Scripture Library

Shatapatha Brahmana · Chapter 2.6.1

2.6.1.2.6.1.1

२.६.१. sākamedhe pitṛyajñaḥ
mahāhaviṣā ha vai devā vṛtraṃ jaghnuḥ / teno eva vyajayanta yeyameṣāṃ vijitistāmatha yānevaiṣāṃ tasmintsaṃgrāme'ghnaṃstānpitṛyajñena samairayanta pitaro vai ta āsaṃstasmātpitṛyajño nāma -

2.6.1.2.6.1.2

tadvasanto grīṣmo varṣāḥ / ete te ye vyajayanta śaraddhemantaḥ śiśirasta u te yānpunaḥ samairayanta -

2.6.1.2.6.1.3

atha yadeṣa etena yajate / tannāha nvevaitasya tathā kaṃ cana ghnantīti devā akurvanniti nvevaiṣa etatkaroti yamu caivaibhyo devā bhāgamakalpayaṃstamu caivaibhya eṣa etadbhāgaṃ karoti yānu caiva devāḥ samairayanta tānu caivaitadavati svānu caivaitatpitṝṃñchreyāṃsaṃ lokamuponnayati yadu caivāsyātrātmano'caraṇena hanyate vā mīyate vā tadu caivāsyaitena punarāpyāyate tasmādvā eṣa etena yajate -

2.6.1.2.6.1.4

sa pitṛbhyaḥ somavadbhyaḥ / ṣaṭkapālaṃ puroḍāśaṃ nivapati somāya vā pitṛmate ṣaḍvā ṛtava ṛtavaḥ pitarastasmātṣaṭkapālo bhavati -

2.6.1.2.6.1.5

atha pitṛbhyo barhiṣadbhyaḥ / anvāhāryapacane dhānāḥ kurvanti tato'rdhāḥ piṃṣantyardhā ityeva dhānā apiṣṭā bhavanti tā dhānāḥ pitṛbhyo barhiṣadbhyaḥ -

2.6.1.2.6.1.6

atha pitṛbhyo'gniṣvāttebhyaḥ / nivānyāyai dugdhe sakṛdupamathita ekaśalākayā mantho bhavati sakṛdu hyeva parāñcaḥ pitarastasmātsakṛdupamathito bhavatyetāni havīṃṣi bhavanti -

2.6.1.2.6.1.7

tadye somenejānāḥ / te pitaraḥ somavanto'tha ye dattena pakvena lokaṃ jayanti te pitaro barhiṣado'tha ye tato nānyataraccana yānagnireva dahantsvadayati te pitaro'gniṣvāttā eta u ye pitaraḥ -

2.6.1.2.6.1.8

sa jaghanena gārhapatyam / prācīnāvītī bhūtvā dakṣiṇāsīna etaṃ ṣaṭkapālampuroḍāśaṃ gṛhṇāti sa tata evopotthāyottareṇānvāhāryapacanaṃ dakṣiṇā tiṣṭhannavahanti sakṛtphalīkaroti sakṛdu hyeva parāñcaḥ pitarastasmātsakṛtphalīkaroti -

2.6.1.2.6.1.9

sa dakṣiṇaiva dṛṣadupale upadadhāti / dakṣiṇārdhe gārhapatyasya ṣaṭ kapālānyupadadhāti tadyadetāṃ dakṣiṇāṃ diśaṃ sacanta eṣā hi dikpitṝṇāṃ tasmādetāṃ dakṣiṇāṃ diśaṃ sacante -

2.6.1.2.6.1.10

atha dakṣiṇenānvāhāryapacanam / catuḥsraktiṃ vediṃ karotyavāntaradiśo'nu sraktīḥ karoti catasro vā avāntaradiśo'vāntaradiśo vai pitarastasmādavāntaradiśo'nu sraktīḥ karoti -

