શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 14.5

બ્રાહ્મણમ્ ૧ અજાતશત્રુબ્રાહ્મણં વા પર્યઙ્કવિદ્યાબ્રાહ્મણમ્
૧ અજાતશત્રુબ્રાહ્મણં વા પર્યઙ્કવિદ્યાબ્રાહ્મણમ્ - તત્ર પ્રથમેઽધ્યાયે સૂત્રિતયોર્વિદ્યાવિદ્યયોર્મધ્યેઽવિદ્યાયાઃ પ્રપઞ્ચો નિરૂપિતઃ, સમ્પ્રત્યસ્મિન્નધ્યાયે વિદ્યાયાઃ પ્રપઞ્ચસ્ય નિરૂપણમ્ । તત્રાદૌ વક્તૃશ્રોતૃરૂપાખ્યાયિકયાઽવિદ્યાવિષયમેવ બ્રહ્મત્વેનોપક્ષિપ્ય તત્પ્રત્યાખ્યાનં, તત્રાપિ પ્રથમં ગાર્ગ્યેણ દૃપ્તબાલાકિનાઽજાતશત્રો રાજ્ઞઃ શ્રવણાયાભિમુખીકરણપ્રકારકથનં, તતઃ સંવાદેન પર્યાયશઃ આદિ ત્યચન્દ્રવિદ્યુદાકાશવાય્વગ્ન્યબાદર્શદિક્ષુ સ્થિતં પુરુષં તથા ગચ્છતઃ પૃષ્ઠદેશે સમુત્પન્નં શબ્દં છાયામયં પુરુષં તત્તદ્ગુણવિશિષ્ટતયાઽહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ દૃપ્તબાલાકિનોક્તેઽજાતશત્રોસ્તત્તદ્ગુણાનુરોધેન પ્રતિપર્યાયમુપાસનફલનિરૂપણમ્ , એવં વ્યસ્તાનિ બ્રહ્માણ્યુપન્યસ્યાત્મન્વિગુણવિશિષ્ટમાત્મનિસ્થિતપુરુષલક્ષણં સમસ્તં બ્રહ્માહમુપાસ ઇતિ દૃપ્તબાલાકિના પુનરુક્તે નિરુક્તગુણાનુરોધેનાજાતશત્રોરસ્મિન્નપિ ચરમે પર્યાયે ઉપાસનફલનિરૂપણં, તતસ્તૂષ્ણીમ્ભૂતે ગાર્ગ્યેઽજાતશત્રુસ્તં " કિં ત્વયા એતાવદેવ બ્રહ્મ વિજ્ઞાતં ? નૈતાવતા વિદિતં ભવતીત્યુક્તવાનિત્યભિધાનં, તતો ગાર્ગ્યે બ્રહ્મજિજ્ઞાસયા છાત્રભાવેન ઉપસંગતે ત્વાં બ્રહ્મ જ્ઞપયિષ્યામીત્યજાતશત્રોઃ પ્રતિજ્ઞાકરણાભિધાનં, પ્રતિજ્ઞાતબ્રહ્માવબોધાર્થમુપક્રમકરણપ્રતિપાદનં, તત્રાજાતશત્રુર્યથોદાહરણં વ્યતિરિક્તાત્માસ્તિત્વં પ્રતિપાદ્યાસ્યાત્મનઃ સ્વાભાવિકસ્વરૂપં બોધયિતુમધિકરણમપાદાનં ચોભયં પૃષ્ટવાનિત્યાદ્યભિધાનં, તતો જાગરિતે કર્તૃત્વભોક્તૃત્વાદિકં નાત્મનઃ સ્વાભાવિકં કિન્તુ વાગાદ્યુપાધિસમ્બન્ધકૃતમેવ સ્વપ્ને