શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 14.2.2

ઘર્મ પ્રચરણમ્
સ યત્રૈતાં હોતાન્વાહ પ્રૈતુ બ્રહ્મણસ્પતિઃ પ્ર દેવ્યેતુ સૂનૃતેતિ તદધ્વર્યુઃ પ્રાઙુદાયન્વાતનામાનિ જુહોત્યેતદ્વૈ દેવા અબિભયુર્યદ્વૈ ન ઇમમન્તરા રક્ષાંસિ નાષ્ટ્રા ન હન્યુરિતિ તમેતત્પુરૈવાહવનીયાત્સ્વાહાકારેણાજુહવુસ્તં હુતમેવ સન્તમગ્નાવજુહુવુસ્તથો એવૈનમેષ એતત્પુરૈવાહવનીયાત્સ્વાહાકારેણ જુહોતિ તં હુતમેવ સન્તમગ્નૌ જુહોતિ -

સમુદ્રાય ત્વા વાતાય સ્વાહેતિ અયં વૈ સમુદ્રો યોઽયં પવત એતસ્માદ્વૈ સમુદ્રાત્સર્વે દેવાઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ સમુદ્દ્રવન્તિ તસ્મા એવૈનં જુહોતિ તસ્માદાહ સમુદ્રાય ત્વા વાતાય સ્વાહા -

સરિરાય ત્વા વાતાય સ્વાહેતિ અયં વૈ સરિરો યોઽયં પવત એતસ્માદ્વૈ સરિરાત્સર્વે
દેવાઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ સહેરતે તસ્મા એવૈનં જુહોતિ તસ્માદાહ સરિરાય ત્વા વાતાય
સ્વાહા -

અનાધૃષ્યાય ત્વા વાતાય સ્વાહાઽપ્રતિધૃષ્યાય ત્વા વાતાય સ્વાહેતિ અયં વા અનાધૃષ્યોઽપ્રતિધૃષ્યો યોઽયં પવતે તસ્મા એવૈનં જુહોતિ તસ્માદાહાનાધૃષ્યાય ત્વા વાતાય સ્વાહાઽપ્રતિધૃષ્યાય ત્વા વાતાય સ્વાહેતિ -

અવસ્યવે ત્વા વાતાય સ્વાહાઽશિમિદાય ત્વા વાતાય સ્વાહેતિ અયં વા અવસ્યુરશિમિદો યોઽયમ્પવતે તસ્મા એવૈનં જુહોતિ તસ્માદાહાવસ્યવે ત્વા વાતાય સ્વાહાઽશિમિદાય ત્વા વાતાય સ્વાહેતિ -

ઇન્દ્રાય ત્વા વસુમતે રુદ્રવતે સ્વાહેતિ અયં વા ઇન્દ્રો યોઽયં પવતે તસ્મા એવૈનં જુહોતિ તસ્માદાહેન્દ્રાય ત્વેતિ વસુમતે રુદ્રવત ઇતિ તદિન્દ્રમેવાનુ વસૂંશ્ચ રુદ્રાંશ્ચાભજત્યથો પ્રાતઃસવનસ્ય ચૈવૈતન્માધ્યન્દિનસ્ય ચ સવનસ્ય રૂપં ક્રિયતે -

ઇન્દ્રાય ત્વાદિત્યવતે સ્વાહેતિ અયં વા ઇન્દ્રો યોઽયં પવતે તસ્મા એવૈનં જુહોતિ તસ્માદાહેન્દ્રાય ત્વેત્યાદિત્યવત ઇતિ તદિન્દ્રમેવાન્વાદિત્યાનાભજત્યથો તૃતીયસવનસ્યૈવૈતદ્રૂપં ક્રિયતે -

ઇન્દ્રાય ત્વાઽભિમાતિઘ્ને સ્વાહેતિ અયં વા ઇન્દ્રો યોઽયં પવતે તસ્મા એવૈનં જુહોતિ
તસ્માદાહેન્દ્રાય ત્વેત્યભિમાતિઘ્ન ઇતિ સપત્નો વા અભિમાતિરિન્દ્રાય ત્વા સપત્નઘ્ન
ઇત્યેવૈતદાહ સોઽસ્યોદ્ધારો યથા શ્રેષ્ઠસ્યોદ્ધાર એવમસ્યૈષ ઋતે દેવેભ્યઃ -