2.6.1.2.6.1.11

tanmadhye'gniṃ samādadhāti / purastādvai devāḥ pratyañco manuṣyānabhyupāvṛttāstasmāttebhyaḥ prāṅtiṣṭhañjuhoti sarvataḥ pitaro'vāntaradiśo vai pitaraḥ sarvata iva hīmā avāntaradiśastasmānmadhye'gniṃ samādadhāti -

2.6.1.2.6.1.12

sa tata eva prākstambayajurharati / stambayajurhutvāthetyevāgre parigṛhṇātyathetyatheti pūrveṇa parigraheṇa parigṛhya likhati harati yaddhāryambhavati sa tathaivottareṇa parigraheṇa parigṛhṇātyuttareṇa parigraheṇa parigṛhya pratimṛjyāha prokṣaṇīrāsādayetyāsādayanti prokṣaṇīridhmaṃ barhirupasādayanti srucaḥ sammārṣṭyājyenodaiti sa yajñopavītī bhūtvā''jyāni gṛhṇāti -

2.6.1.2.6.1.13

tadāhuḥ / dvirupabhṛti gṛhṇīyāddvau hyatrānuyājau bhavata iti tadvaṣṭāveva kṛtva upabhṛti gṛhṇīyānnedyajñasya vidhāyā ayānīti tasmādaṣṭāveva kṛtva upabhṛti gṛhṇīyādājyāni gṛhītvā sa punaḥ prācīnāvītī bhūtvā -

2.6.1.2.6.1.14

prokṣaṇīradhvaryurādatte / sa idhmamevāgre prokṣatyatha vedimathāsmai barhiḥ prayacchanti tatpurastādgranthyāsādayati tatprokṣyopaninīya visraṃsya granthiṃ na prastaraṃ gṛhṇāti sakṛdu hyeva parāñcaḥ pitarastasmānna prastaraṃ gṛhṇāti -

2.6.1.2.6.1.15

atha saṃnahanamanuvisraṃsya / apasalavi triḥ paristṛṇanparyeti so'pasalavi triḥparistīrya yāvatprastarabhājanaṃ tāvatpariśinaṣṭyatha punaḥ prasalavi triḥ paryeti yatpunaḥ prasalavi triḥ paryeti tadyānevāmūṃstrayānpitṝnanvavāgāttebhya evaitatpunarapodetīmaṃ svaṃ lokamabhi tasmātpunaḥ prasalavi triḥ paryeti -

2.6.1.2.6.1.16

sa dakṣiṇaiva paridhīnparidadhāti / dakṣiṇā prastaraṃ stṛṇāti nāntardadhāti vidhṛtī sakṛdu hyeva parāñcaḥ pitarastasmānnāntardadhāti vidhṛtī -

2.6.1.2.6.1.17

sa tatra juhūmāsādayati / atha pūrvāmupabhṛtamatha dhruvāmatha puroḍāśamatha dhānā atha manthamāsādya havīṃṣi sammṛśati -

2.6.1.2.6.1.18

te sarva eva yajñopavītino bhūtvā / itthādyajamānaśca brahmā ca paścātparītaḥ purastādagnīt -

2.6.1.2.6.1.19

tenopāṃśu caranti / tiraiva vai pitarastira ivaitadyadupāṃśu tasmādupāṃśu caranti -

2.6.1.2.6.1.20

parivṛte caranti / tira iva vai pitarastira ivaitadyatparivṛtaṃ tasmātparivṛte caranti -

2.6.1.2.6.1.21

athedhmamabhyādadhadāha / agnaye samidhyamānāyānubrūhīti sa ekāmeva hotā sāmidhenīṃ triranvāha sakṛdu hyeva parāñcaḥ pitarastasmādekāṃ hotā sāmidhenīṃ triranvāha -