તદ્વ્યતિરેકેણ કર્તૃત્વાદેર્વ્યતિરેકદર્શનાદિતિ દર્શયિતું પ્રશ્નાનુવાદપૂર્વકં પ્રથમપ્રશ્નસ્યોત્તરનિરૂપણં, યદા શરીરેન્દ્રિયાધ્યક્ષતામુત્સૃજતિ તદાઽસૌ સ્વાત્મનિ વર્તતે ઇતિ કથમવગમ્યત ઇત્યપેક્ષાયાં નામપ્રસિદ્ધયા ઇત્યાદિ સયુક્તિકં નિરૂપણં, દર્શનલક્ષણાયાં સ્વપ્નાવસ્થાયાં વાગાદિસમ્બન્ધાભાવેઽપિ કર્તૃત્વાદિસંસારસ્ય દર્શના. દ્વ્યતિરેકાસિદ્ધિરિત્યાશઙ્ક્ય તત્રાપિ જાગ્રદ્વાસનાયાઃ સત્ત્વાત્પરિકલ્પિતસ્ય સ્વપ્નપ્રપઞ્ચસ્ય મૃષાત્વાન્ન વ્યતિરેકાસિદ્ધિરિત્યતોઽસ્ય સ્વતઃ-શુદ્ધત્વમેવેત્યભિપ્રેત્ય સમાધાનનિરૂપણં, તતો વેદશબ્દપ્રયોગાદ્વ્યભિચારદર્શનાચ્ચૈતે મહારાજત્વાદયો લોકા મૃષૈવ નાસ્યાત્મભૂતા ઇત્યેવમુક્તસ્યાર્થસ્ય દૃષ્ટાન્તપૂર્વકં કથનં, દર્શનવૃત્તૌ સ્વપ્ને વાસનારાશેર્દૃશ્યત્વાદસંસારધર્મતા-ઇત્યાત્મનો વિશુદ્ધાતાઽવગતા-તત્ર કામવશાત્પરિવર્તનમુક્તમ્-ઇષ્ટદૃશ્યસમ્બન્ધશ્ચાસ્ય સ્વાભાવિક ઇતિ પુનરશુદ્ધતામાશંક્ય તત્સમ્બન્ધસ્ય સુષુપ્તૌ વ્યતિરેકદર્શનેનાસ્વાભાવિકત્વાચ્છુદ્ધત્વમેવાસ્ય સ્વાભાવિકમિતિ યથાયથમુપપાદનં, તત્રોક્તશયનસ્ય દૃષ્ટાન્તપૂર્વકં નિરૂપણમ્, એવં પ્રથમપ્રશ્નસ્ય પ્રતિવચનમુક્ત્વેદાનીં તસ્યાદ્વિતીયત્વં પ્રકટયિતું દ્વિતીયપ્રશ્નસ્ય પ્રતિવચનનિરૂપણં, પ્રાણોપનિષદો નિરૂપણં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણમ્ ૨ સર્વાન્નબ્રાહ્મણં વા શિશુબ્રાહ્મણમ્
૨ સર્વાન્નબ્રાહ્મણં વા શિશુબ્રાહ્મણમ્ - તત્ર પૂર્વબ્રાહ્મણાન્તે ઉપક્રાન્તાં પ્રાણોપનિષદં વિશેષતયા વ્યાખ્યાતુમાદૌ તસ્યાઃ ફલાર્થવાદકથનમ્, એવં ફલશ્રવણેનાભિમુખીભૂતાય જિજ્ઞાસવે શરીરમધ્યસ્થં પ્રાણં શિશુત્વેન-શરીરસ્ય તદાધાનત્વેન-શિરસઃ પ્રત્યાધાનત્વેન--બલસ્ય સ્થૂણાત્વેન-અન્નસ્ય દામત્વેન ચોપવર્ણનં, તતસ્તસ્યૈવ શિશોઃ પ્રત્યાધાને