સવિત્રે ત્વ ઋભુમતે વિભુમતે વાજવતે સ્વાહેતિ અયં વૈ સવિતા યોઽયં પવતે તસ્મા એવૈનં જુહોતિ તસ્માદાહ સવિત્રે ત્વેત્યૃભુમતે વિભુમતે વાજવત ઇતિ તદસ્મિન્વિશ્વાન્દેવાનન્વાભજતિ -

બૃહસ્પતયે ત્વા વિશ્વદેવ્યાવતે સ્વાહેતિ અયં વૈ બૃહસ્પતિર્યોઽયં પવતે તસ્મા એવૈનં જુહોતિ તસ્માદાહ બૃહસ્પતયે ત્વેતિ વિશ્વદેવ્યાવત ઇતિ તદસ્મિન્વિશ્વાન્ત્સર્વાન્દેવાનન્વાભજતિ -

યમાય ત્વાઙ્ગિરસ્વતે પિતૃમતે સ્વાહેતિ અયં વૈ યમો યોઽયં પવતે તસ્મા એવૈનં જુહોતિ તસ્માદાહ યમાય ત્વેત્યઙ્ગિરસ્વતે પિતૃમત ઇતિ યજ્ઞસ્ય શીર્ષચ્છિન્નસ્ય રસો
વ્યક્ષરત્સ પિતૄનગચ્છત્ત્રયા વૈ પિતરસ્તાનેવૈતદન્વાભજતિ -

દ્વાદશૈતાનિ નામાનિ ભવન્તિ દ્વાદશ વૈ માસાઃ સમ્વત્સરસ્ય સમ્વત્સર એષ ય એષ તપત્યેષ ઉ પ્રવર્ગ્યસ્તદેતમેવૈતત્પ્રીણાતિ તસ્માદ્દ્વાદશ ભવન્તિ -

અથોપયમન્યા મહાવીર આનયતિ સ્વાહા ઘર્માયેત્યેષ વૈ ઘર્મો ય એષ તપત્યેષ ઉ પ્રવર્ગ્યસ્તદેતમેવૈતત્પ્રીણાતિ તસ્માદાહ સ્વાહા ઘર્માયેત્યવરં સ્વાહાકારં કરોતિ પરાં દેવતામસાવેવ બન્ધુઃ -

આનીતે જપતિ સ્વાહા ઘર્મઃ પિત્ર ઇતિ યજ્ઞસ્ય શીર્ષચ્છિન્નસ્ય રસો વ્યક્ષરત્સ પિતૄનગચ્છત્ત્રયા વૈ પિતરસ્તાનેવૈતત્પ્રીણાત્યવરં સ્વાહાકારં કરોતિ પરાં દેવતામસાવેવ બન્ધુઃ -

નાનુવાક્યામન્વાહ સકૃદુ હ્યેવ પરાઞ્ચઃ પિતરસ્તસ્માન્નાનુવાક્યામન્વાહાતિક્રમ્યાશ્રાવ્યાહ ઘર્મસ્ય યજેતિ વષટ્કૃતે જુહોતિ -

વિશ્વા આશા દક્ષિણસદિતિ સર્વા આશા દક્ષિણસદિત્યેવૈતદાહ વિશ્વાન્દેવાનયાડિહેતિ
સર્વાન્દેવાનયાક્ષીદિહેત્યેવૈતદાહ સ્વાહાકૃતસ્ય ઘર્મસ્ય મધોઃ પિબતમશ્વિનેત્યશ્વિનાવેવૈતદાહાશ્વિનૌ હ્યેતદ્યજ્ઞસ્ય શિરઃ પ્રત્યધત્તાં તાવેવૈતત્પ્રીણાત્યવરં સ્વાહાકારં કરોતિ પરાં દેવતામસાવેવ બન્ધુઃ -

