Shatapatha Brahmana · Verses 3.2-3
dīkṣitadharmāḥ
vācaṃ yacchati / sa vācaṃyama āsta āstamayāttadyadvācaṃ yacchati -
yajñena vai devāḥ / imāṃ jitiṃ jigyuryaiṣāmiyaṃ jitiste hocuḥ kathaṃ na idammanuṣyairanabhyārohyaṃ syāditi te yajñasya rasaṃ dhītvā yathā madhu madhukṛto nirdhayeyurviduhya yajñaṃ yūpena yopayitvā tiro'bhavannatha yadenenāyopayaṃstasmādyūpo nāma -
tadvā ṛṣīṇāmanuśrutamāsa / te yajñaṃ samabharanyathāyaṃ yajñaḥ sambhṛta evaṃ vā eṣa yajñaṃ sambharati yo dīkṣate vāgvai yajñaḥ -
tāmastamite vācaṃ visṛjate / saṃvatsaro vai prajāpatiḥ prajāpatiryajño'horātre vai saṃvatsara ete hyenaṃ pariplavamāne kurutaḥ so'hannadīkṣiṣṭa sa rātriṃ prāpatsa yāvāneva yajño yāvatyasya mātrā tāvantamevaitadāptvā vācaṃ visṛjate -
taddhaike / nakṣatraṃ dṛṣṭvā vācaṃ visarjayantyatrānuṣṭhyāstamito bhavatīti vadantastadu tathā na kuryātkva te syuryanmeghaḥ syāttasmādyatraivānuṣṭhyāstamitaṃ manyeta tadeva vācaṃ visarjayet -
aneno haike vācaṃ visarjayanti / bhūrbhuvaḥ svariti yajñamāpyāyayāmo yajñaṃ saṃdadhma iti vadantastadu tathā na kuryānna ha sa yajñamāpyāyayati na saṃdadhāti ya etena vācaṃ visarjayati -
anenaiva vācaṃ visarjayet / vrataṃ kṛṇuta vrataṃ kṛṇutāgnirbrahmāgniryajño vanaspatiryajñiya ityeṣa hyasyātra yajño bhavatyetaddhaviryathā purāgnihotraṃ tadyajñenaivaitadyajñaṃ sambhṛtya yajñe yajñaṃ pratiṣṭhāpayati yajñena yajñaṃ saṃtanoti saṃtataṃ hyevāsyaitadvrataṃ bhavatyā sutyāyai triṣkṛtva āha trivṛddhi yajñaḥ -
athāgnimabhyāvṛtya vācaṃ visṛjate / na ha sa yajñamāpyāyayati na saṃdadhāti yo'to'nyena vācaṃ visṛjate sa prathamaṃ vyāharantsatyaṃ vāco'bhivyāharati -
agnirbrahmeti / agnirhyeva brahmāgniryajña ityagnirhyeva yajño vanaspatiryajñiya iti vanaspatayo hi yajñiyā na hi manuṣyā yajeranyadvanaspatayo na syustasmādāha vanaspatiryajñiya iti -
athāsmai vrataṃ śrapayanti / devānvā eṣa upāvartate yo dīkṣate sa devatānāmeko bhavati śṛtaṃ vai devānāṃ havirnāśṛtaṃ tasmācchrapayanti tadeṣa eva vratayati nāgnau juhoti tadyadeṣa eva vratayati nāgnau juhoti -
yajñena vai devāḥ / imāṃ jitiṃ jigyuryaiṣāmiyaṃ jitiste hocuḥ kathaṃ na idammanuṣyairanabhyārohyaṃ syāditi te yajñasya rasaṃ dhītvā yathā madhu madhukṛto nirdhayeyurviduhya yajñaṃ yūpena yopayitvā tiro'bhavannatha yadenenāyopayaṃstasmādyūpo nāma -
tadvā ṛṣīṇāmanuśrutamāsa / te yajñaṃ samabharanyathāyaṃ yajñaḥ sambhṛta eṣa vā atra yajño bhavati yo dīkṣata eṣa hyenaṃ tanuta eṣa enaṃ janayati tadyadevātra yajñasya nirdhītaṃ yadvidugdhaṃ tadevaitatpunarāpyāyayati yadeṣa eva vratayati nāgnau juhoti na hāpyāyayedyadagnau juhuyājjuhvadu haiva manyeta nājuhvat -
ime vai prāṇāḥ / manojātā manoyujo dakṣakratavo vāgevāgniḥ prāṇodānau mitrāvaruṇau cakṣurādityaḥ śrotraṃ viśve devā etāsu haivāsyaitaddevatāsu hutambhavati -
