Language

ENहिગુ
Scripture Library

Shatapatha Brahmana · Chapter 14.4

brāhmaṇam १ udgīthabrāhmaṇaṃ vairājabrāhmaṇaṃ vā
१ udgīthabrāhmaṇaṃ vairājabrāhmaṇaṃ vā-- tatra ca prathamaṃ mṛtyvātmabhāvasādhanabhūtayoḥ karmajñānayoryata udbhavastasyodbhāvakasyopāsyasya prāṇasya svarūpanirṇāyikāyā ākhyāyikāyāḥ kathanaṃ, tasyāṃ ca devā asurāśceti dviprakārāḥ prājāpatyāste'nyonyamasparddhantetyabhidhāya tatrāsurāṇāṃ bāhulyāttairabhibhūyamānā alpā devāḥ kiṃ kṛtavanta ityabhidhānaṃ, vidhitsitasya śuddhādiguṇaviśiṣṭaprāṇavijñānasya svarūpanirddhāraṇāya parīkṣāprakāranirūpaṇaṃ, tatra krameṇa vākprāṇacakṣuḥśrotramanodevatānāṃ parīkṣāyā nirūpaṇam, evaṃ vāgādayo mṛtyoratikramaṇe'samarthā iti niścityāśaraṇāḥ santo devā mṛtyvatigamanāya mukhyaṃ prāṇameva prārthitavanta ityabhidhānaṃ, vakṣyamāṇairayāsyāṅgirasadūrbhirguṇairviśiṣṭasya vidhānapūrvakasya prāṇakarmakopāsanasyākhyāyikāṃ puraskṛtya vividhaphalasya sphuṭīkaraṇaṃ, prāṇasya svataḥ śuddhatve'pi aśuddhavāgādisambandhādaśuddhatvaṃ syāditi śaṅkāṃ vārayituṃ pāpmahāniphalāsādhāraṇaguṇakasya viśiṣṭasyopāsanasya nirūpaṇam , ayāsyādiguṇaviśiṣṭaprāṇavidaḥ phalābhidhānam, uktārthasyaiva spaṣṭīkaraṇaṃ, devatābhāvaphalābhidhānam, evaṃ sāmānyenoktasyātivahanasya pratyekaparatvena nirūpaṇaṃ, vāgādīnāmagnyādidevatātvaprāptāvapi-upāsakasya kimāyātamiti tannirūpaṇaṃ, upāsyasya prāṇasya kāryakāraṇasaṃghātavidhārakatvasya nāmaguṇāntarasya ca sahetukaṃ nirūpaṇam , evaṃ prāṇasyaiva svātaṃtryeṇānnakṛtopakārabhājitvaṃ vāgādīnāṃ tu taddvārakamiti kathaṃ niścetuṃ śakyamityāśaṃkya yanniścayādanenaivetyevakārasya sārthakatvaṃ syādityatastannirṇayārthābhidhānam , etadguṇavijñānaphalapradarśanadvārā phalasahitasya guṇajātasya nirūpaṇaṃ, prāṇavidyāṃ stotuṃ tadvidyāvidveṣiṇo doṣābhidhānaṃ, prāṇavidanuraktasya lābhapradarśanaṃ ca, pūrvoktāyāsyatvena pratijñātasyāṅgirasatvasya vivaraṇaṃ, bṛhaspatyādināmarāśidharmakaṃ prāṇopāsanaṃ vaktuṃ tasya prāṇasya kramādṛgyajuḥsāmātmatvasya sopapattikaṃ pratipādanaṃ, punastatrāsyaiva prāṇasya prakārāntareṇa sāmatvasyopāsanārthaṃ nirūpaṇam, etadguṇakaprāṇopāsanaphalasya pratipādanaṃ ca, idaṃ coktaṃ phalaṃ madhyapradīpanyāyenobhayataḥ sambaddhamityavadhāyemāmeva