અથ હુત્વોર્ધ્વમુત્કમ્પયતિ દિવિ ધા ઇમં યજ્ઞમિમં યજ્ઞં દિવિ ધા ઇત્યસૌ વા આદિત્યો ઘર્મો યજ્ઞો દિવિ વા એષ હિતો દિવિ પ્રતિષ્ઠિતસ્તમેવૈતત્પ્રીણાતિ તસ્માદાહ દિવિ ધા ઇમં યજ્ઞમિમં યજ્ઞં દિવિ ધા ઇત્યનુવષટ્કૃતે જુહોતિ -

સ્વાહાગ્નયે યજ્ઞિયાયેતિ તત્સ્વિષ્ટકૃદ્ભાજનમગ્નિર્હિ સ્વિષ્ટકૃચ્છં યજુર્ભ્ય ઇતિ યજુર્ભિર્હ્યેષોઽસ્મિંલોકે પ્રતિષ્ઠિતસ્તાન્યેવૈતત્પ્રીણાત્યવરં સ્વાહાકારં કરોતિ પરાં દેવતામસાવેવ બન્ધુઃ -

અથ બ્રહ્માનુમન્ત્રયતે બ્રહ્મા વા ઋત્વિજાં ભિષક્તમસ્તદ્ય એવર્ત્વિજામ્ભિષક્તમસ્તેનૈવૈનમેતદ્યજ્ઞં ભિષજ્યતિ -

અશ્વિના ઘર્મં પાતમિતિ અશ્વિનાવેવૈતદાહાશ્વિનૌ હ્યેતદ્યજ્ઞસ્ય શિરઃ પ્રત્યધત્તાં તાવેવૈતત્પ્રીણાતિ -

હાર્દ્વાનમહર્દિવાભિરૂતિભિરિતિ અનિરુક્તમનિરુક્તો વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતિર્યજ્ઞસ્તત્પ્રજાપતિમેવૈતદ્યજ્ઞં ભિષજ્યતિ -

તન્ત્રાયિણ ઇતિ એષ વૈ તન્ત્રાયી ય એષ તપત્યેષ હીમાંલ્લોકાંસ્તન્ત્રમિવાનુસઞ્ચરત્યેષ ઉ પ્રવર્ગ્યસ્તદેતમેવૈતત્પ્રીણાતિ તસ્માદાહ તન્ત્રાયિણ ઇતિ -

નમો દ્યાવાપૃથિવીભ્યામિતિ તદાભ્યાં દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં નિહ્નુતે યયોરિદં સર્વમધિ -

અથ યજમાનઃ યજ્ઞો વૈ યજમાનો યજ્ઞેનેવૈતદ્યજ્ઞં ભિષજ્યતિ -

અપાતામશ્વિના ઘર્મમિતિ અશ્વિનાવેવૈતદાહાશ્વિનૌ હ્યેતદ્યજ્ઞસ્ય શિરઃ પ્રત્યધત્તાં તાવેવૈતત્પ્રીણાતિ -

અનુદ્યાવાપૃથિવી અમંસાતામિતિ તદિમે દ્યાવાપૃથિવી આહ યયોરિદં સર્વમધીહૈવ રાતયઃ સન્ત્વિતીહૈવ નો ધનાનિ સન્ત્વિત્યેવૈતદાહ -

અથ પિન્વમાનમનુમન્ત્રયતે ઇષે પિન્વસ્વેતિ વૃષ્ટ્યૈ તદાહ યદાહેષે પિન્વસ્વેત્યૂર્જે પિન્વસ્વેતિ યો વૃષ્ટાદૂર્ગ્રસો જાયતે તસ્મૈ તદાહ બ્રહ્મણે પિન્વસ્વેતિ તદ્બ્રહ્મણ આહ ક્ષત્રાય પિન્વસ્વેતિ તત્ક્ષત્રાયાહ દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં પિન્વસ્વેતિ તદાભ્યાં દ્યાવાપૃથિવીભ્યામાહ યયોરિદં સર્વમધિ -

