શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 3.7.1

યૂપસ્ય પ્રતિષ્ઠા
૩.૭.૧.
અભ્રિમાદત્તે । દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામાદદે નાર્યસીતિ સમાન એતસ્ય યજુષો બન્ધુર્યોષો વા એષા યદભ્રિસ્તસ્માદાહ નાર્યસીતિ-

અથાવટં પરિલિખતિ । ઇદમહં રક્ષસાં ગ્રીવા અપિકૃન્તામીતિ વજ્રો વા અભ્રિર્વજ્રેણૈવૈતન્નાષ્ટ્રાણાં રક્ષસાં ગ્રીવા અપિકૃન્તતિ -

અથ ખનતિ । પ્રાઞ્ચમુત્કરમુત્કિરત્યુપરેણ સમ્માયાવટં ખનતિ તદગ્રેણ પ્રાઞ્ચં યૂપં નિદધાત્યેતાવન્માત્રાણિ બર્હીંષ્યુપરિષ્ટાદધિ નિદધાતિ તદેવોપરિષ્ટાદ્યૂપશકલમધિનિદધાતિ પુરસ્તાત્પાર્શ્વતશ્ચષાલમુપનિદધાત્યથ યવમત્યઃ પ્રોક્ષણ્યો ભવન્તિ સોઽસાવેવ બન્ધુઃ -

સ યવાનાવપતિ । યવોઽસિ યવયાસ્મદ્દ્વેષો યવયારાતીરિતિ નાત્ર તિરોહિતમિવાસ્ત્યથ પ્રોક્ષત્યેકો વૈ પ્રોક્ષણસ્ય બન્ધુર્મેધ્યમેવૈતત્કરોતિ -

સ પ્રોક્ષતિ । દિવે ત્વાન્તરિક્ષાય ત્વા પૃથિવ્યૈ ત્વેતિ વજ્રો વૈ યૂપ એષાં લોકાનામભિગુપ્ત્યા એષાં ત્વા લોકાનામભિગુપ્ત્યૈ પ્રોક્ષામીત્યેવૈતદાહ -

અથ યાઃ પ્રોક્ષણ્યઃ પરિશિષ્યન્તે । તા અવટેઽવનયતિ શુન્ધન્તાં લોકાઃ પિતૃષદના ઇતિ પિતૃદેવત્યો વૈ કૂપઃ ખાતસ્તમેવૈતન્મેધ્યં કરોતિ -

અથ બર્હીંષિ । પ્રાચીનાગ્રાણિ ચોદીચીનાગ્રાણિ ચાવસ્તૃણાતિ પિતૃષદનમસીતિ પિતૃદેવત્યં વા અસ્યૈતદ્ભવતિ યન્નિખાતં સ યથા નિખાત ઓષધિષુ મિતઃ સ્યાદેવમેતાસ્વોષધિષુ મિતો ભવતિ -

અથ યૂપશકલં પ્રાસ્યતિ । તેજો હ વા એતદ્વનસ્પતીનાં યદ્બાહ્યાશકલસ્તસ્માદ્યદા બાહ્યાશકલમપતક્ષ્ણુવન્ત્યથ શુષ્યન્તિ તેજો હ્યેષામેતત્તદ્યદ્યૂપશકલમ્પ્રાસ્યતિ સતેજસં મિનવાનીતિ તદ્યદેષ એવ ભવતિ નાન્ય એષ હિ યજુષ્કૃતો મેધ્યસ્તસ્માદ્યૂપશકલં પ્રાસ્યતિ -

સ પ્રાસ્યતિ । અગ્રેણીરસિ સ્વાવેશ ઉન્નેતૄણામિતિ પુરસ્તાદ્વા અસ્માદેષોઽપચ્છિદ્યતે તસ્માદાહાગ્રેણીરસિ સ્વાવેશ ઉન્નેતૄણામિત્યેતસ્ય વિત્તાદધિ ત્વા સ્થાસ્યતીત્યધિ હ્યેનં
તિષ્ઠતિ તસ્માદાહૈતસ્ય વિત્તાદધિ ત્વા સ્થાસ્યતીતિ -

