શતપથબ્રાહ્મણમ્ · શ્લોક 3.2-3

દીક્ષિતધર્માઃ
વાચં યચ્છતિ । સ વાચંયમ આસ્ત આસ્તમયાત્તદ્યદ્વાચં યચ્છતિ -

યજ્ઞેન વૈ દેવાઃ । ઇમાં જિતિં જિગ્યુર્યૈષામિયં જિતિસ્તે હોચુઃ કથં ન ઇદમ્મનુષ્યૈરનભ્યારોહ્યં સ્યાદિતિ તે યજ્ઞસ્ય રસં ધીત્વા યથા મધુ મધુકૃતો નિર્ધયેયુર્વિદુહ્ય યજ્ઞં યૂપેન યોપયિત્વા તિરોઽભવન્નથ યદેનેનાયોપયંસ્તસ્માદ્યૂપો નામ -

તદ્વા ઋષીણામનુશ્રુતમાસ । તે યજ્ઞં સમભરન્યથાયં યજ્ઞઃ સમ્ભૃત એવં વા એષ યજ્ઞં સમ્ભરતિ યો દીક્ષતે વાગ્વૈ યજ્ઞઃ -

તામસ્તમિતે વાચં વિસૃજતે । સંવત્સરો વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતિર્યજ્ઞોઽહોરાત્રે વૈ સંવત્સર એતે હ્યેનં પરિપ્લવમાને કુરુતઃ સોઽહન્નદીક્ષિષ્ટ સ રાત્રિં પ્રાપત્સ યાવાનેવ યજ્ઞો યાવત્યસ્ય માત્રા તાવન્તમેવૈતદાપ્ત્વા વાચં વિસૃજતે -

તદ્ધૈકે । નક્ષત્રં દૃષ્ટ્વા વાચં વિસર્જયન્ત્યત્રાનુષ્ઠ્યાસ્તમિતો ભવતીતિ વદન્તસ્તદુ તથા ન કુર્યાત્ક્વ તે સ્યુર્યન્મેઘઃ સ્યાત્તસ્માદ્યત્રૈવાનુષ્ઠ્યાસ્તમિતં મન્યેત તદેવ વાચં વિસર્જયેત્ -

અનેનો હૈકે વાચં વિસર્જયન્તિ । ભૂર્ભુવઃ સ્વરિતિ યજ્ઞમાપ્યાયયામો યજ્ઞં સંદધ્મ ઇતિ વદન્તસ્તદુ તથા ન કુર્યાન્ન હ સ યજ્ઞમાપ્યાયયતિ ન સંદધાતિ ય એતેન વાચં વિસર્જયતિ -

અનેનૈવ વાચં વિસર્જયેત્ । વ્રતં કૃણુત વ્રતં કૃણુતાગ્નિર્બ્રહ્માગ્નિર્યજ્ઞો વનસ્પતિર્યજ્ઞિય ઇત્યેષ હ્યસ્યાત્ર યજ્ઞો ભવત્યેતદ્ધવિર્યથા પુરાગ્નિહોત્રં તદ્યજ્ઞેનૈવૈતદ્યજ્ઞં સમ્ભૃત્ય યજ્ઞે યજ્ઞં પ્રતિષ્ઠાપયતિ યજ્ઞેન યજ્ઞં સંતનોતિ સંતતં હ્યેવાસ્યૈતદ્વ્રતં ભવત્યા સુત્યાયૈ ત્રિષ્કૃત્વ આહ ત્રિવૃદ્ધિ યજ્ઞઃ -

અથાગ્નિમભ્યાવૃત્ય વાચં વિસૃજતે । ન હ સ યજ્ઞમાપ્યાયયતિ ન સંદધાતિ યોઽતોઽન્યેન વાચં વિસૃજતે સ પ્રથમં વ્યાહરન્ત્સત્યં વાચોઽભિવ્યાહરતિ -

અગ્નિર્બ્રહ્મેતિ । અગ્નિર્હ્યેવ બ્રહ્માગ્નિર્યજ્ઞ ઇત્યગ્નિર્હ્યેવ યજ્ઞો વનસ્પતિર્યજ્ઞિય ઇતિ વનસ્પતયો હિ યજ્ઞિયા ન હિ મનુષ્યા યજેરન્યદ્વનસ્પતયો ન સ્યુસ્તસ્માદાહ વનસ્પતિર્યજ્ઞિય ઇતિ -