સ યદૂર્ધ્વઃ પિન્વતે તદ્યજમાનાય પિન્વતે યત્પ્રાઙ્તદ્દેવેભ્યો યદ્દક્ષિણા તત્પિતૃભ્યો યત્પ્રત્યઙ્તત્પશુભ્યો યદુદઙ્તત્પ્રજાયા અનપરાદ્ધં ન્વેવ યજમાનસ્યોર્ધ્વો હ્યેષ પિન્વિત્વાઽથ યાં દિશં પિન્વતે તાં પિન્વતે યદા શામ્યન્તિ વિપ્રુષઃ -

અથ પ્રાઙિવોદઙ્ઙુત્ક્રામતિ ધર્માસિ સુધર્મેત્યેષ વૈ ધર્મો ય એષ તપત્યેષ હીદં સર્વં ધારયત્યેતેનેદં સર્વં ધૃતમેષ ઉ પ્રવર્ગ્યસ્તદેતમેવૈતત્પ્રીણાતિ તસ્માદાહ ધર્માસિ સુધર્મેતિ -

અથ ખરે સાદયતિ અમેન્યસ્મે નૃમ્ણાનિ ધારયેત્યક્રુધ્યન્નો ધનાનિ ધારયેત્યેવૈતદાહ બ્રહ્મ ધારય ક્ષત્રં ધારય વિશં ધારયેત્યેતત્સર્વં ધારયેત્યેવૈતદાહ -

અથ શાકલૈર્જુહોતિ પ્રાણા વૈ શાકલાઃ પ્રાણાનેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ -

સ્વાહા પૂષ્ણે શરસ ઇતિ અયં વૈ પૂષા યોઽયં પવત એષ હીદં સર્વં પુષ્યત્યેષ ઉ પ્રાણઃ પ્રાણમેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ તસ્માદાહ સ્વાહા પૂષ્ણે શરસ ઇત્યવરં સ્વાહાકારં કરોતિ પરાં દેવતામસાવેવ બન્ધુર્હુત્વા મધ્યમે પરિધા ઉપશ્રયતિ -

સ્વાહા ગ્રાવભ્ય ઇતિ પ્રાણા વૈ ગ્રાવાણઃ પ્રાણાનેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ હુત્વા મધ્યમે પરિધા ઉપશ્રયતિ -

સ્વાહા પ્રતિરવેભ્ય ઇતિ પ્રાણા વૈ પ્રતિરવાઃ પ્રાણાન્હીદં સર્વં પ્રતિરતમ્પ્રાણાનેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ હુત્વા મધ્યમે પરિધા ઉપશ્રયતિ -

સ્વાહા પિતૃભ્ય ઊર્ધ્વબર્હિર્ભ્યો ઘર્મપાવભ્ય ઇતિ અહુત્વૈવોદઙ્ઙીક્ષમાણો દક્ષિણાર્ધે બર્હિષ ઉપગૂહતિ યજ્ઞસ્ય શીર્ષચ્છિન્નસ્ય રસો વ્યક્ષરત્સ પિતૄનગચ્છત્ત્રયા વૈ પિતરસ્તાનેવૈતત્પ્રીણાત્યથ યન્ન પ્રેક્ષતે સકૃદુ હ્યેવ પરાઞ્ચઃ પિતરઃ -

સ્વાહા દ્યાવાપૃથિવીભ્યામિતિ પ્રાણોદાનૌ વૈ દ્યાવાપૃથિવી પ્રાણોદાનાવેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ હુત્વા મધ્યમે પરિધા ઉપશ્રયતિ -

સ્વાહા વિશ્વેભ્યો દેવેભ્ય ઇતિ પ્રાણા વૈ વિશ્વે દેવાઃ પ્રાણાનેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ હુત્વા
મધ્યમે પરિધા ઉપશ્રયતિ -

સ્વાહા રુદ્રાય રુદ્રહૂતય ઇતિ અહુત્વૈવ દક્ષિણેક્ષમાણઃ પ્રતિપ્રસ્થાત્રે પ્રયચ્છતિ તં સ ઉત્તરતઃ શાલાયા ઉદઞ્ચં નિરસ્યત્યેષા હ્યેતસ્ય દેવસ્ય દિક્ સ્વાયામેવૈનમેતદ્દિશિ પ્રીણાત્યથ યન્ન પ્રેક્ષતે નેન્મા રુદ્રો હિનસદિતિ-