અથ સ્રુવેણોપહત્યાજ્યમ્ । અવટમભિજુહોતિ નેદધસ્તાન્નાષ્ટ્રા રક્ષાંસ્યુપોત્તિષ્ઠાનિતિ વજ્રો વા આજ્યં તદ્વજ્રેણૈવૈતન્નાષ્ટ્રા રક્ષાંસ્યવબાધતે તથાધસ્તાન્નાષ્ટ્રા રક્ષાંસિ નોપોત્તિષ્ઠન્ત્યથ પુરસ્તાત્પરીત્યોદઙ્ઙાસીનો યૂપમનક્તિ સ આહ યૂપાયાજ્યમાનાયાનુબ્રૂહીતિ-

સોઽનક્તિ । દેવસ્ત્વા સવિતા મધ્વાનક્ત્વિતિ સવિતા વૈ દેવાનાં પ્રસવિતા યજમાનો વા એષ નિદાનેન યદ્યૂપઃ સર્વં વા ઇદં મધુ યદિદં કિં ચ તદેનમનેન સર્વેણ સંસ્પર્શયતિ તદસ્મૈ સવિતા પ્રસવિતા પ્રસૌતિ તસ્માદાહ દેવસ્ત્વા સવિતા મધ્વાનક્ત્વિતિ -

અથ ચષાલમુભયતઃ પ્રત્યજ્ય પ્રતિમુઞ્ચતિ । સુપિપ્પલાભ્યસ્ત્વૌષધીભ્ય ઇતિ પિપ્પલં હૈવાસ્યૈતદ્યન્મધ્યે સંગૃહીતમિવ ભવતિ તિર્યગ્વા ઇદં વૃક્ષે પિપ્પલમાહ તં સ યદેવેદં સમ્બન્ધનં ચાન્તરોપેનિતમિવ તદેવૈતત્કરોતિ તસ્માન્મધ્યે સંગૃહીતમિવ ભવતિ -

આન્તમગ્નિષ્ઠામનક્તિ । યજમાનો વા અગ્નિષ્ઠા રસ આજ્યં રસેનૈવૈતદ્યજમાનમનક્તિ તસ્માદાન્તમગ્નિષ્ઠામનક્ત્યથ પરિવ્યયણમ્પ્રતિસમન્તં પરિમૃશત્યથાહોચ્છ્રીયમાણાયાનુબ્રૂહીતિ -

સ ઉચ્છ્રયતિ । દ્યામગ્રેણાસ્પૃક્ષ આન્તરિક્ષં મધ્યેનાપ્રાઃ પૃથિવીમુપરેણાદૃંહીરિતિ વજ્રો વૈ યૂપ એષાં લોકાનામભિજિત્યૈ તેન વજ્રેણેમાંલ્લોકાન્ત્સ્પૃણુત એભ્યો લોકેભ્યઃ સપત્નાન્નિર્ભજતિ-

અથ મિનોતિ । યા તે ધામાન્યુશ્મસિ ગમધ્યૈ યત્ર ગાવો ભૂરિશૃઙ્ગા અયાસઃ અત્રાહ તદુરુગાયસ્ય વિષ્ણોઃ પરમં પદમવભારિ ભૂરીત્યેતયા ત્રિષ્ટુભા મિનોતિ વજ્રસ્ત્રિષ્ટુબ્વજ્રો યૂપસ્તસ્માત્ત્રિષ્ટુભા મિનોતિ -