શિરસ્યારૂઢસ્ય ચક્ષુષિ કાશ્ચનોપનિષદસ્તાસાં વિવરણં, તત્રાક્ષિતીનામુપપાદનપૂર્વકં તત્કર્તૃકપ્રાણોપાસનસ્ય નિરૂપણમ્, એવંવિધોપાસ્તેઃ ફલનિરૂપણમ્, ઉક્તેઽર્થે મન્ત્રસમ્મતિમભિધાય તસ્ય મન્ત્રસ્ય સોપપત્તિકં સહેતુકં વ્યાખ્યાનં, "પ્રાણા વા ઋષયઃ " ઇત્યુક્તં કે તે પ્રાણા ઋષય ઇત્યપેક્ષાયાં તેષામુપપાદનં, પ્રસઙ્ગાદત્રિશબ્દનિર્વચનમ્ , અત્રિનામનિર્વચનવિજ્ઞાનસ્ય પ્રાણયાથાત્મ્યવેદનસ્ય ચ ફલપ્રતિપાદનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણમ્ ૩ મૂર્તામૂર્તબ્રાહ્મણમ્
૩ મૂર્તામૂર્તબ્રાહ્મણમ્-તત્ર ચ કથમેષાં પ્રાણાનાં સત્યત્વં કથં વા તતોઽપ્યાત્મનઃ સત્યત્વમિતિ જિજ્ઞાસાયાં કાર્યકારણાત્મકાનાં સત્યાનાં પઞ્ચભૂતાનાં સ્વરૂપસ્યાવધારણં, તત્ર પ્રથમં " નેતિ નેતિ " અપોહદ્વારા નિર્દ્દિધારયિષિતસ્ય બ્રહ્મણો માયામયસ્ય રૂપદ્વયસ્યાભિધાનં, કે તે મૂર્તામૂર્તે કાનિ વા કસ્ય વા વિશેષણાનીત્યપેક્ષાયાં તદ્વિશેષપ્રતિપત્તેર્નિરૂપણમ્, ઉક્તવિશેષણચતુષ્ટયવતો ભૂતત્રયસ્ય યત્સારિષ્ઠં કાર્યં તસ્ય વિશેષણાનુવાદપૂર્વકમભિધાનં, તત્રામૂર્તસ્યાધિદૈવિકસ્ય કારણાત્મકસ્ય બ્રહ્મણો રૂપનિરૂપણં, તતોઽધ્યાત્મતયા મૂર્તામૂર્તયોર્વિભાગનિરૂપણમ્ । એવમાધ્યાત્મિકસ્ય કાર્યાત્મકસ્ય બ્રહ્મણો રૂપં નિરૂપ્ય કારણાત્મકસ્ય યદ્રૂપં તસ્ય નિરૂપણં, તતોઽસ્ય કારણાત્મનો યદ્વાસનામયં રૂપં તસ્ય નિરૂપણં, ચરમોક્તહિરણ્યગર્ભવાસનારૂપોપાસનસ્ય ફલાભિધાનમ્, એવં સત્યસ્યેતિ ષષ્ઠયન્તસ્ય સ્થૂલસૂક્ષ્મપ્રપઞ્ચાત્મકં હેયભૂતં સત્યશબ્દસ્યાર્થં વ્યાખ્યાયાનન્તરમુપાદેયભૂતપ્રથમાન્તસત્યશબ્દાર્થસ્ય સોપપત્તિકં વ્યાખ્યાનમ્ , પ્રથમબ્રાહ્મણાન્તે “ તસ્યોપનિષતિ" ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતાયા ઉપનિષદ ઉપસંહારસ્ય નિરૂપણં ચેતિ.