સપ્તૈતા આહુતયો ભવન્તિ સપ્ત વા ઇમે શીર્ષન્પ્રાણાસ્તાનેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ -

અથ મહાવીરાદુપયમન્યાં પ્રત્યાનયતિ સ્વાહા સં જ્યોતિષા જ્યોતિરિતિ જ્યોતિર્વા ઇતરસ્મિન્પયો ભવતિ જ્યોતિરિતરસ્યાં તે હ્યેતદુભે જ્યોતિષી સઙ્ગચ્છેતે અવરં સ્વાહાકારં કરોતિ પરાં દેવતામસાવેવ બન્ધુઃ -

અથ રૌહિણૌ જુહોતિ અહઃ કેતુના જુષતાં સુજ્યોતિર્જ્યોતિષા સ્વાહેત્યસાવેવ બન્ધુઃ રાત્રિઃ કેતુના જુષતાં સુજ્યોતિર્જ્યોતિષા સ્વાહેત્યસાવેવ બન્ધુઃ -

અથ યજમાનાય ઘર્મોચ્છિષ્ટં પ્રયચ્છતિ સ ઉપહવમિષ્ટ્વા ભક્ષયતિ મધુહુતમિન્દ્રતમે અગ્નાવિતિ મધુ હુતમિન્દ્રિયવત્તમેઽગ્નાવિત્યેવૈતદાહાશ્યામ તે દેવ ઘર્મ નમસ્તે અસ્તુ મા મા હિંસીરિત્યાશિષમેવૈતદાશાસ્તે -

અથ દક્ષિણતઃ સિકતા ઉપકીર્ણા ભવન્તિ તન્માર્જયન્તે ય એવ માર્જાલીયે બન્ધુઃ સોઽત્રાનુપ્રહરતિ શાકલાનથોપસદા ચરન્ત્યેતદુ યજ્ઞસ્ય શિરઃ સંસ્કૃતં યથાયથૈનં તદશ્વિનૌ પ્રત્યધત્તામ્ -

તં ન પ્રથમયજ્ઞે પ્રવૃઞ્જ્યાત્ એનસ્યં હિ તદથો નેન્મ ઇન્દ્રઃ શિરશ્છિનદદિતિ દ્વિતીયે વૈવ તૃતીયે વાપશીર્ષ્ણા હ્યેવાગ્રે યજ્ઞેન દેવા અર્ચન્તઃ શ્રામ્યન્તશ્ચેરુસ્તસ્માદ્દ્વિતીયે વૈવ તૃતીયે વાથો તપ્તો વા એષ શુશુચાનો ભવતિ -

તં યત્પ્રથમયજ્ઞે પ્રવૃઞ્જ્યાત્ એષોઽસ્ય તપ્તઃ શુશુચાનઃ પ્રજાં ચ પશૂંશ્ચ પ્રદહેદથો આયુઃ પ્રમાયુકો યજમાનઃ સ્યાત્તસ્માદ્દ્વિતીયે વૈવ તૃતીયે વા-

તં ન સર્વસ્મા ઇવ પ્રવૃઞ્જ્યાત્ સર્વં વૈ પ્રવર્ગ્યો નેત્સર્વસ્મા ઇવ સર્વં કરવાણીતિ યો ન્વેવ જ્ઞાતસ્તસ્મૈ પ્રવૃઞ્જ્યાદ્યો વાસ્ય પ્રિયઃ સ્યાદ્યોવાનૂચાનોઽનૂક્તેનૈનં પ્રાપ્નુયાત્ -

સહસ્રે પ્રવૃઞ્જ્યાત્ સર્વં વૈ સહસ્રં સર્વમેષ સર્વવેદસે પ્રવૃઞ્જ્યાત્સર્વં વૈ સર્વવેદસં સર્વમેષ વિશ્વજિતિ સર્વપૃષ્ઠે પ્રવૃઞ્જ્યાત્સર્વં વૈ વિશ્વજિત્સર્વપૃષ્ઠઃ સર્વમેષ વાજપેયે રાજસૂયે પ્રવૃઞ્જ્યાત્સર્વં હિ તત્સત્ત્રે પ્રવૃઞ્જ્યાત્સર્વં વૈ સત્ત્રં સર્વમેષ એતાન્યસ્ય પ્રવર્જનાન્યતો નાન્યત્ર -

