Shatapatha Brahmana · Chapter 3.7.1

yūpasya pratiṣṭhā
३.७.१.
abhrimādatte / devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāmādade nāryasīti samāna etasya yajuṣo bandhuryoṣo vā eṣā yadabhristasmādāha nāryasīti-

athāvaṭaṃ parilikhati / idamahaṃ rakṣasāṃ grīvā apikṛntāmīti vajro vā abhrirvajreṇaivaitannāṣṭrāṇāṃ rakṣasāṃ grīvā apikṛntati -

atha khanati / prāñcamutkaramutkiratyupareṇa sammāyāvaṭaṃ khanati tadagreṇa prāñcaṃ yūpaṃ nidadhātyetāvanmātrāṇi barhīṃṣyupariṣṭādadhi nidadhāti tadevopariṣṭādyūpaśakalamadhinidadhāti purastātpārśvataścaṣālamupanidadhātyatha yavamatyaḥ prokṣaṇyo bhavanti so'sāveva bandhuḥ -

sa yavānāvapati / yavo'si yavayāsmaddveṣo yavayārātīriti nātra tirohitamivāstyatha prokṣatyeko vai prokṣaṇasya bandhurmedhyamevaitatkaroti -

sa prokṣati / dive tvāntarikṣāya tvā pṛthivyai tveti vajro vai yūpa eṣāṃ lokānāmabhiguptyā eṣāṃ tvā lokānāmabhiguptyai prokṣāmītyevaitadāha -

atha yāḥ prokṣaṇyaḥ pariśiṣyante / tā avaṭe'vanayati śundhantāṃ lokāḥ pitṛṣadanā iti pitṛdevatyo vai kūpaḥ khātastamevaitanmedhyaṃ karoti -

atha barhīṃṣi / prācīnāgrāṇi codīcīnāgrāṇi cāvastṛṇāti pitṛṣadanamasīti pitṛdevatyaṃ vā asyaitadbhavati yannikhātaṃ sa yathā nikhāta oṣadhiṣu mitaḥ syādevametāsvoṣadhiṣu mito bhavati -

atha yūpaśakalaṃ prāsyati / tejo ha vā etadvanaspatīnāṃ yadbāhyāśakalastasmādyadā bāhyāśakalamapatakṣṇuvantyatha śuṣyanti tejo hyeṣāmetattadyadyūpaśakalamprāsyati satejasaṃ minavānīti tadyadeṣa eva bhavati nānya eṣa hi yajuṣkṛto medhyastasmādyūpaśakalaṃ prāsyati -

sa prāsyati / agreṇīrasi svāveśa unnetṝṇāmiti purastādvā asmādeṣo'pacchidyate tasmādāhāgreṇīrasi svāveśa unnetṝṇāmityetasya vittādadhi tvā sthāsyatītyadhi hyenaṃ
tiṣṭhati tasmādāhaitasya vittādadhi tvā sthāsyatīti -

atha sruveṇopahatyājyam / avaṭamabhijuhoti nedadhastānnāṣṭrā rakṣāṃsyupottiṣṭhāniti vajro vā ājyaṃ tadvajreṇaivaitannāṣṭrā rakṣāṃsyavabādhate tathādhastānnāṣṭrā rakṣāṃsi nopottiṣṭhantyatha purastātparītyodaṅṅāsīno yūpamanakti sa āha yūpāyājyamānāyānubrūhīti-

so'nakti / devastvā savitā madhvānaktviti savitā vai devānāṃ prasavitā yajamāno vā eṣa nidānena yadyūpaḥ sarvaṃ vā idaṃ madhu yadidaṃ kiṃ ca tadenamanena sarveṇa saṃsparśayati tadasmai savitā prasavitā prasauti tasmādāha devastvā savitā madhvānaktviti -

atha caṣālamubhayataḥ pratyajya pratimuñcati / supippalābhyastvauṣadhībhya iti pippalaṃ haivāsyaitadyanmadhye saṃgṛhītamiva bhavati tiryagvā idaṃ vṛkṣe pippalamāha taṃ sa yadevedaṃ sambandhanaṃ cāntaropenitamiva tadevaitatkaroti tasmānmadhye saṃgṛhītamiva bhavati -

āntamagniṣṭhāmanakti / yajamāno vā agniṣṭhā rasa ājyaṃ rasenaivaitadyajamānamanakti tasmādāntamagniṣṭhāmanaktyatha parivyayaṇampratisamantaṃ parimṛśatyathāhocchrīyamāṇāyānubrūhīti -

sa ucchrayati / dyāmagreṇāspṛkṣa āntarikṣaṃ madhyenāprāḥ pṛthivīmupareṇādṛṃhīriti vajro vai yūpa eṣāṃ lokānāmabhijityai tena vajreṇemāṃllokāntspṛṇuta ebhyo lokebhyaḥ sapatnānnirbhajati-

atha minoti / yā te dhāmānyuśmasi gamadhyai yatra gāvo bhūriśṛṅgā ayāsaḥ atrāha tadurugāyasya viṣṇoḥ paramaṃ padamavabhāri bhūrītyetayā triṣṭubhā minoti vajrastriṣṭubvajro yūpastasmāttriṣṭubhā minoti -