2.6.1.2.6.1.22

so'nvāha / uśantastvā nidhīmahyuśantaḥ samidhīmahi uśannuśata āvaha pitṝnhaviṣe attava ityathāgnimāvaha somamāvaha pitṝntsomavata āvaha pitṝnbarhiṣada āvaha pitṝnagniṣvāttānāvaha devāṃ३ ājyapāṃ३ āvahāgniṃ hotrāyāvaha svaṃ mahimānamāvahetyāvāhyopaviśati -

2.6.1.2.6.1.23

athāśrāvya na hotāraṃ pravṛṇīte / pitṛyajño vā ayaṃ neddhotāraṃ pitṛṣu dadhānīti tasmānna hotāraṃ pravṛṇīte sīda hotarityevāhopaviśati hotā hotṛṣadana upaviśya prasauti prasūto'dhvaryuḥ srucāvādāya pratyaṅṅatikrāmatyatikramyāśrāvyāha samidho yajeti so'pabarhiṣaścaturaḥ prayājānyajati prajā vai barhirnetprajāḥ pitṛṣu dadhānīti tasmādapabarhiṣaścaturaḥ prayājānyajatyathājyabhāgābhyāṃ carantyājyabhāgābhyāṃ caritvā -

2.6.1.2.6.1.24

te sarva eva prācīnāvītino bhūtvā / etairvai havirbhiḥ pracariṣyanta itthādyajamānaśca brahmā ca purastātparītaḥ paścādagnīttadutāśrāvayantyoṃ३ svadhetyastu svadheti pratyāśrāvaṇaṃ svadhā nama iti vaṣaṭkāraḥ -

2.6.1.2.6.1.25

tadu hovācāsuriḥ / āśrāvayeyureva pratyāśrāvayeyurvaṣaṭkuryurnedyajñasya vidhāyā ayāmeti -

2.6.1.2.6.1.26

athāha pitṛbhyaḥ somavadbhyo'nubrūhīti / somāya vā pitṛmate sa dve puro'nuvākye anvāhaikayā vai devānpracyāvayanti dvābhyāṃ pitṝntsakṛdu hyeva parāñcaḥ pitarastasmāddve puro'nuvākye anvāha -

2.6.1.2.6.1.27

sa upastṛṇīta ājyam / athāsya puroḍāśasyāvadyati sa tenaiva saha dhānānāṃ tena saha manthasya tatsakṛdavadadhātyathopariṣṭāddvirājyasyābhighārayati pratyanaktyavadānāni nātikrāmatīta evopotthāyāśrāvyāha pitṝntsomavato yajeti vaṣaṭkṛte juhoti -

2.6.1.2.6.1.28

athāha pitṛbhyo barhiṣadbhyo'nubrūhīti / sa upastṛṇīta ājyamathāsāṃ dhānānāmavadyati sa tenaiva saha manthasya tena saha puroḍāśasya tatsakṛdavadadhātyathopariṣṭāddvirājyasyābhighārayati pratyanaktyavadānāni nātikrāmatīta evopotthāyāśrāvyāha pitṝnbarhiṣado yajeti vaṣaṭkṛte juhoti -

2.6.1.2.6.1.29

athāha pitṛbhyo'gniṣvāttebhyo'nubrūhīti / sa upastṛṇīta ājyamathāsya manthasyāvadyati sa tenaiva saha puroḍāśasya tena saha dhānānāṃ tatsakṛdavadadhātyathopariṣṭāddvirājyasyābhighārayati pratyanaktyavadānāni nātikrāmatīta evopotthāyāśrāvyāha pitṝnagniṣvāttānyajeti vaṣaṭkṛte juhoti -

2.6.1.2.6.1.30

athāhāgnaye kavyavāhanāyānubrūhīti / tatsviṣṭakṛte havyavāhano vai devānāṃ kavyavāhanaḥ pitṝṇāṃ tasmādāhāgnaye kavyavāhanāyānubrūhīti -