તદાહુઃ યદપશિરા અપ્રવર્ગ્યોઽથ કેનાસ્યાગ્નિહોત્રં શીર્ષણ્વદ્ભવતીત્યાહવનીયેનેતિ બ્રૂયાત્કથં દર્શપૂર્ણમાસાવિત્યાજ્યેન ચ પુરોડાશેન ચેતિ બ્રૂયાત્કથં ચાતુર્માસ્યાનીતિ પયસ્યયેતિ બ્રૂયાત્કથં પશુબન્ધ ઇતિ પશુના ચ પુરોડાશેન ચેતિ બ્રૂયાત્કથં સૌમ્યોઽધ્વર ઇતિ હવિર્ધાનેનેતિ બ્રૂયાત્ -

અથો આહુઃ યજ્ઞસ્ય શીર્ષચ્છિન્નસ્ય શિર એતદ્દેવાઃ પ્રત્યદધુર્યદાતિથ્યં ન હ વા અસ્યાપશીર્ષ્ણા કેન ચન યજ્ઞેનેષ્ટં ભવતિ ય એવમેતદ્વેદ -

તદાહુઃ યત્પ્રણીતાઃ પ્રણયન્તિ યજ્ઞેઽથ કસ્માદત્ર ન પ્રણયતીતિ શિરો વા એતદ્યજ્ઞસ્ય યત્પ્રણીતાઃ શિરઃ પ્રવર્ગ્યો નેચ્છિરસા શિરોઽભ્યારોહયાણીતિ-

તદાહુઃ યત્પ્રયાજાનુયાજા અન્યત્ર ભવન્ત્યથ કસ્માદત્ર ન ભવન્તીતિ પ્રાણા વૈ પ્રયાજાનુયાજાઃ પ્રાણા અવકાશાઃ પ્રાણાઃ શાકલા નેત્પ્રાણૈઃ પ્રાણાનભ્યારોહયાણીતિ -

તદાહુઃ યદાજ્યભાગાવન્યત્ર જુહ્વત્યથ કસ્માદત્ર ન જુહોતીતિ ચક્ષુષી વા એતે યજ્ઞસ્ય યદાજ્યભાગૌ ચક્ષુષી રૌહિણૌ નેચ્ચક્ષુષા ચક્ષુરભ્યારોહયાણીતિ -

તદાહુઃ યદ્વાનસ્પત્યૈર્દેવેભ્યો જુહ્વત્યથ કસ્માદેતં મૃણ્મયેનૈવ જુહોતીતિ યજ્ઞસ્ય શીર્ષચ્છિન્નસ્ય રસો વ્યક્ષરત્સ ઇમે દ્યાવાપૃથિવી અગચ્છદ્યન્મૃદિયં તદ્યદાપોઽસૌ તન્મૃદશ્ચાપાં ચ મહાવીરાઃ કૃતા ભવન્તિ તેનૈવૈનમેતદ્રસેન સમર્ધયતિ કૃત્સ્નં કરોતિ -

સ યદ્વાનસ્પત્યઃ સ્યાત્ પ્રદહ્યેત યદ્ધિરણ્મયઃ સ્યાત્પ્રલીયેત યલ્લોહમયઃ સ્યાત્પ્રસિચ્યેત યદયસ્મયઃ સ્યાત્પ્રદહેત્પરીશાસાવથૈષ એવૈતસ્મા અતિષ્ઠત તસ્માદેતં મૃન્મયેનૈવ જુહોતિ -

અથૈતદ્વૈ આયુરેતજ્જ્યોતિઃ પ્રવિશતિ ય એતમનુ વા બ્રૂતે ભક્ષયતિ વા તસ્ય વ્રતચર્યા યા સૃષ્ટૌ -