Shatapatha Brahmana · Chapter 14.2.2

gharma pracaraṇam
sa yatraitāṃ hotānvāha praitu brahmaṇaspatiḥ pra devyetu sūnṛteti tadadhvaryuḥ prāṅudāyanvātanāmāni juhotyetadvai devā abibhayuryadvai na imamantarā rakṣāṃsi nāṣṭrā na hanyuriti tametatpuraivāhavanīyātsvāhākāreṇājuhavustaṃ hutameva santamagnāvajuhuvustatho evainameṣa etatpuraivāhavanīyātsvāhākāreṇa juhoti taṃ hutameva santamagnau juhoti -

samudrāya tvā vātāya svāheti ayaṃ vai samudro yo'yaṃ pavata etasmādvai samudrātsarve devāḥ sarvāṇi bhūtāni samuddravanti tasmā evainaṃ juhoti tasmādāha samudrāya tvā vātāya svāhā -

sarirāya tvā vātāya svāheti ayaṃ vai sariro yo'yaṃ pavata etasmādvai sarirātsarve
devāḥ sarvāṇi bhūtāni saherate tasmā evainaṃ juhoti tasmādāha sarirāya tvā vātāya
svāhā -

anādhṛṣyāya tvā vātāya svāhā'pratidhṛṣyāya tvā vātāya svāheti ayaṃ vā anādhṛṣyo'pratidhṛṣyo yo'yaṃ pavate tasmā evainaṃ juhoti tasmādāhānādhṛṣyāya tvā vātāya svāhā'pratidhṛṣyāya tvā vātāya svāheti -

avasyave tvā vātāya svāhā'śimidāya tvā vātāya svāheti ayaṃ vā avasyuraśimido yo'yampavate tasmā evainaṃ juhoti tasmādāhāvasyave tvā vātāya svāhā'śimidāya tvā vātāya svāheti -

indrāya tvā vasumate rudravate svāheti ayaṃ vā indro yo'yaṃ pavate tasmā evainaṃ juhoti tasmādāhendrāya tveti vasumate rudravata iti tadindramevānu vasūṃśca rudrāṃścābhajatyatho prātaḥsavanasya caivaitanmādhyandinasya ca savanasya rūpaṃ kriyate -

indrāya tvādityavate svāheti ayaṃ vā indro yo'yaṃ pavate tasmā evainaṃ juhoti tasmādāhendrāya tvetyādityavata iti tadindramevānvādityānābhajatyatho tṛtīyasavanasyaivaitadrūpaṃ kriyate -

indrāya tvā'bhimātighne svāheti ayaṃ vā indro yo'yaṃ pavate tasmā evainaṃ juhoti
tasmādāhendrāya tvetyabhimātighna iti sapatno vā abhimātirindrāya tvā sapatnaghna
ityevaitadāha so'syoddhāro yathā śreṣṭhasyoddhāra evamasyaiṣa ṛte devebhyaḥ -

savitre tva ṛbhumate vibhumate vājavate svāheti ayaṃ vai savitā yo'yaṃ pavate tasmā evainaṃ juhoti tasmādāha savitre tvetyṛbhumate vibhumate vājavata iti tadasminviśvāndevānanvābhajati -

bṛhaspataye tvā viśvadevyāvate svāheti ayaṃ vai bṛhaspatiryo'yaṃ pavate tasmā evainaṃ juhoti tasmādāha bṛhaspataye tveti viśvadevyāvata iti tadasminviśvāntsarvāndevānanvābhajati -

yamāya tvāṅgirasvate pitṛmate svāheti ayaṃ vai yamo yo'yaṃ pavate tasmā evainaṃ juhoti tasmādāha yamāya tvetyaṅgirasvate pitṛmata iti yajñasya śīrṣacchinnasya raso
vyakṣaratsa pitṝnagacchattrayā vai pitarastānevaitadanvābhajati -

dvādaśaitāni nāmāni bhavanti dvādaśa vai māsāḥ samvatsarasya samvatsara eṣa ya eṣa tapatyeṣa u pravargyastadetamevaitatprīṇāti tasmāddvādaśa bhavanti -

athopayamanyā mahāvīra ānayati svāhā gharmāyetyeṣa vai gharmo ya eṣa tapatyeṣa u pravargyastadetamevaitatprīṇāti tasmādāha svāhā gharmāyetyavaraṃ svāhākāraṃ karoti parāṃ devatāmasāveva bandhuḥ -

ānīte japati svāhā gharmaḥ pitra iti yajñasya śīrṣacchinnasya raso vyakṣaratsa pitṝnagacchattrayā vai pitarastānevaitatprīṇātyavaraṃ svāhākāraṃ karoti parāṃ devatāmasāveva bandhuḥ -

nānuvākyāmanvāha sakṛdu hyeva parāñcaḥ pitarastasmānnānuvākyāmanvāhātikramyāśrāvyāha gharmasya yajeti vaṣaṭkṛte juhoti -

viśvā āśā dakṣiṇasaditi sarvā āśā dakṣiṇasadityevaitadāha viśvāndevānayāḍiheti
sarvāndevānayākṣīdihetyevaitadāha svāhākṛtasya gharmasya madhoḥ pibatamaśvinetyaśvināvevaitadāhāśvinau hyetadyajñasya śiraḥ pratyadhattāṃ tāvevaitatprīṇātyavaraṃ svāhākāraṃ karoti parāṃ devatāmasāveva bandhuḥ -

atha hutvordhvamutkampayati divi dhā imaṃ yajñamimaṃ yajñaṃ divi dhā ityasau vā ādityo gharmo yajño divi vā eṣa hito divi pratiṣṭhitastamevaitatprīṇāti tasmādāha divi dhā imaṃ yajñamimaṃ yajñaṃ divi dhā ityanuvaṣaṭkṛte juhoti -

svāhāgnaye yajñiyāyeti tatsviṣṭakṛdbhājanamagnirhi sviṣṭakṛcchaṃ yajurbhya iti yajurbhirhyeṣo'smiṃloke pratiṣṭhitastānyevaitatprīṇātyavaraṃ svāhākāraṃ karoti parāṃ devatāmasāveva bandhuḥ -

atha brahmānumantrayate brahmā vā ṛtvijāṃ bhiṣaktamastadya evartvijāmbhiṣaktamastenaivainametadyajñaṃ bhiṣajyati -

aśvinā gharmaṃ pātamiti aśvināvevaitadāhāśvinau hyetadyajñasya śiraḥ pratyadhattāṃ tāvevaitatprīṇāti -

hārdvānamahardivābhirūtibhiriti aniruktamanirukto vai prajāpatiḥ prajāpatiryajñastatprajāpatimevaitadyajñaṃ bhiṣajyati -

tantrāyiṇa iti eṣa vai tantrāyī ya eṣa tapatyeṣa hīmāṃllokāṃstantramivānusañcaratyeṣa u pravargyastadetamevaitatprīṇāti tasmādāha tantrāyiṇa iti -

namo dyāvāpṛthivībhyāmiti tadābhyāṃ dyāvāpṛthivībhyāṃ nihnute yayoridaṃ sarvamadhi -

atha yajamānaḥ yajño vai yajamāno yajñenevaitadyajñaṃ bhiṣajyati -

apātāmaśvinā gharmamiti aśvināvevaitadāhāśvinau hyetadyajñasya śiraḥ pratyadhattāṃ tāvevaitatprīṇāti -

anudyāvāpṛthivī amaṃsātāmiti tadime dyāvāpṛthivī āha yayoridaṃ sarvamadhīhaiva rātayaḥ santvitīhaiva no dhanāni santvityevaitadāha -

atha pinvamānamanumantrayate iṣe pinvasveti vṛṣṭyai tadāha yadāheṣe pinvasvetyūrje pinvasveti yo vṛṣṭādūrgraso jāyate tasmai tadāha brahmaṇe pinvasveti tadbrahmaṇa āha kṣatrāya pinvasveti tatkṣatrāyāha dyāvāpṛthivībhyāṃ pinvasveti tadābhyāṃ dyāvāpṛthivībhyāmāha yayoridaṃ sarvamadhi -

sa yadūrdhvaḥ pinvate tadyajamānāya pinvate yatprāṅtaddevebhyo yaddakṣiṇā tatpitṛbhyo yatpratyaṅtatpaśubhyo yadudaṅtatprajāyā anaparāddhaṃ nveva yajamānasyordhvo hyeṣa pinvitvā'tha yāṃ diśaṃ pinvate tāṃ pinvate yadā śāmyanti vipruṣaḥ -

atha prāṅivodaṅṅutkrāmati dharmāsi sudharmetyeṣa vai dharmo ya eṣa tapatyeṣa hīdaṃ sarvaṃ dhārayatyetenedaṃ sarvaṃ dhṛtameṣa u pravargyastadetamevaitatprīṇāti tasmādāha dharmāsi sudharmeti -

atha khare sādayati amenyasme nṛmṇāni dhārayetyakrudhyanno dhanāni dhārayetyevaitadāha brahma dhāraya kṣatraṃ dhāraya viśaṃ dhārayetyetatsarvaṃ dhārayetyevaitadāha -

atha śākalairjuhoti prāṇā vai śākalāḥ prāṇānevāsminnetaddadhāti -

svāhā pūṣṇe śarasa iti ayaṃ vai pūṣā yo'yaṃ pavata eṣa hīdaṃ sarvaṃ puṣyatyeṣa u prāṇaḥ prāṇamevāsminnetaddadhāti tasmādāha svāhā pūṣṇe śarasa ityavaraṃ svāhākāraṃ karoti parāṃ devatāmasāveva bandhurhutvā madhyame paridhā upaśrayati -

svāhā grāvabhya iti prāṇā vai grāvāṇaḥ prāṇānevāsminnetaddadhāti hutvā madhyame paridhā upaśrayati -

svāhā pratiravebhya iti prāṇā vai pratiravāḥ prāṇānhīdaṃ sarvaṃ pratiratamprāṇānevāsminnetaddadhāti hutvā madhyame paridhā upaśrayati -

svāhā pitṛbhya ūrdhvabarhirbhyo gharmapāvabhya iti ahutvaivodaṅṅīkṣamāṇo dakṣiṇārdhe barhiṣa upagūhati yajñasya śīrṣacchinnasya raso vyakṣaratsa pitṝnagacchattrayā vai pitarastānevaitatprīṇātyatha yanna prekṣate sakṛdu hyeva parāñcaḥ pitaraḥ -

svāhā dyāvāpṛthivībhyāmiti prāṇodānau vai dyāvāpṛthivī prāṇodānāvevāsminnetaddadhāti hutvā madhyame paridhā upaśrayati -

svāhā viśvebhyo devebhya iti prāṇā vai viśve devāḥ prāṇānevāsminnetaddadhāti hutvā
madhyame paridhā upaśrayati -

svāhā rudrāya rudrahūtaya iti ahutvaiva dakṣiṇekṣamāṇaḥ pratiprasthātre prayacchati taṃ sa uttarataḥ śālāyā udañcaṃ nirasyatyeṣā hyetasya devasya dik svāyāmevainametaddiśi prīṇātyatha yanna prekṣate nenmā rudro hinasaditi-

saptaitā āhutayo bhavanti sapta vā ime śīrṣanprāṇāstānevāsminnetaddadhāti -

atha mahāvīrādupayamanyāṃ pratyānayati svāhā saṃ jyotiṣā jyotiriti jyotirvā itarasminpayo bhavati jyotiritarasyāṃ te hyetadubhe jyotiṣī saṅgacchete avaraṃ svāhākāraṃ karoti parāṃ devatāmasāveva bandhuḥ -

atha rauhiṇau juhoti ahaḥ ketunā juṣatāṃ sujyotirjyotiṣā svāhetyasāveva bandhuḥ rātriḥ ketunā juṣatāṃ sujyotirjyotiṣā svāhetyasāveva bandhuḥ -

atha yajamānāya gharmocchiṣṭaṃ prayacchati sa upahavamiṣṭvā bhakṣayati madhuhutamindratame agnāviti madhu hutamindriyavattame'gnāvityevaitadāhāśyāma te deva gharma namaste astu mā mā hiṃsīrityāśiṣamevaitadāśāste -