phalaśrutimanusṛtyākhyāyikayodgīthādiguṇāntarasyābhidhānam , evamudgīthadevatā prāṇa eveti nirddhārya tasya sārthavādaṃ sopapattikaṃ svasuvarṇapratiṣṭhāguṇavidhānam , evaṃ prāṇavijñānavato maṃtratrayajapasya saphalaṃ vidhānam , uktamaṃtratrayasya śrutikartṛkaṃ vyākhyānam , prāṇavadudgāturapi svārthaṃ gānamastītyabhidhānam, asyodgātuḥ sarvaphalasādhakatvakathanam , evaṃ samuccitādupāsanātphalasiddhāvāśaṃkāsambhavābhāve'pi kevalādupāsanāttatsiddhiśaṃkā syāttasyā nirākaraṇakathanaṃ cetyādi /
brāhmaṇam २ puruṣavidhabrāhmaṇaṃ vā ātmabrāhmaṇaṃ vā sṛṣṭibrāhmaṇam
२ puruṣavidhabrāhmaṇaṃ vā ātmabrāhmaṇaṃ vā sṛṣṭibrāhmaṇam -- tatra caivaṃ jñānakarmabhyāṃ samuccitābhyāṃ prajāpatitvavyāptiṃ vyākhyāyedānīmasya prajāpateḥ phalabhūtasya jagatsarjanasthitisaṃhāreṣu svātantryādivibhūtyupavarṇanena taṃ stotuṃ jñānakarmaṇorvedikayoḥ phalotkarṣasya varṇanaṃ, tatra prathamaṃ sahetukaṃ prajāpaterupāsanārthamahamiti yannāma tasya nirvacanaṃ, tataḥ prajāpateḥ puruṣanāmanirvacanam, etadguṇavijñānaphalābhidhānaṃ ca, prājāpatyalakṣaṇaṃ jñānakarmaphalaṃ saṃsāraviṣayaṃ naivātyakrāmadityasyārthasya pradarśanadvārā prajāpaterbhayādyāviṣṭatvena saṃsārāntarbhūtatvapratipādanaṃ, tatraivāratyāviṣṭatve hetvantaraṃ pratipādya prajāpatestannirasanodyogaprakārasyābhidhānaṃ, lokaprasiddhayordampatyorukte nirvacane lokānubhavapradarśanam ,ukte'rthe'bhiyuktayājñavalkyasammatimabhidhāya hetvantarābhidhānaṃ, sṛṣṭirmithunadvāriketyabhidhāya gavādisṛṣṭeramidhānaṃ, vakṣyamāṇāgnisomendrādisṛṣṭiṃ siddhavanmatvā sarvasyāḥ sṛṣṭerupasaṃharaṇavarṇanaṃ, sraṣṭuretadguṇavidaḥ phalābhidhānaṃ ca, evamanugrāhyasṛṣṭimuktvā'nugrāhakasṛṣṭerupakramanirūpaṇaṃ, tatrāvidvanmatapratyākhyānasahitaṃ sopasaṃhāramekasyaiva prajāpaterdvidhopāsyatvāyāgnyannasargayoḥ sopapattikaṃ nirūpaṇam, evamanugrāhakadevasṛṣṭimabhidhāya tāṃ praśasya caitādṛśaḥ prajāpaterupāsakasya phalanirūpaṇam , etāvatoktasya jagataḥ vyākṛtasya sabījasaṃsāroddharaṇaprayojanāyā bījabhūtāyā avyākṛtāvasthāyāḥ sadṛṣṭāntaṃ sopapattikaṃ vivaraṇam , evaṃ mūlakāraṇaṃ tatkāryaṃ cābhidhāya tatra kāryasraṣṭuḥ praviṣṭatvapṛthaktvayoḥ sahetukaṃ pratipādanaṃ, yaḥ kṛtsnadarśī sa brahmātmatattvadarśītyākāṃkṣāpūrvakaṃ brahmavidyāsūtrasyāvataraṇaṃ, tatra