taddhaike / prathame vrata ubhau vrīhiyavāvāvapantyubhābhyāṃ rasābhyāṃ yadevātra yajñasya nirdhītaṃ yadvidugdhaṃ tatpunarāpyāyayāma iti vadanto yadyu vratadughā na duhīta yasyaivātaḥ kāmayeta tasya vrataṃ kuryādetadu hyevāsyaitā ubhau vrīhiyavāvanvārabdhau bhavata iti tadu tathā na kuryānna ha sa yajñamāpyāyayati na saṃdadhāti ya ubhau vrīhiyavāvāvapati tasmādanyataramevāvapeddhavirvā asyaitā ubhau vrīhiyavau bhavataḥ sa yadevāsyaitau havirbhavatastadevāsyaitāvanvārabdhau bhavato yadyu vratadughā na duhīta yasyaivātaḥ kāmayeta tasya vrataṃ kuryāt -
taddhaike / prathame vrate sarvauṣadhaṃ sarvasurabhyāvapanti yadi dīkṣitamārtirvindedyenaivātaḥ kāmayeta tena bhiṣajyedyathā vratena bhiṣajyediti tadu tathā na kuryānmānuṣaṃ ha te yajñe kurvanti vyṛddhaṃ vai tadyajñasya yanmānuṣaṃ nedvyṛddhaṃ yajñe karavāṇīti yadi dīkṣitamārtirvindedyenaivātaḥ kāmayeta tena bhiṣajyetsamāptirhyeva puṇyā -
athāsmai vrataṃ prayacchati / atinīya mānuṣaṃ kālaṃ sāyaṃdugdhamapararātre prātardugdhamaparāhṇe vyākṛtyā eva daivaṃ caivaitanmānuṣaṃ ca vyākaroti -
athāsmai vrataṃ pradāsyannapa upasparśayati / daivīṃ dhiyaṃ manāmahe sumṛḍīkāmabhiṣṭaye varcodhāṃ yajñavāhasaṃ sutīrthā no asadvaśa iti mānuṣāya vā eṣa purā'śanāyāvanenikte'thātra daivyai dhiye tasmādāha daivīṃ dhiyaṃ manāmahe sumṛḍīkāmabhiṣṭaye varcodhāṃ yajñavāhasaṃ sutīrthā no asadvaśa iti sa yāvatkiyacca vrataṃ vratayiṣyannapa upaspṛśedetenaivopaspṛśet -
atha vrataṃ vratayati / ye devā manojātā manoyujo dakṣakratavaste no'vantu te naḥ pāntu tebhyaḥ svāheti tadyathā vaṣaṭkṛtaṃ hutamevamasyaitadbhavati -
atha vrataṃ vratayitvā nābhimupaspṛśate / śvātrāḥ pītā bhavata yūyamāpo asmākamantarudare suśevāḥ tā asmabhyamayakṣmā anamīvā anāgasaḥ svadantu devīramṛtā ṛtāvṛdhā iti devānvā eṣa upāvartate yo dīkṣate sa devatānāmeko bhavatyanutsiktaṃ vai devānāṃ havirathaitadvrataprado mithyā karoti vratamupotsiñcanvrataṃ pramīṇāti tasyo haiṣā prāyaścittistatho hāsyaitanna mithyākṛtaṃ bhavati na vrataṃ pramīṇāti tasmādāha śvātrāḥ pītā bhavata yūyamāpo asmākamantarudare suśevāḥ tā asmabhyamayakṣmā anamīvā anāgasaḥ svadantu devīramṛtā ṛtāvṛdha iti sa yāvatkiyacca vrataṃ vratayitvā nābhimupaspṛśedetenaivopaspṛśetkastadveda yadvrataprado vratamupotsiñcet -
atha yatra mekṣyanbhavati / tatkṛṣṇaviṣāṇayā loṣṭaṃ vā kiṃcidvopahantīyaṃ te yajñiyā tanūritīyaṃ vai pṛthivī devī devayajanī sā dīkṣitena nābhimihyā tasyā etadudgṛhyaiva yajñiyāṃ tanūmathāyajñiyaṃ śarīramabhimehatyapo muñcāmi na prajāmityubhayaṃ vā ata etyāpaśca retaśca sa etadapa eva muñcati na prajāmaṃhomucaḥ svāhākṛtā ityaṃhasa iva hyetā muñcanti yadudare guṣṭhitambhavati tasmādāhāṃhomuca iti svāhākṛtāṃ pṛthivīmāviśatetyāhutayo bhūtvā śāntāḥ pṛthivīmāviśatetyevaitadāha -
atha punarloṣṭaṃ nyasyati / pṛthivyā sambhavetīyaṃ vai pṛthivī devī devayajanī sā dīkṣitena nābhimihyā tasyā etadudgṛhyaiva yajñiyāṃ tanūmathāyajñiyaṃ śarīramabhyamikṣattāmevāsyāmetatpunaryajñiyāṃ tanūṃ dadhāti tasmādāha pṛthivyā sambhaveti
-