sampratyagnimagniṣṭhāṃ minoti / yajamāno vā agniṣṭhāgniru vai yajñaḥ sa yadagneragniṣṭhāṃ hvalayeddhvaleddha yajñādyajamānastasmātsampratyagnimagniṣṭhāṃ minotyatha paryūhatyatha paryṛṣatyathāpa upaninayati -

athaivamabhipadya vācayati / viṣṇoḥ karmāṇi paśyata yato vratāni paspaśe indrasya yujyaḥ sakheti vajraṃ vā eṣa prāhārṣīdyo yūpamudaśiśriyadviṣṇorvijitimpaśyatetyevaitadāha yadāha viṣṇoḥ karmāṇi paśyata yato vratāni paśpaśe indrasya yujyaḥ sakhetīndro vai yajñasya devatā vaiṣṇavo yūpastaṃ sendraṃ karoti tasmādāhendrasya yujyaḥ sakheti -

atha caṣālamudīkṣate / tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ divīva cakṣurātatamiti vajraṃ vā eṣa prāhārṣīdyo yūpamudaśiśriyattā viṣṇorvijitimpaśyatetyevaitadāha yadāha tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ divīva cakṣurātatamiti -

atha parivyayati / anagnatāyai nveva parivyayati tasmādatreva parivyayatyatreva hīdaṃ vāso bhavatyannādyamevāsminnetaddadhātyatreva hīdamannaṃ pratitiṣṭhati tasmādatreva parivyayati -

trivṛtā parivyayati / trivṛddhyannaṃ paśavo hyannaṃ pitā mātā yajjāyate tattṛtīyaṃ tasmāttrivṛtā parivyayati -

sa parivyayati / parivīrasi pari tvā daivīrviśo vyayantāṃ parīmaṃ yajamānaṃ rāyo manuṣyāṇāmiti tadyajamānāyāśiṣamāśāste yadāha parīmaṃ yajamānaṃ rāyo manuṣyāṇāmiti-

atha yūpaśakalamavagūhati / divaḥ sūnurasīti prajā haivāsyaiṣā tasmādyadi yūpaikādaśinī syātsvaṃ svamevāvagūhedaviparyāsaṃ tasya haiṣā mugdhānuvratā prajā jāyate'tha yo viparyāsamavagūhati na svaṃsvaṃ tasya haiṣā mugdhānanuvratā prajā jāyate tasmādu svaṃ svamevāvagūhedaviparyāsam-

svargasyo haiṣa lokasya samārohaṇaḥ kriyate / yadyūpaśakala iyaṃ raśanā raśanāyai yūpaśakalo yūpaśakalāccaṣālaṃ caṣālātsvargaṃ lokaṃ samaśnute -

atha yasmātsvarurnāma / etasmādvā eṣo'pacchidyate tasyaitatsvamevārurbhavati tasmātsvarurnāma -

tasya yannikhātam / tena pitṛlokaṃ jayatyatha yadūrdhvaṃ nikhātādā raśanāyai tena manuṣyalokaṃ jayatyatha yadūrdhvaṃ raśanāyā ā caṣālāttena devalokaṃ jayatyatha yadūrdhvaṃ caṣālāddvyaṅgulaṃ vā tryaṅgulaṃ vā sādhyā iti devāstena teṣāṃ lokaṃ jayati saloko vai sādhyairdevairbhavati ya evametadveda -

taṃ vai pūrvārdhe minoti / vajro vai yūpo vajro daṇḍaḥ pūrvārdhaṃ vai daṇḍasyābhipadya praharati pūrvārdha eṣa yajñasya tasmātpūrvārdhe minoti -

yajñena vai devāḥ / imāṃ jitiṃ jigyuryaiṣāmiyaṃ jitiste hocuḥ kathaṃ na idammanuṣyairanabhyārohyaṃ syāditi te yajñasya rasaṃ dhītvā yathā madhu madhukṛto nirdhayeyurviduhya yajñaṃ yūpena yopayitvā tiro'bhavannatha yadenenāyopayaṃstasmādyūpo nāma purastādvai prajñā purastānmanojavastasmātpūrvārdhe minoti-

sa vā aṣṭāśrirbhavati / aṣṭākṣarā vai gāyatrī pūrvārdho vai yajñasya gāyatrī pūrvārdha eṣa yajñasya tasmādaṣṭāśrirbhavati -

taṃ ha smaitaṃ devā anupraharanti / yathedamapyetarhyeke'nupraharantīti devā akurvanniti tato rakṣāṃsi yajñamanūdapibanta -

te devā adhvaryumabruvan / yūpaśakalameva juhudhi tadahaiṣa svagākṛto bhaviṣyati tatho rakṣāṃsi yajñaṃ nānūtpāsyante'yaṃ vai vajra udyata iti -

so'dhvaryuḥ / yūpaśakalamevājuhottadahaiṣa svagākṛta āsīttatho rakṣāṃsi yajñaṃ nānūdapibantāyaṃ vai vajra udyata iti -

tatho evaiṣa etat / yūpaśakalameva juhoti tadahaiṣa svagākṛto bhavati tatho rakṣāṃsi yajñaṃ nānūtpibante'yaṃ vai vajra udyata iti sa juhoti divaṃ te dhūmo gacchatu svarjyotiḥ pṛthivīṃ bhasmanāpṛṇa svāheti// -