punastasyātmanaḥ sahetukaṃ kṛtsnatvaṃ sahetukaṃ padanīyatvaṃ ca pratipādya tatra padanīye upāyanirūpaṇaṃ, proktavijñānasya guṇaphalanirūpaṇaṃ ca, kuto'nyatsarvamanādṛtyātmatattvameva vijñeyamityāśaṃkāyāṃ lokadṛṣṭimavaṣṭabhya samādhānakathanam , evamātmani mukhyā prītiranātmani tvamukhyā prītiriti sthite yatphalitaṃ tasya nirūpaṇaṃ, yadarthā kṛtsnā'pyupaniṣattasyaitasya sūtrasya vyācikhyāsayā prayojanābhidhitsayā cādāvupodghātatvena praśnatrayasya pratipādanam, eteṣāṃ praśnānāṃ krameṇa sarvadoṣānāgandhitaprativacananirūpaṇaṃ, tatra prasaṅgādbrahmavidyāyāmagnihotrādāviva manuṣyatvādyadhikāriviśeṣaṇaniyamo nāstītyabhidhānam, asyā brahmavidyāyāḥ sarvabhāvāpattiḥ kathamityetasyārthasya dārḍhyāya śrutipradarśitaṃ mantramudāhṛtya taddvārā sopapattikaṃ vidyāsūtraṃ vivicyāvidyāsūtrasya sopapattikaṃ vivecanaṃ, pūrvamanugrāhakadevatāsargaṃ prakramyāgnerevārthādbrahmasṛṣṭiruktedānī mavidyāṃ prastutya karmaṇaḥ śreyase tanniyāmakakṣatrasṛṣṭerabhidhānaṃ, tathā karmāṅgabhūtadravyopārjanārthaṃ vaiśyasṛṣṭerabhidhānaṃ paricārakaśūdrasṛṣṭerabhidhānaṃ ca, tataḥ kṣattrasyogratvāttanniyantṛdharmasargasya pratipādanam ,ukte'rthe lokaprasiddherabhidhānam , itthaṃ deveṣu darśitasya cāturvarṇyasya manuṣyeṣvapi yojayitvā pradarśanaṃ, keciccāgnyādisādhyakarmaṇā mokṣamicchantīti teṣāṃ matamanūdya tasya sopapattikaṃ pratyākhyānaṃ, tatra tāvanmokṣasādhanāni yāni karmāṇi tāni kāni ? ke ca tairyaṣṭavyā devādayaḥ १ teṣāmubhayeṣāṃ saprapañcaṃ nirūpaṇaṃ, yena prayukto manuṣyo grahagrasta ivāvaśaḥ sansvātmalokabahirmukhībhūto duḥkhātmake karmaṇyeva pravartata iti sa kaḥ pravartaka ityapekṣāyāṃ kāma eveti nirṇayārthaṃ saprapañcaṃ nirūpaṇam, ante'ntaryajñasya pāṃktatvavadbāhyayajñasyāpi saphalaṃ pāṃktatvapratipādanaṃ cetyādi /
brāhmaṇam ३ saptānnabrāhmaṇaṃ vā saṃvargavidyābrāhmaṇam

३ saptānnabrāhmaṇaṃ vā saṃvargavidyābrāhmaṇam - tatra caivaṃ kāmaprayuktena puruṣeṇa pāṃktajñānakarmabhyāṃ vā kevalajñānena vā'dyamānatvena sṛṣṭasyānnabhūtasya jagata upāsanārthaṃ vibhāgena saptadhā nirūpaṇaṃ, tatra saṃkṣepataḥ saviniyogānnaprakāśakānāṃ sūtrabhūtānāṃ mantrāṇāmudāharaṇaṃ, tatra payaso'nnatve hetuṃ pratipādyānnasyākṣayatve ca hetuṃ pratipādyānnasyākṣititvaguṇavijñāne phalanirūpaṇam , eteṣāṃ mantrāṇāṃ tirohitārthatvena tattanmantrasya pratīkagrahaṇapūrvakaṃ vyākhyānaṃ, tatroktasaptānnaviniyojakamantrabhāgasya vyākhyānam, tatrāpi viśeṣataḥ sarvasādhāraṇasyānnasyāsādhāraṇīkurvato doṣapradarśanam - manuṣyāṇāṃ paśūnāṃ ca payorūpamekamevānnamiti sakāraṇamabhidhānaṃ - paśūnāṃ payo'nnamastītyatra lokaprasiddheḥ pradarśanaṃ - payasi hīdaṃ sarvaṃ pratiṣṭhitamiti vidhitsitadarśanastutyarthaṃ matāntaramudbhāvya tasya nindārthavādapratipādanaṃ ca, evaṃ pāṭhakramaṃ vihāyārthakramavaśātsādhanabhūtamannacatuṣṭayaṃ vyākhyāyedānīṃ pāṃktasya karmaṇaḥ phalabhūtaṃ krameṇādhyātmamadhibhūtamadhidaivamannatrayaṃ kāryatvādvistīrṇaviṣayatvādyatpūrvasmādannacatuṣṭayātpṛthagutkṛṣṭaṃ tasya vyākhyānaṃ, tatra manovākprāṇarūpe'nnatraye ādhyātmikasya manasaḥ sapramāṇamastitvaṃ nirūpya tatsvarūpasya sopapattikaṃ nirūpaṇam, ādhyātmikāyā vācaḥ svarūpamabhidhāyādhyātmikasya prāṇasya sapramāṇaṃ svarūpanirūpaṇam, evaṃ vāgādīnāmādhyātmikīṃ vibhūtimuktvā''dhibhautikyā vibhūtervistāranirūpaṇaṃ, tatra vāgādīnāṃ lokatrayātmakatvaṃ vedatrayātmakatvaṃ devapitṛmanuṣyātmakatvaṃ pitṛmātṛprajātmakatvaṃ cetyādinirūpaṇaṃ, tathā vāgādīnāṃ punarvijñāta vijijñāsyāvijñātavastvātmakatvanirūpaṇam , evaṃ vāgādīnāmādhibhautikaṃ vistāramuktvā ādhidaivikavistārasya pratipādanaṃ, tatrādhyātmādhibhūtaṃ ca yā vākparicchinnā tasyā ādhidaivikavāgaṃśatvādaṃśāṃśinośca tādātmyāttayā saha tulyaparimāṇatvapradarśanam , tathā'dhyāmādhibhūtaṃ ca manaḥprāṇayorādhidaivikamanaḥprāṇāṃśatvāttādātmyābhiprāyeṇa tulyaparimāṇatvapradarśanaṃ, tatrāpi viśiṣyendratvāsapatnatvādiguṇaviśiṣṭasya prāṇasya saphalamupāsanakathanaṃ, tata ādhyātmikādhibhautikādhidaivikānāṃ vāṅmanaḥprāṇānāṃ dhyānārthaṃ samatvānantatvādiguṇanirūpaṇaṃ, tata ukte'rthe vittakarmaṇoḥ sambhāvanāyāḥ pratipādanadvārā prajāpateḥ pāṃktaṃ karmaphalatvamuktvā'māvāsyāyāṃ rātrau prāṇinaḥ prāṇaṃ na vicchindyādityasya prāsaṅgikārthasya niṣedhaprayojanasahitamabhidhānaṃ, yatpūrvamādhidaivikatryannātmakaprajāpatyupāsanamuktaṃ tadahamasmi prajāpatirityahaṃgraheṇa kartavyamiti dṛṣṭāntaṃ saphalamabhidhānaṃ, tata ukte'rthe putrakarmāparavidyānāṃ sādhyalokatrayaprāpti sādhanamātraṃ sāmānyenāvagataṃ tasyaiva punarviśeṣajñānārthaṃ vistaraśaḥ pratipādanaṃ, tatra putratvasya kriyātmakatvātkena prakāreṇa lokajayahetutvamityapekṣāyāṃ tatprakārasya sopapattikaṃ nirūpaṇaṃ, tatra viśeṣataḥ pitṛkartṛkaṃ saphalaṃ putrānuśāsananirūpaṇaṃ-putraśabdanirvacanaṃ-pituḥ putratādātmyenaitallokāvasthānanirūpaṇaṃ ca, tata enaṃ kṛtasamprāptikaṃ pitaramete daivā vāṅmanaḥprāṇāśca maraṇadharmāṇa āviśantīti saprakārakaṃ nirūpaṇaṃ, "te sarve samāḥ sarve'nantāḥ " iti yatpūrvamaviśeṣeṇa vāṅmanaḥprāṇānāmupāsanamuktaṃ tatra tadgatānyatamaviśeṣapratipatyarthaṃ prāṇaviṣayakādhyātmadarśananirūpaṇaṃ, tadarthaṃ prāṇavratamīmāṃsākathanaṃ, prāṇavratamabhagnatvena dhāraṇīyamiti nirdhāraṇāyākhyāyikākathanaṃ, tasyāṃ ca viśeṣataḥ karaṇānāmanyo'nyaspardhāprakārakathanaṃ-prajāpatervāgādiṣu śramadvārā svakarmapracyutirāsīditi sapramāṇamabhidhānam-prāṇavratadhāraṇaprakārakathanaṃ-karaṇānāṃ prāṇanāmatvanirūpaṇam-uktadarśanaphalanirūpaṇam-uktādhyātmaprāṇadarśanasyopasaṃharaṇaṃ cetyādyaṃśapratipādanaṃ, tato / 'dhyātmavatprāṇaviṣayakādhidevatadarśananirūpaṇam, uktārthadāḍhryāya mantrasaṃvādapradarśanaṃ, śrutikartṛkaṃ saṃvādamantrasya vyākhyānaṃ, prakaraṇārthasyopasaṃharaṇaṃ, prāṇavratākaraṇe bādhakanirūpaṇaṃ, prāṇavratamāmaraṇamanuvartayediti pratipādanam , ahaṃ ca sarvabhūteṣu sūtrarūpaprāṇātmā sarvapari / spandakṛdityevaṃprāṇopāsakasya phalābhidhānaṃ cetyādi /
brāhmaṇam ४ tryannabrāhmaṇaṃ vā avidyāviṣayakasaṃsāratattvapradarśakaṃ brāhmaṇaṃ vā upasaṃhārabrāhmaṇam
४ tryannabrāhmaṇaṃ vā avidyāviṣayakasaṃsāratattvapradarśakaṃ brāhmaṇaṃ vā upasaṃhārabrāhmaṇam-tatra ca pūrvabrāhmaṇe sūtritāyā avidyāyāḥ sādhyasādhanalakṣaṇo vyākṛtāvyākṛtarūpo vistaro nirūpita idānīṃ tasyaiva pratipattisaukaryāya nāmarūpakarmatvenopasaṃhārasya pratipādanaṃ, tatra ca krameṇa devadattayajñadattaprabhṛtīnāṃ nāmaviśeṣāṇāṃ sitāsitaprabhṛtīnāṃ rūpāṇāṃ-mananadarśanacalanaprabhṛtīnāṃ sarvakarmaviśeṣāṇāṃ sopapattikaṃ vivaraṇam, evaṃ nāmarūpakarmatvena saṃkṣiptasyāpi jagataḥ punaḥ saṃkṣepāntarakathanaṃ, ekasminnapi saṃghāte kāryakāraṇarūpeṇāvāntaravibhāgakathanaṃ--tatpratipādakavākyasya śrutikartṛkaṃ vyākhyānaṃ ceti /

Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc