Language

ENहिગુ
Scripture Library

Shatapatha Brahmana · Chapter 14.5

brāhmaṇam १ ajātaśatrubrāhmaṇaṃ vā paryaṅkavidyābrāhmaṇam
१ ajātaśatrubrāhmaṇaṃ vā paryaṅkavidyābrāhmaṇam - tatra prathame'dhyāye sūtritayorvidyāvidyayormadhye'vidyāyāḥ prapañco nirūpitaḥ, sampratyasminnadhyāye vidyāyāḥ prapañcasya nirūpaṇam / tatrādau vaktṛśrotṛrūpākhyāyikayā'vidyāviṣayameva brahmatvenopakṣipya tatpratyākhyānaṃ, tatrāpi prathamaṃ gārgyeṇa dṛptabālākinā'jātaśatro rājñaḥ śravaṇāyābhimukhīkaraṇaprakārakathanaṃ, tataḥ saṃvādena paryāyaśaḥ ādi tyacandravidyudākāśavāyvagnyabādarśadikṣu sthitaṃ puruṣaṃ tathā gacchataḥ pṛṣṭhadeśe samutpannaṃ śabdaṃ chāyāmayaṃ puruṣaṃ tattadguṇaviśiṣṭatayā'haṃ brahmopāsa iti dṛptabālākinokte'jātaśatrostattadguṇānurodhena pratiparyāyamupāsanaphalanirūpaṇam , evaṃ vyastāni brahmāṇyupanyasyātmanviguṇaviśiṣṭamātmanisthitapuruṣalakṣaṇaṃ samastaṃ brahmāhamupāsa iti dṛptabālākinā punarukte niruktaguṇānurodhenājātaśatrorasminnapi carame paryāye upāsanaphalanirūpaṇaṃ, tatastūṣṇīmbhūte gārgye'jātaśatrustaṃ " kiṃ tvayā etāvadeva brahma vijñātaṃ ? naitāvatā viditaṃ bhavatītyuktavānityabhidhānaṃ, tato gārgye brahmajijñāsayā chātrabhāvena upasaṃgate tvāṃ brahma jñapayiṣyāmītyajātaśatroḥ pratijñākaraṇābhidhānaṃ, pratijñātabrahmāvabodhārthamupakramakaraṇapratipādanaṃ, tatrājātaśatruryathodāharaṇaṃ vyatiriktātmāstitvaṃ pratipādyāsyātmanaḥ svābhāvikasvarūpaṃ bodhayitumadhikaraṇamapādānaṃ cobhayaṃ pṛṣṭavānityādyabhidhānaṃ, tato jāgarite kartṛtvabhoktṛtvādikaṃ nātmanaḥ svābhāvikaṃ kintu vāgādyupādhisambandhakṛtameva svapne tadvyatirekeṇa kartṛtvādervyatirekadarśanāditi darśayituṃ praśnānuvādapūrvakaṃ prathamapraśnasyottaranirūpaṇaṃ, yadā śarīrendriyādhyakṣatāmutsṛjati tadā'sau svātmani vartate iti kathamavagamyata ityapekṣāyāṃ nāmaprasiddhayā ityādi sayuktikaṃ nirūpaṇaṃ, darśanalakṣaṇāyāṃ svapnāvasthāyāṃ vāgādisambandhābhāve'pi kartṛtvādisaṃsārasya darśanā. dvyatirekāsiddhirityāśaṅkya tatrāpi jāgradvāsanāyāḥ sattvātparikalpitasya svapnaprapañcasya mṛṣātvānna vyatirekāsiddhirityato'sya svataḥ-śuddhatvamevetyabhipretya samādhānanirūpaṇaṃ, tato vedaśabdaprayogādvyabhicāradarśanāccaite mahārājatvādayo lokā mṛṣaiva nāsyātmabhūtā ityevamuktasyārthasya dṛṣṭāntapūrvakaṃ kathanaṃ, darśanavṛttau svapne vāsanārāśerdṛśyatvādasaṃsāradharmatā-ityātmano viśuddhātā'vagatā-tatra kāmavaśātparivartanamuktam-iṣṭadṛśyasambandhaścāsya