બ્રાહ્મણમ્ ૪ મૈત્રેયીબ્રાહ્મણમ્

૪ મૈત્રેયીબ્રાહ્મણમ્-તત્ર ચૈવં બ્રાહ્મણત્રયેણ નિરૂપિતાયા બ્રહ્મવિદ્યાયા અઙ્ગત્વેન સન્ન્યાસં વિધાતુમાખ્યાયિકાપ્રતિપાદનં, તસ્યાં ચાદૌ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ સ્વસ્ય સન્ન્યાસગ્રહણં પ્રતિજ્ઞાય મેત્રેય્યાઃ કાત્યાયન્યા સહ દાયં કરવાણીતિ પ્રતિ જ્ઞાતવાનિત્યભિધાનં, તદા હે ભગવન્ ! મહ્યમિમં સર્વા સસાગરા વિત્તપૂર્ણા ચ પૃથિવી યદિ દત્તા તેન કિમહમમૃતા સ્યામ્ । ઇતિ તયા મૈત્રેય્યા પૃષ્ટો યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તેનેતરધનિકવત્તે જીવિતં સ્યાદમૃતત્વસ્ય તુ નાશા કર્તવ્યેતિ પ્રતિવચનં દદાવિત્યભિધાનં, યેનાહમમૃતા ન સ્યાં કિમહં તેન કુર્યામ્ ૧ યેનાહમમૃતા સ્યાં તન્મે બ્રૂહીતિ મૈત્રેય્યાઃ પ્રાર્થનાકરણકથનમ્ , એવં પ્રાર્થિતો યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તસ્યૈ મૈત્રેય્યે મોક્ષસાધનમાત્મજ્ઞાનં વ્યાખ્યાસ્યામિ નિદિધ્યાસસ્વ તદિતિ સમાશ્વાસ્ય તદુક્તવાનિત્યભિધાનં, તતો યાજ્ઞવલ્ક્યોઽમૃતત્વસાધનં વૈરાગ્યમુપદિદિક્ષુર્જાયાપતિપુત્રાદિભ્યઃ સકલસુખસાધનેભ્યસ્તત્સન્ન્યાસવિરાગમુત્પાદ્યાત્મદર્શનં કર્તવ્યમિતિ વિધાય ચ તત્ર શ્રવણમનનનિદિધ્યાસનરૂપોપાયત્રયંદર્શયામાસેતિ નિરૂપણં, તતઃ કથમસ્મિન્નાત્મનિ વિદિતેઽન્યત્સર્વં વિદિતં ભવેદિત્યાશંક્યાત્મવ્યતિરેકેણાન્યસ્યાભાવાદિતિ સમાધિપ્રદર્શનં, કથં પુનરિદં સર્વમાત્મૈવેતિ ગ્રહીતું શક્યત ઇત્યાશંક્ય ઘટઃ સ્ફુરતીત્યાદિપ્રત્યયમાશ્રિત્ય ચિન્માત્રાનુગમાત્સર્વત્ર ચિત્સ્વરૂપતૈવેતિ -યત્સ્વરૂપવ્યતિરેકેણ યસ્યાગ્રહણં તસ્ય તદાત્મકત્વમેવેતિ વ્યાપ્તૌ દૃષ્ટાન્તત્રયપૂર્વકં સમાધિપ્રદર્શનમ્, એવં સ્થિતિકાલે જગતો બ્રહ્મૈકત્વમવગમય્યોત્પત્તિકાલેઽપિ તથાઽવગમયિતું કાર્યાણામુત્પત્તેઃ પ્રાક્કારણાદભિન્નત્વપ્રદર્શનં, તથા પ્રલયકાલેઽપિ અસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય બ્રહ્માત્મકત્વં પ્રતિપત્તવ્યમિતિ દૃષ્ટાન્તપૂર્વકમભિધાનમ્ , એવં પ્રાકૃતિકપ્રલયપ્રદર્શનેન સર્વં મૂલપ્રકૃતિભૂતમદ્વયાત્મતત્વમવગમય્ય " ઇદં સર્વં યદયમાત્મા" ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતત્વાદિદાનીં બ્રહ્મવિદ્યયાઽવિદ્યાઽતિરોધદ્વારેણ યોઽયમાત્યન્તિકઃ પ્રલયસ્તસ્ય દૃષ્ટાન્તસહિતં પ્રદર્શનમ્ , અસ્યાં ચ નિરૂપિતાયાં કૈવલ્યાવસ્થાયાં વિશેષજ્ઞાનં નાસ્તીત્યભિધાનમ્ , ઉક્તેઽર્થે મૈત્રેય્યાઃ સન્દેહં