athāgnaye paridāya svapiti / devānvā eṣa upāvartate yo dīkṣate sa devatānāmeko bhavati na vai devāḥ svapantyanavaruddho vā etasyāsvapno bhavatyagnirvai devānāṃ vratapatistasmā evaitatparidāya svapityagne tvaṃ su jāgṛhi vayaṃ sumandiṣīmahītyagne tvaṃ jāgṛhi vayaṃ svapsyāma ityevaitadāha rakṣā ṇo aprayucchanniti gopāya no'pramatta ityevaitadāha prabudhe naḥ punaskṛdhīti yathetaḥ suptvā svasti prabudhyāmahā evaṃ naḥ kurvityevaitadāha -
atha yatra suptvā / punarnāvadrāsyanbhavati tadvācayati punarmanaḥ punarāyurma āganpunaḥ prāṇaḥ punarātmā ma āganpunaścakṣuḥ punaḥ śrotraṃ ma āganniti sarve ha vā ete svapato'pakrāmanti prāṇa eva na tairevaitatsuptvā punaḥ saṃgacchate tasmādāha punarmanaḥ punarāyurma āganpunaḥ prāṇaḥ punarātmā ma āganpunaścakṣuḥ punaḥ śrotraṃ ma āgan vaiśvānaro adabdhastanūpā agnirnaḥ pātu duritādavadyāditi tadyadevātra svapnena vā yena vā mithyākarma tasmānnaḥ sarvasmādagnirgopāyatvityevaitadāha tasmādāha vaiśvānaro adabdhastanūpā agnirnaḥ pātu duritādavadyāditi -
atha yaddīkṣitaḥ / avratyaṃ vā vyāharati krudhyati vā tanmithyā karoti vratampramīṇātyakrodho hyeva dīkṣitasyāgnirvai devānāṃ vratapatistamevaitadupadhāvati tvamagne vratapā asi deva ā martyeṣvā tvāṃ yajñaṣvīḍya iti tasyo haiṣā prāyaścittistatho hāsyaitanna mithyākṛtaṃ bhavati na vrataṃ pramīṇāti tasmādāha tvamagne vratapā asi deva ā martyeṣvā tvaṃ yajñeṣvīḍya iti -
atha yaddīkṣitāyābhiharanti / tasminvācayati rāsveyatsomā bhūyo bhareti somo ha vā asmā etadyute yaddīkṣitāyābhiharanti sa yadāha rāsveyayatsometi rāsva na iyatsometyevaitadāhā bhūyo bharetyā no bhūyo haretyevaitadāha devo naḥ savitā vasordātā vasvadāditi tatho hāsmā etatsavitṛprasūtameva dānāya bhavati -
purāstamayādāha / dīkṣita vācaṃ yaccheti tāmastamite vācaṃ visṛjate purodayādāha dīkṣita vācaṃ yaccheti tāmudite vācaṃ visṛjate saṃtatyā evāharevaitadrātryā saṃtanotyahnā rātrim -
nainamanyatra carantamabhyastamiyāt / na svapantamabhyudiyātsa yadenamanyatra carantamabhyastamiyādrātrerenaṃ tadantariyādyatsvapantamabhyudiyādahna enaṃ tadantariyānnātra prāyaścittirasti pratigupyamevaitasmāt na purāvabhṛthādapo'bhyaveyānnainamabhivarṣedanavakḷptaṃ ha tadyatpurāvabhṛthādapo'bhyaveyādyadvainamabhivarṣedatha parihvālaṃ vācaṃ vadati na mānuṣīṃ prasṛtāṃ tadyatparihvālaṃ vācaṃ vadati na mānuṣīṃ prasṛtām -
yajñena vai devāḥ / imāṃ jitiṃ jigyuryaiṣāmiyaṃ jitiste hocuḥ kathaṃ na idammanuṣyairanabhyārohyaṃ syāditi te yajñasya rasaṃ dhītvā yathā madhu madhukṛto nirdhayeyurviduhya yajñaṃ yūpena yopayitvā tiro'bhavannatha yadenenāyopayaṃstasmādyūpo -
tadvā ṛṣīṇāmanuśrutamāsa / te yajñaṃ samabharanyathāyaṃ yajñaḥ sambhṛta evaṃ vā eṣa yajñaṃ sambharati yo dīkṣate vāgvai yajñastadyadevātra yajñasya nirdhītaṃ yadvidugdhaṃ tadevaitatpunarāpyāyayati yatparihvālaṃ vācaṃ vadati na mānuṣīṃ prasṛtāṃ na hāpyāyayedyatprasṛtāṃ mānuṣīṃ vācaṃ vadettasmātparihvālaṃ vācaṃ vadati na mānuṣīṃ prasṛtām -
sa vai dhīkṣate / vāce hi dhīkṣate yajñāya hi dhīkṣate yajño hi vāgdhīkṣito ha vaināmaitadyaddīkṣita iti -
Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0