽસ્યૈતેનૈવૈતાસ્તનૂરાપ્નુવન્ત્સ કૃત્સ્ન એવ દેવાનાં હવિરભવત્તથો એવાસ્યૈષ એતેનૈવૈતાસ્તનૂરાપ્નોતિ સ કૃત્સ્ન એવ દેવાનાં હવિર્ભવતિ તસ્માદેવમભિમૃશતિ -

અથ નિગ્રાભ્યાભિરુપસૃજતિ । આપો હ વૈ વૃત્રં જઘ્નુસ્તેનૈવૈતદ્વીર્યેણાપઃ સ્યન્દન્તે તસ્માદેનાઃ સ્યન્દમાના ન કિં ચન પ્રતિઘારયતિ તા હ સ્વમેવ વશં ચેરુઃ કસ્મૈ નુ વયં તિષ્ઠેમહિ યાભિરસ્માભિર્વૃત્રો હત ઇતિ સર્વં વા ઇદમિન્દ્રાય તસ્થાનમાસ યદિદં કિં ચાપિ યોઽયં પવતે -

સ ઇન્દ્રોઽબ્રવીત્ । સર્વં વૈ મ ઇદં તસ્થાનં યદિદં કિં ચ તિષ્ઠધ્વમેવ મ ઇતિ તા હોચુઃ કિં નસ્તતઃ સ્યાદિતિ પ્રથમભક્ષ એવ વઃ સોમસ્ય રાજ્ઞ ઇતિ તથેતિ તા અસ્મા અતિષ્ઠન્ત તાસ્તસ્થાના ઉરસિ ન્યગૃહ્ણીત તદ્યદેના ઉરસિ ન્યગૃહ્ણીત તસ્માન્નિગ્રાભ્યા નામ તથૈવૈતા એતદ્યજમાન ઉરસિ નિગૃહ્ણીતે સ આસામેષ પ્રથમભક્ષઃ સોમસ્ય રાજ્ઞો યન્નિગ્રાભ્યાભિરુપસૃજતિ -

સ ઉપસૃજતિ । શ્વાત્રા સ્થ વૃત્રતુર ઇતિ શિવા હ્યાપસ્તસ્માદાહ શ્વાત્રા સ્થેતિ વૃત્રતુર ઇતિ વૃત્રં હ્યેતા અઘ્નન્રાધોગૂર્તા અમૃતસ્ય પત્નીરિત્યમૃતા હ્યાપસ્તા દેવીર્દેવત્રેમં યજ્ઞં નયતેતિ નાત્ર તિરોહિતમિવાસ્ત્યુપહૂતાઃ સોમસ્ય પિબતેતિ તદુપહૂતા એવ પ્રથમભક્ષં સોમસ્ય રાજ્ઞો ભક્ષયન્તિ -

અથ પ્રહરિષ્યન્ । યં દ્વિષ્યાત્તં મનસા ધ્યાયેદમુષ્મા અહં પ્રહરામિ ન તુભ્યમિતિ યો ન્વેવેમં માનુષં બ્રાહ્મણં હન્તિ તં ન્વેવ પરિચક્ષતેઽથ કિં ય એતં દેવી હિ સોમો ઘ્નન્તિ વા એનમેતદ્યદભિષુણ્વન્તિ તમેતેન ઘ્નન્તિ તથાતૌદેતિ તથા સંજીવતિ તથાનેનસ્યં ભવતિ યદ્યુ ન દ્વિષ્યાદપિ તૃણમેવ મનસાધ્યાયેત્તથો અનેનસ્યં ભવતિ -

સ પ્રહરતિ । મા ભેર્મા સંવિક્થા ઇતિ મા ત્વં ભૈષીર્મા સંવિક્થા અમુષ્મા અહમ્પ્રહરામિ ન તુભ્યમિત્યેવૈતદાહોર્જં ધત્સ્વેતિ રસં ધત્સ્વેત્યેવૈતદાહ ધિષણે વીડ્વી સતી વીડયેથામૂર્જં દધાથામિતીમે એવૈતત્ફલકે આહુરિત્યુ હૈક આહુઃ કિંનુ તત્ર યોઽપ્યેતે ફલકે ભિન્દ્યાદિમે હ વૈ દ્યાવાપૃથિવી એતસ્માદ્વજ્રાદુદ્યતાત્સંરેજેતે તદાભ્યામેવૈનમેતદ્દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં શમયતિ તથેમે શાન્તો ન હિનસ્ત્યૂર્જં દધાથામિતિ રસં દધાથામિત્યેવૈતદાહ પાપ્માહતો ન સોમ ઇતિ તદસ્ય સર્વં પાપ્માનં હન્તિ -