સમ્પ્રત્યગ્નિમગ્નિષ્ઠાં મિનોતિ । યજમાનો વા અગ્નિષ્ઠાગ્નિરુ વૈ યજ્ઞઃ સ યદગ્નેરગ્નિષ્ઠાં હ્વલયેદ્ધ્વલેદ્ધ યજ્ઞાદ્યજમાનસ્તસ્માત્સમ્પ્રત્યગ્નિમગ્નિષ્ઠાં મિનોત્યથ પર્યૂહત્યથ પર્યૃષત્યથાપ ઉપનિનયતિ -

અથૈવમભિપદ્ય વાચયતિ । વિષ્ણોઃ કર્માણિ પશ્યત યતો વ્રતાનિ પસ્પશે ઇન્દ્રસ્ય યુજ્યઃ સખેતિ વજ્રં વા એષ પ્રાહાર્ષીદ્યો યૂપમુદશિશ્રિયદ્વિષ્ણોર્વિજિતિમ્પશ્યતેત્યેવૈતદાહ યદાહ વિષ્ણોઃ કર્માણિ પશ્યત યતો વ્રતાનિ પશ્પશે ઇન્દ્રસ્ય યુજ્યઃ સખેતીન્દ્રો વૈ યજ્ઞસ્ય દેવતા વૈષ્ણવો યૂપસ્તં સેન્દ્રં કરોતિ તસ્માદાહેન્દ્રસ્ય યુજ્યઃ સખેતિ -

અથ ચષાલમુદીક્ષતે । તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદં સદા પશ્યન્તિ સૂરયઃ દિવીવ ચક્ષુરાતતમિતિ વજ્રં વા એષ પ્રાહાર્ષીદ્યો યૂપમુદશિશ્રિયત્તા વિષ્ણોર્વિજિતિમ્પશ્યતેત્યેવૈતદાહ યદાહ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદં સદા પશ્યન્તિ સૂરયઃ દિવીવ ચક્ષુરાતતમિતિ -

અથ પરિવ્યયતિ । અનગ્નતાયૈ ન્વેવ પરિવ્યયતિ તસ્માદત્રેવ પરિવ્યયત્યત્રેવ હીદં વાસો ભવત્યન્નાદ્યમેવાસ્મિન્નેતદ્દધાત્યત્રેવ હીદમન્નં પ્રતિતિષ્ઠતિ તસ્માદત્રેવ પરિવ્યયતિ -

ત્રિવૃતા પરિવ્યયતિ । ત્રિવૃદ્ધ્યન્નં પશવો હ્યન્નં પિતા માતા યજ્જાયતે તત્તૃતીયં તસ્માત્ત્રિવૃતા પરિવ્યયતિ -

સ પરિવ્યયતિ । પરિવીરસિ પરિ ત્વા દૈવીર્વિશો વ્યયન્તાં પરીમં યજમાનં રાયો મનુષ્યાણામિતિ તદ્યજમાનાયાશિષમાશાસ્તે યદાહ પરીમં યજમાનં રાયો મનુષ્યાણામિતિ-

અથ યૂપશકલમવગૂહતિ । દિવઃ સૂનુરસીતિ પ્રજા હૈવાસ્યૈષા તસ્માદ્યદિ યૂપૈકાદશિની સ્યાત્સ્વં સ્વમેવાવગૂહેદવિપર્યાસં તસ્ય હૈષા મુગ્ધાનુવ્રતા પ્રજા જાયતેઽથ યો વિપર્યાસમવગૂહતિ ન સ્વંસ્વં તસ્ય હૈષા મુગ્ધાનનુવ્રતા પ્રજા જાયતે તસ્માદુ સ્વં સ્વમેવાવગૂહેદવિપર્યાસમ્-

સ્વર્ગસ્યો હૈષ લોકસ્ય સમારોહણઃ ક્રિયતે । યદ્યૂપશકલ ઇયં રશના રશનાયૈ યૂપશકલો યૂપશકલાચ્ચષાલં ચષાલાત્સ્વર્ગં લોકં સમશ્નુતે -