અથાસ્મૈ વ્રતં શ્રપયન્તિ । દેવાન્વા એષ ઉપાવર્તતે યો દીક્ષતે સ દેવતાનામેકો ભવતિ શૃતં વૈ દેવાનાં હવિર્નાશૃતં તસ્માચ્છ્રપયન્તિ તદેષ એવ વ્રતયતિ નાગ્નૌ જુહોતિ તદ્યદેષ એવ વ્રતયતિ નાગ્નૌ જુહોતિ -

યજ્ઞેન વૈ દેવાઃ । ઇમાં જિતિં જિગ્યુર્યૈષામિયં જિતિસ્તે હોચુઃ કથં ન ઇદમ્મનુષ્યૈરનભ્યારોહ્યં સ્યાદિતિ તે યજ્ઞસ્ય રસં ધીત્વા યથા મધુ મધુકૃતો નિર્ધયેયુર્વિદુહ્ય યજ્ઞં યૂપેન યોપયિત્વા તિરોઽભવન્નથ યદેનેનાયોપયંસ્તસ્માદ્યૂપો નામ -

તદ્વા ઋષીણામનુશ્રુતમાસ । તે યજ્ઞં સમભરન્યથાયં યજ્ઞઃ સમ્ભૃત એષ વા અત્ર યજ્ઞો ભવતિ યો દીક્ષત એષ હ્યેનં તનુત એષ એનં જનયતિ તદ્યદેવાત્ર યજ્ઞસ્ય નિર્ધીતં યદ્વિદુગ્ધં તદેવૈતત્પુનરાપ્યાયયતિ યદેષ એવ વ્રતયતિ નાગ્નૌ જુહોતિ ન હાપ્યાયયેદ્યદગ્નૌ જુહુયાજ્જુહ્વદુ હૈવ મન્યેત નાજુહ્વત્ -

ઇમે વૈ પ્રાણાઃ । મનોજાતા મનોયુજો દક્ષક્રતવો વાગેવાગ્નિઃ પ્રાણોદાનૌ મિત્રાવરુણૌ ચક્ષુરાદિત્યઃ શ્રોત્રં વિશ્વે દેવા એતાસુ હૈવાસ્યૈતદ્દેવતાસુ હુતમ્ભવતિ -

તદ્ધૈકે । પ્રથમે વ્રત ઉભૌ વ્રીહિયવાવાવપન્ત્યુભાભ્યાં રસાભ્યાં યદેવાત્ર યજ્ઞસ્ય નિર્ધીતં યદ્વિદુગ્ધં તત્પુનરાપ્યાયયામ ઇતિ વદન્તો યદ્યુ વ્રતદુઘા ન દુહીત યસ્યૈવાતઃ કામયેત તસ્ય વ્રતં કુર્યાદેતદુ હ્યેવાસ્યૈતા ઉભૌ વ્રીહિયવાવન્વારબ્ધૌ ભવત ઇતિ તદુ તથા ન કુર્યાન્ન હ સ યજ્ઞમાપ્યાયયતિ ન સંદધાતિ ય ઉભૌ વ્રીહિયવાવાવપતિ તસ્માદન્યતરમેવાવપેદ્ધવિર્વા અસ્યૈતા ઉભૌ વ્રીહિયવૌ ભવતઃ સ યદેવાસ્યૈતૌ હવિર્ભવતસ્તદેવાસ્યૈતાવન્વારબ્ધૌ ભવતો યદ્યુ વ્રતદુઘા ન દુહીત યસ્યૈવાતઃ કામયેત તસ્ય વ્રતં કુર્યાત્ -

તદ્ધૈકે । પ્રથમે વ્રતે સર્વૌષધં સર્વસુરભ્યાવપન્તિ યદિ દીક્ષિતમાર્તિર્વિન્દેદ્યેનૈવાતઃ કામયેત તેન ભિષજ્યેદ્યથા વ્રતેન ભિષજ્યેદિતિ તદુ તથા ન કુર્યાન્માનુષં હ તે યજ્ઞે કુર્વન્તિ વ્યૃદ્ધં વૈ તદ્યજ્ઞસ્ય યન્માનુષં નેદ્વ્યૃદ્ધં યજ્ઞે કરવાણીતિ યદિ દીક્ષિતમાર્તિર્વિન્દેદ્યેનૈવાતઃ કામયેત તેન ભિષજ્યેત્સમાપ્તિર્હ્યેવ પુણ્યા -