સ વૈ ત્રિરભિષુણોતિ । ત્રિઃ સમ્ભરતિ ચતુર્નિગ્રાભમુપૈતિ તદ્દશ દશાક્ષરા વૈ વિરાડ્વૈરાજઃ સોમસ્તસ્માદ્દશ કૃત્વઃ સમ્પાદયતિ -

અથ યન્નિગ્રાભમુપૈતિ । યત્ર વા એષોઽગ્રે દેવાનાં હવિર્બભૂવ તદ્ધેમા દિશોઽભિદધ્યાવાભિર્દિગ્ભિર્મિથુનેન પ્રિયેણ ધામ્ના સંસ્પૃશેયેતિ તમેતદ્દેવા આભિર્દિગ્ભિર્મિથુનેન પ્રિયેણ ધામ્ના સમસ્પર્શયન્યન્નિગ્રાભમુપાયંસ્તથો એવૈનમેષ એતદાભિર્દિગ્ભિર્મિથુનેન પ્રિયેણ ધામ્ના સંસ્પર્શયતિ યન્નિગ્રાભમુપૈતિ -

સ ઉપૈતિ । પ્રાગપાગુદગધરાક્સર્વતસ્ત્વા દિશ આધાવન્ત્વિતિ તદેનમાભિર્દિગ્ભિર્મિથુનેન પ્રિયેણ ધામ્ના સંસ્પર્શયત્યમ્બ નિષ્પર સમરીર્વિદામિતિ યોષા વા અમ્બા યોષા દિશસ્તસ્માદાહામ્બ નિષ્પરેતિ સમરીર્વિદામિતિ પ્રજા વા અરીઃ સં પ્રજા જાનતામિત્યેવૈતદાહ તસ્માદ્યા અપિ વિદૂરમિવ પ્રજા ભવન્તિ સમેવ તા જાનતે તસ્માદાહ સમરીર્વિદામિતિ -

અથ યસ્માત્સોમો નામ । યત્ર વા એષોઽગ્રે દેવાનાં હવિર્બભૂવ તદ્ધેક્ષાં ચક્રે મૈવ સર્વેણેવાત્મના દેવાનાં હવિર્ભૂવમિતિ તસ્ય યા જુષ્ટતમા તનૂરાસ તામપનિદધે તદ્વૈ દેવા અસ્પૃણ્વત તે હોચુરુપૈવૈતાં પ્રવૃહસ્વ સહૈવ ન એતયા હવિરેધીતિ તાં દૂર ઇવોપપ્રાબૃહત સ્વા વૈ મ ઽએષેતિ તસ્માત્સોમો નામ -

અથ યસ્માદ્યજ્ઞો નામ । ઘ્નન્તિ વા એનમેતદ્યદભિષુણ્વન્તિ તદ્યદેનં જનયન્તિ સ તાયમાનો જાયતે સ યઞ્જાયતે તસ્માદ્યઞ્જો યઞ્જો હ વૈ નામૈતદ્યદ્યજ્ઞ ઇતિ -

તત્રૈતામપિ વાચમુવાદ । ત્વમઙ્ગ પ્રશંસિષો દેવઃ શવિષ્ઠ મર્ત્યં ન ત્વદન્યો મઘવન્નસ્તિ મર્ડિતેન્દ્ર બ્રવીમિ તે વચ ઇતિ મર્ત્યો હૈવૈતદ્ભવન્નુવાચ ત્વમેવેતો જનયિતાસિ નાન્યસ્ત્વદિતિ -

અથ નિગ્રાભ્યાભ્યો ગ્રહાન્વિગૃહ્ણતે । આપો હ વૈ વૃત્રં જઘ્નુસ્તેનૈવૈતદ્વીર્યેણાપઃ સ્યન્દન્તે સ્યન્દમાનાનાં વૈ વસતીવરીર્ગૃહ્ણાતિ વસતીવરીભ્યો નિગ્રાભ્યા નિગ્રાભ્યાભ્યો ગ્રહાન્વિગૃહ્ણતે તેનૈવૈતદ્વીર્યેણ ગ્રહાન્વિગૃહ્ણતે હોતૃચમસાદ્યોષા વા ઽઋગ્ઘોતા યોષાયૈ વા ઽઇમાઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે તદેનમેતસ્યૈ યોષાયા ઽઋચો હોતુઃ પ્રજનયતિ તસ્માદ્ધોતૃચમસાત્ -