પ્રદર્શ્ય તસ્ય સપ્રકારકં યાજ્ઞવલ્ક્યકૃતનિરાકરણકથનં, તત એવમુક્તં વિશેષવિજ્ઞાનાભાવમન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં દૃઢીકૃત્ય યત્ર તુ બ્રહ્મવિદ્યયાઽવિદ્યાનાશમુપગમિતા તત્રાત્મવ્યતિરેકેણાન્યસ્યાભાવ ઇતિ વ્યતિરેકપ્રદર્શનમ્ , એવમન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં કૈવલ્યાવસ્થાયાં વિશેષવિજ્ઞાનાભાવં પ્રતિપાદ્ય તત્રૈવ કૈમુતિકન્યાયં દર્શયિતુમવિદ્યાવસ્થાયામપિ સાક્ષિણો જ્ઞાનવિષયત્વપ્રતિપાદનં, પુનર્વિદ્યાઽવસ્થસ્યાસંસારિણ આત્મનો જ્ઞાનાવિષયત્વપ્રતિપાદનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણમ્ ૫ મધુબ્રાહ્મણમ્
૫ મધુબ્રાહ્મણમ્ - તત્ર ચ પૂર્વં મૈત્રેયીબ્રાહ્મણે “ ઇદં સર્વં યદયમાત્મા" ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતસ્યાત્મન ઉત્પત્તિસ્થિતિલયહેતુત્વમુક્ત્વા પ્રતિજ્ઞાતસ્યાર્થસ્ય નિગમનાર્થં મધુવિદ્યાયા નિરૂપણં, તત્ર સર્વેષાં શરીરિણાં પ્રત્યેકં પૃથિવ્યાદયઃ સ્તનયિત્ન્વન્તા ભૂતગણા દેવગણાશ્ચ કાર્યકારણસંઘાતાત્મનોપકુર્વન્તો મધુ ભવન્તીતિ પર્યાયશઃ સોપપત્તિકં નિરૂપણં, નિરુક્તા ભૂતગણા દેવગણાશ્ચ યેન પ્રયુક્તાઃ શરીરિભિઃ સમ્બધ્યમાના મધુત્વેનોપકુર્વન્તીતિ તન્નિરૂપણં, તત્ર પૃથિવ્યાદિપ્રયોક્તરિ ધર્મે સામાન્યરૂપેણ કાર્યકારણસંઘાતકર્તરિ તુ ધર્મે વિશેષરૂપેણ તત્તદારમ્ભિકત્વપ્રતિપાદનં, સત્યમપિ ધર્મવદ્દ્વિવિધમ્ - તત્ર સામાન્યરૂપં પૃથિવ્યાદિષુ કારણત્વેનાનુગતમ્ , વિશેષરૂપં તુ સત્યસંઘાતત્વેનાનુગતમિત્યાદ્યભિધાનં, ધર્મસત્યાભ્યાં પ્રયુક્તોઽયં કાર્યકારણસંઘાતવિશેષો યેન જાતિવિશેષેણ સંયુક્તો ભવતિ તસ્ય બાહ્યાભ્યન્તરવિભાગપુરઃસરં પ્રદર્શનં, યઃ પુનર્માનુષાદિજાતિવિશિષ્ટઃ કાર્યકારણસંઘાતસ્તસ્ય મધુત્વોપપાદનમ્ , અસ્યાન્તિમપર્યાયોક્તસ્યાત્મનઃ સ્વરૂપસ્ય સદૃષ્ટાન્તં નિરૂપણમ્ , એવં સાકલ્યેન નિરૂપિતાયા બ્રહ્મવિદ્યાયાઃ સ્તુત્યર્થં પ્રવર્ગ્યપ્રકરણસ્થિતાખ્યાયિકાસંક્ષેપકયોર્મન્ત્રયોઃ શ્રુતિકર્તૃકં પ્રસ્તાવપૂર્વકમવતારણં, તતો બ્રહ્મવિદ્યાર્થયોસ્તુ તૃતીયચતુર્થાધ્યાયયોરર્થં પ્રકાશયિતું શ્રુતેર્દ્વયોર્મન્ત્રયોસ્તદભિપ્રાયપ્રતિપાદકબ્રાહ્મણસહિતમવતારણં, તતોઽસ્યાત્મનઃ પારમાર્થિકસ્વરૂપસ્યોપપાદનમ્, અયમેવ સર્વવેદાન્તાનામર્થ ઇત્યુપસંહારસ્ય નિરૂપણં, તતો બ્રહ્મવિદ્યાપ્રશંસાર્થં મધુકાણ્ડસ્ય ય એષ સ્વાધ્યાયાર્થો જપાર્થશ્ચ બ્રહ્મવિદ્યાયા વંશસ્તસ્ય વિસ્તરશોઽભિધાનં ચેત્યાદિ.