2.6.1.2.6.1.31

sa upastṛṇīta ājyam / athāsya puroḍāśasyāvadyati sa tenaiva saha dhānānāṃ tena saha manthasya tatsakṛdavadadhātyathopariṣṭāddvirājyasyābhighārayati na pratyanaktyavadānāni nātikrāmatīta evopotthāyāśrāvyāhāgniṃ kavyavāhanaṃ yajeti vaṣaṭkṛte juhoti -

2.6.1.2.6.1.32

sa yannātikrāmati / ita evopotthāyaṃ juhoti sakṛdu hyeva parāñcaḥ pitaro'tha yatsakṛtsarveṣāṃ samavadyati sakṛdu hyeva parāñcaḥ pitaro'tha yadvyatiṣaṅgamavadānānyavadyatyṛtavo vai pitara ṛtūnevaitadvyatiṣajatyṛtūntsaṃdadhāti tasmādvyati ṣaṅgamavadānānyavadyati -

2.6.1.2.6.1.33

taddhaike / etameva hotre manthamādadhati taṃ hotopahūyāvaiva jighrati taṃ brahmaṇe prayacchati taṃ brahmāvaiva jighrati tamagnīdhe prayacchati tamagnīdavaiva jighratyetannvevaitatkurvanti yathā tvevetarasya yajñasyeḍā prāśitraṃ samavadyantyevamevaitasyāpi samavadyeyustāmupahūyāvaiva jighranti na prāśnanti prāśitavyaṃ tveva vayaṃ manyāmaha iti ha smāhāsuriryasya kasya cāgnau juhvatīti -

2.6.1.2.6.1.34

atha yataro dāsyanbhavati / yadyadhvaryurvā yajamāno vā sa udapātramādāyāpasalavi triḥ pariṣiñcanparyeti sa yajamānasya pitaramavanejayatyasāvavanenikṣvetyasāvavanenikṣveti pitāmahamasāvavanenikṣveti prapitāmahaṃ tadyathāśiṣyate'bhiṣiñcedevaṃ tat -

2.6.1.2.6.1.35

athāsya puroḍāśasyāvadāya / savye pāṇau kurute dhānānāmavadāya savye pāṇau kurute manthasyāvadāya savye pāṇau kurute -

2.6.1.2.6.1.36

sa yemāmavāntaradiśamanu sraktiḥ / tasyāṃ yajamānasya pitre dadātyasāvetatta ityatha yemāmavāntaradiśamanu sraktistasyāṃ yajamānasya pitāmahāya dadātyasāvetatta ityatha yemāmavāntaradiśamanu sraktistasyāṃ yajamānasya prapitāmahāya dadātyasāvetatta ityatha yemāmavāntaradiśamanu sraktistasyāṃ nimṛṣṭe'tra pitaro mādayadhvaṃ yathābhāgamāvṛṣāyadhvamiti yathābhāgamaśnītetyevaitadāha tadyamevaṃ pitṛbhyo dadāti teno
svānpitṝnetasmādyajñānnāntareti -

2.6.1.2.6.1.37

te sarva eva yajñopavītino bhūtvā / udañca upaniṣkramyāhavanīyamupatiṣṭhante devānvā eṣa upāvartate ya āhitāgnirbhavati yo darśapūrṇamāsābhyāṃ yajate'thaitatpitṛyajñenevācāriṣustadu devebhyo nihnuvate -

2.6.1.2.6.1.38

aindrībhyāmāhavanīyamupatiṣṭhante indro hyāhavanīyo akṣannamīmadanta hyava priyā adhūṣata astoṣata svabhānavo viprā naviṣṭhayā matī yojā nvindra te harī susaṃdṛśaṃ tvā vayaṃ maghavanvandiṣīmahi pra nūnaṃ pūrṇabandhura stuto yāsi vaśāṃ'nu yojā nvindra te harī iti -