atha dakṣiṇataḥ sikatā upakīrṇā bhavanti tanmārjayante ya eva mārjālīye bandhuḥ so'trānupraharati śākalānathopasadā carantyetadu yajñasya śiraḥ saṃskṛtaṃ yathāyathainaṃ tadaśvinau pratyadhattām -

taṃ na prathamayajñe pravṛñjyāt enasyaṃ hi tadatho nenma indraḥ śiraśchinadaditi dvitīye vaiva tṛtīye vāpaśīrṣṇā hyevāgre yajñena devā arcantaḥ śrāmyantaścerustasmāddvitīye vaiva tṛtīye vātho tapto vā eṣa śuśucāno bhavati -

taṃ yatprathamayajñe pravṛñjyāt eṣo'sya taptaḥ śuśucānaḥ prajāṃ ca paśūṃśca pradahedatho āyuḥ pramāyuko yajamānaḥ syāttasmāddvitīye vaiva tṛtīye vā-

taṃ na sarvasmā iva pravṛñjyāt sarvaṃ vai pravargyo netsarvasmā iva sarvaṃ karavāṇīti yo nveva jñātastasmai pravṛñjyādyo vāsya priyaḥ syādyovānūcāno'nūktenainaṃ prāpnuyāt -

sahasre pravṛñjyāt sarvaṃ vai sahasraṃ sarvameṣa sarvavedase pravṛñjyātsarvaṃ vai sarvavedasaṃ sarvameṣa viśvajiti sarvapṛṣṭhe pravṛñjyātsarvaṃ vai viśvajitsarvapṛṣṭhaḥ sarvameṣa vājapeye rājasūye pravṛñjyātsarvaṃ hi tatsattre pravṛñjyātsarvaṃ vai sattraṃ sarvameṣa etānyasya pravarjanānyato nānyatra -

tadāhuḥ yadapaśirā apravargyo'tha kenāsyāgnihotraṃ śīrṣaṇvadbhavatītyāhavanīyeneti brūyātkathaṃ darśapūrṇamāsāvityājyena ca puroḍāśena ceti brūyātkathaṃ cāturmāsyānīti payasyayeti brūyātkathaṃ paśubandha iti paśunā ca puroḍāśena ceti brūyātkathaṃ saumyo'dhvara iti havirdhāneneti brūyāt -

atho āhuḥ yajñasya śīrṣacchinnasya śira etaddevāḥ pratyadadhuryadātithyaṃ na ha vā asyāpaśīrṣṇā kena cana yajñeneṣṭaṃ bhavati ya evametadveda -

tadāhuḥ yatpraṇītāḥ praṇayanti yajñe'tha kasmādatra na praṇayatīti śiro vā etadyajñasya yatpraṇītāḥ śiraḥ pravargyo necchirasā śiro'bhyārohayāṇīti-

tadāhuḥ yatprayājānuyājā anyatra bhavantyatha kasmādatra na bhavantīti prāṇā vai prayājānuyājāḥ prāṇā avakāśāḥ prāṇāḥ śākalā netprāṇaiḥ prāṇānabhyārohayāṇīti -

tadāhuḥ yadājyabhāgāvanyatra juhvatyatha kasmādatra na juhotīti cakṣuṣī vā ete yajñasya yadājyabhāgau cakṣuṣī rauhiṇau neccakṣuṣā cakṣurabhyārohayāṇīti -

tadāhuḥ yadvānaspatyairdevebhyo juhvatyatha kasmādetaṃ mṛṇmayenaiva juhotīti yajñasya śīrṣacchinnasya raso vyakṣaratsa ime dyāvāpṛthivī agacchadyanmṛdiyaṃ tadyadāpo'sau tanmṛdaścāpāṃ ca mahāvīrāḥ kṛtā bhavanti tenaivainametadrasena samardhayati kṛtsnaṃ karoti -

sa yadvānaspatyaḥ syāt pradahyeta yaddhiraṇmayaḥ syātpralīyeta yallohamayaḥ syātprasicyeta yadayasmayaḥ syātpradahetparīśāsāvathaiṣa evaitasmā atiṣṭhata tasmādetaṃ mṛnmayenaiva juhoti -

athaitadvai āyuretajjyotiḥ praviśati ya etamanu vā brūte bhakṣayati vā tasya vratacaryā yā sṛṣṭau -