અથાસ્મૈ વ્રતં પ્રયચ્છતિ । અતિનીય માનુષં કાલં સાયંદુગ્ધમપરરાત્રે પ્રાતર્દુગ્ધમપરાહ્ણે વ્યાકૃત્યા એવ દૈવં ચૈવૈતન્માનુષં ચ વ્યાકરોતિ -

અથાસ્મૈ વ્રતં પ્રદાસ્યન્નપ ઉપસ્પર્શયતિ । દૈવીં ધિયં મનામહે સુમૃડીકામભિષ્ટયે વર્ચોધાં યજ્ઞવાહસં સુતીર્થા નો અસદ્વશ ઇતિ માનુષાય વા એષ પુરાઽશનાયાવનેનિક્તેઽથાત્ર દૈવ્યૈ ધિયે તસ્માદાહ દૈવીં ધિયં મનામહે સુમૃડીકામભિષ્ટયે વર્ચોધાં યજ્ઞવાહસં સુતીર્થા નો અસદ્વશ ઇતિ સ યાવત્કિયચ્ચ વ્રતં વ્રતયિષ્યન્નપ ઉપસ્પૃશેદેતેનૈવોપસ્પૃશેત્ -

અથ વ્રતં વ્રતયતિ । યે દેવા મનોજાતા મનોયુજો દક્ષક્રતવસ્તે નોઽવન્તુ તે નઃ પાન્તુ તેભ્યઃ સ્વાહેતિ તદ્યથા વષટ્કૃતં હુતમેવમસ્યૈતદ્ભવતિ -

અથ વ્રતં વ્રતયિત્વા નાભિમુપસ્પૃશતે । શ્વાત્રાઃ પીતા ભવત યૂયમાપો અસ્માકમન્તરુદરે સુશેવાઃ તા અસ્મભ્યમયક્ષ્મા અનમીવા અનાગસઃ સ્વદન્તુ દેવીરમૃતા ઋતાવૃધા ઇતિ દેવાન્વા એષ ઉપાવર્તતે યો દીક્ષતે સ દેવતાનામેકો ભવત્યનુત્સિક્તં વૈ દેવાનાં હવિરથૈતદ્વ્રતપ્રદો મિથ્યા કરોતિ વ્રતમુપોત્સિઞ્ચન્વ્રતં પ્રમીણાતિ તસ્યો હૈષા પ્રાયશ્ચિત્તિસ્તથો હાસ્યૈતન્ન મિથ્યાકૃતં ભવતિ ન વ્રતં પ્રમીણાતિ તસ્માદાહ શ્વાત્રાઃ પીતા ભવત યૂયમાપો અસ્માકમન્તરુદરે સુશેવાઃ તા અસ્મભ્યમયક્ષ્મા અનમીવા અનાગસઃ સ્વદન્તુ દેવીરમૃતા ઋતાવૃધ ઇતિ સ યાવત્કિયચ્ચ વ્રતં વ્રતયિત્વા નાભિમુપસ્પૃશેદેતેનૈવોપસ્પૃશેત્કસ્તદ્વેદ યદ્વ્રતપ્રદો વ્રતમુપોત્સિઞ્ચેત્ -

અથ યત્ર મેક્ષ્યન્ભવતિ । તત્કૃષ્ણવિષાણયા લોષ્ટં વા કિંચિદ્વોપહન્તીયં તે યજ્ઞિયા તનૂરિતીયં વૈ પૃથિવી દેવી દેવયજની સા દીક્ષિતેન નાભિમિહ્યા તસ્યા એતદુદ્ગૃહ્યૈવ યજ્ઞિયાં તનૂમથાયજ્ઞિયં શરીરમભિમેહત્યપો મુઞ્ચામિ ન પ્રજામિત્યુભયં વા અત એત્યાપશ્ચ રેતશ્ચ સ એતદપ એવ મુઞ્ચતિ ન પ્રજામંહોમુચઃ સ્વાહાકૃતા ઇત્યંહસ ઇવ હ્યેતા મુઞ્ચન્તિ યદુદરે ગુષ્ઠિતમ્ભવતિ તસ્માદાહાંહોમુચ ઇતિ સ્વાહાકૃતાં પૃથિવીમાવિશતેત્યાહુતયો ભૂત્વા શાન્તાઃ પૃથિવીમાવિશતેત્યેવૈતદાહ -

અથ પુનર્લોષ્ટં ન્યસ્યતિ । પૃથિવ્યા સમ્ભવેતીયં વૈ પૃથિવી દેવી દેવયજની સા દીક્ષિતેન નાભિમિહ્યા તસ્યા એતદુદ્ગૃહ્યૈવ યજ્ઞિયાં તનૂમથાયજ્ઞિયં શરીરમભ્યમિક્ષત્તામેવાસ્યામેતત્પુનર્યજ્ઞિયાં તનૂં દધાતિ તસ્માદાહ પૃથિવ્યા સમ્ભવેતિ
-

અથાગ્નયે પરિદાય સ્વપિતિ । દેવાન્વા એષ ઉપાવર્તતે યો દીક્ષતે સ દેવતાનામેકો ભવતિ ન વૈ દેવાઃ સ્વપન્ત્યનવરુદ્ધો વા એતસ્યાસ્વપ્નો ભવત્યગ્નિર્વૈ દેવાનાં વ્રતપતિસ્તસ્મા એવૈતત્પરિદાય સ્વપિત્યગ્ને ત્વં સુ જાગૃહિ વયં સુમન્દિષીમહીત્યગ્ને ત્વં જાગૃહિ વયં સ્વપ્સ્યામ ઇત્યેવૈતદાહ રક્ષા ણો અપ્રયુચ્છન્નિતિ ગોપાય નોઽપ્રમત્ત ઇત્યેવૈતદાહ પ્રબુધે નઃ પુનસ્કૃધીતિ યથેતઃ સુપ્ત્વા સ્વસ્તિ પ્રબુધ્યામહા એવં નઃ કુર્વિત્યેવૈતદાહ -

અથ યત્ર સુપ્ત્વા । પુનર્નાવદ્રાસ્યન્ભવતિ તદ્વાચયતિ પુનર્મનઃ પુનરાયુર્મ આગન્પુનઃ પ્રાણઃ પુનરાત્મા મ આગન્પુનશ્ચક્ષુઃ પુનઃ શ્રોત્રં મ આગન્નિતિ સર્વે હ વા એતે સ્વપતોઽપક્રામન્તિ પ્રાણ એવ ન તૈરેવૈતત્સુપ્ત્વા પુનઃ સંગચ્છતે તસ્માદાહ પુનર્મનઃ પુનરાયુર્મ આગન્પુનઃ પ્રાણઃ પુનરાત્મા મ આગન્પુનશ્ચક્ષુઃ પુનઃ શ્રોત્રં મ આગન્ વૈશ્વાનરો અદબ્ધસ્તનૂપા અગ્નિર્નઃ પાતુ દુરિતાદવદ્યાદિતિ તદ્યદેવાત્ર સ્વપ્નેન વા યેન વા મિથ્યાકર્મ તસ્માન્નઃ સર્વસ્માદગ્નિર્ગોપાયત્વિત્યેવૈતદાહ તસ્માદાહ વૈશ્વાનરો અદબ્ધસ્તનૂપા અગ્નિર્નઃ પાતુ દુરિતાદવદ્યાદિતિ -

અથ યદ્દીક્ષિતઃ । અવ્રત્યં વા વ્યાહરતિ ક્રુધ્યતિ વા તન્મિથ્યા કરોતિ વ્રતમ્પ્રમીણાત્યક્રોધો હ્યેવ દીક્ષિતસ્યાગ્નિર્વૈ દેવાનાં વ્રતપતિસ્તમેવૈતદુપધાવતિ ત્વમગ્ને વ્રતપા અસિ દેવ આ મર્ત્યેષ્વા ત્વાં યજ્ઞષ્વીડ્ય ઇતિ તસ્યો હૈષા પ્રાયશ્ચિત્તિસ્તથો હાસ્યૈતન્ન મિથ્યાકૃતં ભવતિ ન વ્રતં પ્રમીણાતિ તસ્માદાહ ત્વમગ્ને વ્રતપા અસિ દેવ આ મર્ત્યેષ્વા ત્વં યજ્ઞેષ્વીડ્ય ઇતિ -

અથ યદ્દીક્ષિતાયાભિહરન્તિ । તસ્મિન્વાચયતિ રાસ્વેયત્સોમા ભૂયો ભરેતિ સોમો હ વા અસ્મા એતદ્યુતે યદ્દીક્ષિતાયાભિહરન્તિ સ યદાહ રાસ્વેયયત્સોમેતિ રાસ્વ ન ઇયત્સોમેત્યેવૈતદાહા ભૂયો ભરેત્યા નો ભૂયો હરેત્યેવૈતદાહ દેવો નઃ સવિતા વસોર્દાતા વસ્વદાદિતિ તથો હાસ્મા એતત્સવિતૃપ્રસૂતમેવ દાનાય ભવતિ -

પુરાસ્તમયાદાહ । દીક્ષિત વાચં યચ્છેતિ તામસ્તમિતે વાચં વિસૃજતે પુરોદયાદાહ દીક્ષિત વાચં યચ્છેતિ તામુદિતે વાચં વિસૃજતે સંતત્યા એવાહરેવૈતદ્રાત્ર્યા સંતનોત્યહ્ના રાત્રિમ્ -

નૈનમન્યત્ર ચરન્તમભ્યસ્તમિયાત્ । ન સ્વપન્તમભ્યુદિયાત્સ યદેનમન્યત્ર ચરન્તમભ્યસ્તમિયાદ્રાત્રેરેનં તદન્તરિયાદ્યત્સ્વપન્તમભ્યુદિયાદહ્ન એનં તદન્તરિયાન્નાત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિરસ્તિ પ્રતિગુપ્યમેવૈતસ્માત્ ન પુરાવભૃથાદપોઽભ્યવેયાન્નૈનમભિવર્ષેદનવકૢપ્તં હ તદ્યત્પુરાવભૃથાદપોઽભ્યવેયાદ્યદ્વૈનમભિવર્ષેદથ પરિહ્વાલં વાચં વદતિ ન માનુષીં પ્રસૃતાં તદ્યત્પરિહ્વાલં વાચં વદતિ ન માનુષીં પ્રસૃતામ્ -

યજ્ઞેન વૈ દેવાઃ । ઇમાં જિતિં જિગ્યુર્યૈષામિયં જિતિસ્તે હોચુઃ કથં ન ઇદમ્મનુષ્યૈરનભ્યારોહ્યં સ્યાદિતિ તે યજ્ઞસ્ય રસં ધીત્વા યથા મધુ મધુકૃતો નિર્ધયેયુર્વિદુહ્ય યજ્ઞં યૂપેન યોપયિત્વા તિરોઽભવન્નથ યદેનેનાયોપયંસ્તસ્માદ્યૂપો -

તદ્વા ઋષીણામનુશ્રુતમાસ । તે યજ્ઞં સમભરન્યથાયં યજ્ઞઃ સમ્ભૃત એવં વા એષ યજ્ઞં સમ્ભરતિ યો દીક્ષતે વાગ્વૈ યજ્ઞસ્તદ્યદેવાત્ર યજ્ઞસ્ય નિર્ધીતં યદ્વિદુગ્ધં તદેવૈતત્પુનરાપ્યાયયતિ યત્પરિહ્વાલં વાચં વદતિ ન માનુષીં પ્રસૃતાં ન હાપ્યાયયેદ્યત્પ્રસૃતાં માનુષીં વાચં વદેત્તસ્માત્પરિહ્વાલં વાચં વદતિ ન માનુષીં પ્રસૃતામ્ -

સ વૈ ધીક્ષતે । વાચે હિ ધીક્ષતે યજ્ઞાય હિ ધીક્ષતે યજ્ઞો હિ વાગ્ધીક્ષિતો હ વૈનામૈતદ્યદ્દીક્ષિત ઇતિ -