2.6.1.2.6.1.39

atha pratiparetya gārhapatyamupatiṣṭhante / mano nvāhvāmahe nārāśaṃsena stomena pitṝṇāṃ ca manmabhiḥ ā na etu manaḥ punaḥ kratve dakṣāya jīvase jyokca sūryaṃ dṛśe punarnaḥ pitaro mano dadātu daivyo janaḥ jīvaṃ vrātaṃ sacemahīti pitṛyajñeneva vā etadacāriṣustadu khalu punarjīvānapipadyante tasmādāha jīvaṃ vrātaṃ sacemahīti -

2.6.1.2.6.1.40

atha yataro dadāti / sa punaḥ prācīnāvītī bhūtvābhiprapadya japatyamīmadanta pitaro yathābhāgamāvṛṣāyiṣateti yathābhāgamāśiṣurityevaitadāha -

2.6.1.2.6.1.41

athodapātramādāya / punaḥ prasalavi triḥ pariṣiñcanparyeti sa yajamānasya pitaramavanejayatyasāvavanenikṣvetyasāvavanenikṣveti
pitāmahamasāvavanenikṣveti prapitāmahaṃ tadyathā jakṣuṣe'bhiṣiñcedevaṃ tattadyatpunaḥ prasalavi triḥ pariṣiñcanparyeti prasalavi na idaṃ karmānusaṃtiṣṭhātā iti tasmātpunaḥ prasalavi triḥ pariṣiñcanparyeti -

2.6.1.2.6.1.42

atha nīvimudvṛhya namaskaroti / pitṛdevatyā vai nīvistasmānnīvimudvṛhya namaskaroti yajño vai namo yajñiyānevainānetatkaroti ṣaṭkṛtvo namaskaroti ṣaḍvā ṛtava ṛtavaḥ pitarastadṛtuṣvevaitadyajñaṃ pratiṣṭhāpayati tasmātṣaṭkṛtvo namaskaroti gṛhānnaḥ pitaro datteti gṛhāṇāṃ ha pitara īśata eṣo etasyāśīḥ karmaṇaḥ -

2.6.1.2.6.1.43

te sarva eva yajñopavītino bhūtvā / anuyājābhyāṃ pracariṣyanta itthādyajamānaśca brahmā ca paścātparītaḥ purastādagnīdupaviśati hotā hotṛṣadane -

2.6.1.2.6.1.44

athāha brahmanprasthāsyāmi / samidhamādhāyāgnimagnītsammṛḍḍhīti srucāvādāyapratyaṅṅatikrāmatyatikramyāśrāvyāha devānyajeti so'pabarhiṣau dvāvanuyājau yajati prajā vai barhirnetprajāḥ pitṛṣu dadhānīti tasmādapabarhiṣau dvāvanuyājau yajati -

2.6.1.2.6.1.45

atha sādayitvā srucau vyūhati / srucau vyuhya paridhīntsamajya paridhimabhipadyāśrāvyāheṣitā daivyā hotāro bhadravācyāya preṣito mānuṣaḥ sūktavākāyeti sūktavākaṃ hotā pratipadyate nādhvaryuḥ prastaraṃ samullumpatītyevopāste yadā hotā sūktavākamāha -

2.6.1.2.6.1.46

athāgnīdāhānuprahareti / sa na kiṃ canānupraharati tūṣṇīmevātmānamupaspṛśati -

2.6.1.2.6.1.47

athāha saṃvadasveti / agānagnīdagañchrāvaya śrauṣaṭsvagā daivyā hotṛbhyaḥ svastirmānuṣebhyaḥ śaṃ yorbrūhītyupaspṛśatyeva paridhīnnānupraharatyathaitadbarhiranusamasyati paridhīṃśca -

2.6.1.2.6.1.48

taddhaike / havirucchiṣṭamanusamasyanti tadu tathā na kuryāddhutocchiṣṭaṃ vā etanneddhutocchiṣṭamagnau juhavāmeti tasmādapo vai vābhyavahareyuḥ prāśnīyurvā -

Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0