svābhāvika iti punaraśuddhatāmāśaṃkya tatsambandhasya suṣuptau vyatirekadarśanenāsvābhāvikatvācchuddhatvamevāsya svābhāvikamiti yathāyathamupapādanaṃ, tatroktaśayanasya dṛṣṭāntapūrvakaṃ nirūpaṇam, evaṃ prathamapraśnasya prativacanamuktvedānīṃ tasyādvitīyatvaṃ prakaṭayituṃ dvitīyapraśnasya prativacananirūpaṇaṃ, prāṇopaniṣado nirūpaṇaṃ cetyādi.
brāhmaṇam २ sarvānnabrāhmaṇaṃ vā śiśubrāhmaṇam
२ sarvānnabrāhmaṇaṃ vā śiśubrāhmaṇam - tatra pūrvabrāhmaṇānte upakrāntāṃ prāṇopaniṣadaṃ viśeṣatayā vyākhyātumādau tasyāḥ phalārthavādakathanam, evaṃ phalaśravaṇenābhimukhībhūtāya jijñāsave śarīramadhyasthaṃ prāṇaṃ śiśutvena-śarīrasya tadādhānatvena-śirasaḥ pratyādhānatvena--balasya sthūṇātvena-annasya dāmatvena copavarṇanaṃ, tatastasyaiva śiśoḥ pratyādhāne śirasyārūḍhasya cakṣuṣi kāścanopaniṣadastāsāṃ vivaraṇaṃ, tatrākṣitīnāmupapādanapūrvakaṃ tatkartṛkaprāṇopāsanasya nirūpaṇam, evaṃvidhopāsteḥ phalanirūpaṇam, ukte'rthe mantrasammatimabhidhāya tasya mantrasya sopapattikaṃ sahetukaṃ vyākhyānaṃ, "prāṇā vā ṛṣayaḥ " ityuktaṃ ke te prāṇā ṛṣaya ityapekṣāyāṃ teṣāmupapādanaṃ, prasaṅgādatriśabdanirvacanam , atrināmanirvacanavijñānasya prāṇayāthātmyavedanasya ca phalapratipādanaṃ cetyādi.
brāhmaṇam ३ mūrtāmūrtabrāhmaṇam
३ mūrtāmūrtabrāhmaṇam-tatra ca kathameṣāṃ prāṇānāṃ satyatvaṃ kathaṃ vā tato'pyātmanaḥ satyatvamiti jijñāsāyāṃ kāryakāraṇātmakānāṃ satyānāṃ pañcabhūtānāṃ svarūpasyāvadhāraṇaṃ, tatra prathamaṃ " neti neti " apohadvārā nirddidhārayiṣitasya brahmaṇo māyāmayasya rūpadvayasyābhidhānaṃ, ke te mūrtāmūrte kāni vā kasya vā viśeṣaṇānītyapekṣāyāṃ tadviśeṣapratipatternirūpaṇam, uktaviśeṣaṇacatuṣṭayavato bhūtatrayasya yatsāriṣṭhaṃ kāryaṃ tasya viśeṣaṇānuvādapūrvakamabhidhānaṃ, tatrāmūrtasyādhidaivikasya kāraṇātmakasya brahmaṇo rūpanirūpaṇaṃ, tato'dhyātmatayā mūrtāmūrtayorvibhāganirūpaṇam / evamādhyātmikasya kāryātmakasya brahmaṇo rūpaṃ nirūpya kāraṇātmakasya yadrūpaṃ tasya nirūpaṇaṃ, tato'sya kāraṇātmano yadvāsanāmayaṃ rūpaṃ tasya nirūpaṇaṃ, caramoktahiraṇyagarbhavāsanārūpopāsanasya phalābhidhānam, evaṃ satyasyeti ṣaṣṭhayantasya sthūlasūkṣmaprapañcātmakaṃ heyabhūtaṃ satyaśabdasyārthaṃ vyākhyāyānantaramupādeyabhūtaprathamāntasatyaśabdārthasya sopapattikaṃ vyākhyānam , prathamabrāhmaṇānte “ tasyopaniṣati" iti pratijñātāyā upaniṣada upasaṃhārasya nirūpaṇaṃ ceti.
brāhmaṇam ४ maitreyībrāhmaṇam