અથ યસ્માત્સ્વરુર્નામ । એતસ્માદ્વા એષોઽપચ્છિદ્યતે તસ્યૈતત્સ્વમેવારુર્ભવતિ તસ્માત્સ્વરુર્નામ -

તસ્ય યન્નિખાતમ્ । તેન પિતૃલોકં જયત્યથ યદૂર્ધ્વં નિખાતાદા રશનાયૈ તેન મનુષ્યલોકં જયત્યથ યદૂર્ધ્વં રશનાયા આ ચષાલાત્તેન દેવલોકં જયત્યથ યદૂર્ધ્વં ચષાલાદ્દ્વ્યઙ્ગુલં વા ત્ર્યઙ્ગુલં વા સાધ્યા ઇતિ દેવાસ્તેન તેષાં લોકં જયતિ સલોકો વૈ સાધ્યૈર્દેવૈર્ભવતિ ય એવમેતદ્વેદ -

તં વૈ પૂર્વાર્ધે મિનોતિ । વજ્રો વૈ યૂપો વજ્રો દણ્ડઃ પૂર્વાર્ધં વૈ દણ્ડસ્યાભિપદ્ય પ્રહરતિ પૂર્વાર્ધ એષ યજ્ઞસ્ય તસ્માત્પૂર્વાર્ધે મિનોતિ -

યજ્ઞેન વૈ દેવાઃ । ઇમાં જિતિં જિગ્યુર્યૈષામિયં જિતિસ્તે હોચુઃ કથં ન ઇદમ્મનુષ્યૈરનભ્યારોહ્યં સ્યાદિતિ તે યજ્ઞસ્ય રસં ધીત્વા યથા મધુ મધુકૃતો નિર્ધયેયુર્વિદુહ્ય યજ્ઞં યૂપેન યોપયિત્વા તિરોઽભવન્નથ યદેનેનાયોપયંસ્તસ્માદ્યૂપો નામ પુરસ્તાદ્વૈ પ્રજ્ઞા પુરસ્તાન્મનોજવસ્તસ્માત્પૂર્વાર્ધે મિનોતિ-

સ વા અષ્ટાશ્રિર્ભવતિ । અષ્ટાક્ષરા વૈ ગાયત્રી પૂર્વાર્ધો વૈ યજ્ઞસ્ય ગાયત્રી પૂર્વાર્ધ એષ યજ્ઞસ્ય તસ્માદષ્ટાશ્રિર્ભવતિ -

તં હ સ્મૈતં દેવા અનુપ્રહરન્તિ । યથેદમપ્યેતર્હ્યેકેઽનુપ્રહરન્તીતિ દેવા અકુર્વન્નિતિ તતો રક્ષાંસિ યજ્ઞમનૂદપિબન્ત -

તે દેવા અધ્વર્યુમબ્રુવન્ । યૂપશકલમેવ જુહુધિ તદહૈષ સ્વગાકૃતો ભવિષ્યતિ તથો રક્ષાંસિ યજ્ઞં નાનૂત્પાસ્યન્તેઽયં વૈ વજ્ર ઉદ્યત ઇતિ -

સોઽધ્વર્યુઃ । યૂપશકલમેવાજુહોત્તદહૈષ સ્વગાકૃત આસીત્તથો રક્ષાંસિ યજ્ઞં નાનૂદપિબન્તાયં વૈ વજ્ર ઉદ્યત ઇતિ -

તથો એવૈષ એતત્ । યૂપશકલમેવ જુહોતિ તદહૈષ સ્વગાકૃતો ભવતિ તથો રક્ષાંસિ યજ્ઞં નાનૂત્પિબન્તેઽયં વૈ વજ્ર ઉદ્યત ઇતિ સ જુહોતિ દિવં તે ધૂમો ગચ્છતુ સ્વર્જ્યોતિઃ પૃથિવીં ભસ્મનાપૃણ સ્વાહેતિ॥ -