४ maitreyībrāhmaṇam-tatra caivaṃ brāhmaṇatrayeṇa nirūpitāyā brahmavidyāyā aṅgatvena sannyāsaṃ vidhātumākhyāyikāpratipādanaṃ, tasyāṃ cādau yājñavalkyaḥ svasya sannyāsagrahaṇaṃ pratijñāya metreyyāḥ kātyāyanyā saha dāyaṃ karavāṇīti prati jñātavānityabhidhānaṃ, tadā he bhagavan ! mahyamimaṃ sarvā sasāgarā vittapūrṇā ca pṛthivī yadi dattā tena kimahamamṛtā syām / iti tayā maitreyyā pṛṣṭo yājñavalkyastenetaradhanikavatte jīvitaṃ syādamṛtatvasya tu nāśā kartavyeti prativacanaṃ dadāvityabhidhānaṃ, yenāhamamṛtā na syāṃ kimahaṃ tena kuryām १ yenāhamamṛtā syāṃ tanme brūhīti maitreyyāḥ prārthanākaraṇakathanam , evaṃ prārthito yājñavalkyastasyai maitreyye mokṣasādhanamātmajñānaṃ vyākhyāsyāmi nididhyāsasva taditi samāśvāsya taduktavānityabhidhānaṃ, tato yājñavalkyo'mṛtatvasādhanaṃ vairāgyamupadidikṣurjāyāpatiputrādibhyaḥ sakalasukhasādhanebhyastatsannyāsavirāgamutpādyātmadarśanaṃ kartavyamiti vidhāya ca tatra śravaṇamanananididhyāsanarūpopāyatrayaṃdarśayāmāseti nirūpaṇaṃ, tataḥ kathamasminnātmani vidite'nyatsarvaṃ viditaṃ bhavedityāśaṃkyātmavyatirekeṇānyasyābhāvāditi samādhipradarśanaṃ, kathaṃ punaridaṃ sarvamātmaiveti grahītuṃ śakyata ityāśaṃkya ghaṭaḥ sphuratītyādipratyayamāśritya cinmātrānugamātsarvatra citsvarūpataiveti -yatsvarūpavyatirekeṇa yasyāgrahaṇaṃ tasya tadātmakatvameveti vyāptau dṛṣṭāntatrayapūrvakaṃ samādhipradarśanam, evaṃ sthitikāle jagato brahmaikatvamavagamayyotpattikāle'pi tathā'vagamayituṃ kāryāṇāmutpatteḥ prākkāraṇādabhinnatvapradarśanaṃ, tathā pralayakāle'pi asya prapañcasya brahmātmakatvaṃ pratipattavyamiti dṛṣṭāntapūrvakamabhidhānam , evaṃ prākṛtikapralayapradarśanena sarvaṃ mūlaprakṛtibhūtamadvayātmatatvamavagamayya " idaṃ sarvaṃ yadayamātmā" iti pratijñātatvādidānīṃ brahmavidyayā'vidyā'tirodhadvāreṇa yo'yamātyantikaḥ pralayastasya dṛṣṭāntasahitaṃ pradarśanam , asyāṃ ca nirūpitāyāṃ kaivalyāvasthāyāṃ viśeṣajñānaṃ nāstītyabhidhānam , ukte'rthe maitreyyāḥ sandehaṃ pradarśya tasya saprakārakaṃ yājñavalkyakṛtanirākaraṇakathanaṃ, tata evamuktaṃ viśeṣavijñānābhāvamanvayavyatirekābhyāṃ dṛḍhīkṛtya yatra tu brahmavidyayā'vidyānāśamupagamitā tatrātmavyatirekeṇānyasyābhāva iti vyatirekapradarśanam , evamanvayavyatirekābhyāṃ kaivalyāvasthāyāṃ viśeṣavijñānābhāvaṃ pratipādya tatraiva kaimutikanyāyaṃ darśayitumavidyāvasthāyāmapi sākṣiṇo jñānaviṣayatvapratipādanaṃ, punarvidyā'vasthasyāsaṃsāriṇa ātmano jñānāviṣayatvapratipādanaṃ cetyādi.
brāhmaṇam ५ madhubrāhmaṇam
५ madhubrāhmaṇam - tatra ca pūrvaṃ maitreyībrāhmaṇe “ idaṃ sarvaṃ yadayamātmā" iti pratijñātasyātmana utpattisthitilayahetutvamuktvā pratijñātasyārthasya nigamanārthaṃ madhuvidyāyā nirūpaṇaṃ, tatra sarveṣāṃ śarīriṇāṃ pratyekaṃ pṛthivyādayaḥ stanayitnvantā bhūtagaṇā devagaṇāśca kāryakāraṇasaṃghātātmanopakurvanto madhu bhavantīti paryāyaśaḥ sopapattikaṃ nirūpaṇaṃ, niruktā bhūtagaṇā devagaṇāśca yena prayuktāḥ śarīribhiḥ sambadhyamānā madhutvenopakurvantīti tannirūpaṇaṃ, tatra pṛthivyādiprayoktari dharme sāmānyarūpeṇa kāryakāraṇasaṃghātakartari tu dharme viśeṣarūpeṇa tattadārambhikatvapratipādanaṃ, satyamapi dharmavaddvividham - tatra sāmānyarūpaṃ pṛthivyādiṣu kāraṇatvenānugatam , viśeṣarūpaṃ tu satyasaṃghātatvenānugatamityādyabhidhānaṃ, dharmasatyābhyāṃ prayukto'yaṃ kāryakāraṇasaṃghātaviśeṣo yena jātiviśeṣeṇa saṃyukto bhavati tasya bāhyābhyantaravibhāgapuraḥsaraṃ pradarśanaṃ, yaḥ punarmānuṣādijātiviśiṣṭaḥ kāryakāraṇasaṃghātastasya madhutvopapādanam , asyāntimaparyāyoktasyātmanaḥ svarūpasya sadṛṣṭāntaṃ nirūpaṇam , evaṃ sākalyena nirūpitāyā brahmavidyāyāḥ stutyarthaṃ pravargyaprakaraṇasthitākhyāyikāsaṃkṣepakayormantrayoḥ śrutikartṛkaṃ prastāvapūrvakamavatāraṇaṃ, tato brahmavidyārthayostu tṛtīyacaturthādhyāyayorarthaṃ prakāśayituṃ śruterdvayormantrayostadabhiprāyapratipādakabrāhmaṇasahitamavatāraṇaṃ, tato'syātmanaḥ pāramārthikasvarūpasyopapādanam, ayameva sarvavedāntānāmartha ityupasaṃhārasya nirūpaṇaṃ, tato brahmavidyāpraśaṃsārthaṃ madhukāṇḍasya ya eṣa svādhyāyārtho japārthaśca brahmavidyāyā vaṃśastasya vistaraśo'bhidhānaṃ cetyādi.

Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc