Shatapatha Brahmana · Chapter 14.1
brāhmaṇa
१ pravargyasṛṣṭipratipādakaṃ brāhmaṇam --tatra prathamaṃ śrīyaśo'nnādyakāmā aśvibhyāṃ varjitāḥ agnīndrasomamakha• viṣṇuviśvedevāḥ kurukṣetra devayajane kiñcana satraṃ niṣedurityabhidhānaṃ, tatrāsmākaṃ madhye śrameṇa tapasā śraddhayā yajñenāhutibhiryaḥ pūrvo yajñasyodṛcamavagacchātsa eva śreṣṭha iti te devā ūcurityabhidhānaṃ, tādṛśo viṣṇuḥ sa eva ca devānāṃ madhye śreṣṭho'bhūditi pratipādanam , viṣṇuyajñādityānāṃ sāmyatvopapādanaṃ, prasaṅgādyaśaḥ saṃyantuṃ kenāpi na śakyate iti lokasvabhāvapradarśanaṃ, tato viṣṇoḥ śiraḥpracchedanetihāsasya saprakārakamupavarṇanaṃ, tatpatitaṃ śira ādityo'bhavadityabhidhānaṃ, gharmapravargya-mahāvīra-samrāṭśabdānāṃ sopapattikaṃ nirvacanam, etaṃ pravargyayajñaṃ devāḥ prāpustatrāpi prathamamindraḥ prāpānvaṅgaṃ nyapadyatemaṃ yajñaṃ parigṛhya yaśasvyabhavaccātastamindraṃ pratyakṣeṇa makhavānpārokṣyeṇa maghavānityācakṣata ityādi nirūpaṇaṃ, tato devā chidbhyo vamrībhyaḥ pūrvaṃ śiraḥpracchedanetihāsaprasaṅgena pratijñātamannādyaṃ prāyacchannityādi sopapattikamabhidhānam , evamupāyena prāptasya yajñasya devaiḥ kṛtasya tredhāvibhāgasya pradarśanaṃ, tato devānāmapagataśiraskasyāta eva phalavihīnasya yajñasyānuṣṭhānakaraṇādipradarśanam, evaṃ chinnaśiraskasya yajñasya phalasādhanatvābhāvāttadanuṣṭhānameva sarvatrotsīdedityāśaṅkya kaściddadhyaṅṅātharvaṇarṣistatsaṃdhānavidyākuśala āsīdityādyabhidhānaṃ, sa carṣiḥ purā''dityātmanā yajñaśiraḥsandhānavidyāṃ śakrāyopadideśa-sa cendra evamamanyata yadyayamimāṃ vidyāmanyasmā upadiśettadā so'pi madvidhaḥ syāt-atastamṛṣimitaḥ paraṃ tvayaiṣā vidyā na kasmā apyupadeṣṭavyetyājñāpitavānityādipratipādanam, indropadeśātprāgevāśvinoryajñaśiraḥsandhānavidyādānaṃ pratiśrutamāsīdityādinirūpaṇam, evaṃ dadhīcā pratiśrutaṃ - vidyādānaṃ smṛtvā tāvaśvinau dadhyañcametya vidyāṃ dehīti prārthitavantau, tadānīṃ tayordadhīcaśca saṃjātayoruktipratyuktyoḥ pradarśanam, evamaśvibhyāṃ pravargyavidyāyā upadeśe prārthite sati dadhīco vidyādāne śakrakṛtapratibandhasyābhidhānaṃ, tataḥ punaraśvinordadhīcaśca saṃjātasaṃvādena tatpratibandhanivṛtyupāyasya pratipādanam , aśvibhyāmabhihitamupāyamaṅgīkṛtya dadhyaṅ ṛṣistābhyāmaśvibhyāṃ vidyāmupadidikṣuḥ sansvasamīpaṃ prāpitavānityādinirūpaṇaṃ, dadhīco'śvibhyāṃ madhuvidyādānam, iṃdreṇa tasya śiraśchedanam, aśvibhyāṃ ca punastasya svayaṃpradarśitopāyena śiraḥsandhānakaraṇaṃ cetyādipradarśanam, ukte'rthe kasyacinmantrasya saṃvādapradarśanam, etatpravargyākhyaṃ madhu sādhāraṇyena sarveṣāṃ nopadeṣṭavyaṃ kintu jñātapriyānūcānebhya eveti niyamapratipādanaṃ, tathā ye pūrvoktā upadeśārhāḥ śiṣyāstebhyo'pi jhaṭhiti eṣā madhuvidyā nopadeṣṭavyā kintu saṃvatsaraparyantaṃ saṃvāsottarameveti niyamāntarapratipādanaṃ, vakṣyamāṇasya madhuvidyādhyayanavratasya kālamānanirūpaṇaṃ, sopapattikamuktavratasyānuṣṭheyasvarūpanirūpaṇam, etasya pravargyākhyasya karmaṇo yaśorūpeṇa praśaṃsanaṃ, tatra yaśorūpasyādityātmakasya pravargyasya sambandhādyajñādidakṣiṇāparyantānāṃ vakṣyamāṇānāṃ yaśasvitvapratipādanaṃ, prasaṅgāddakṣiṇāviṣaye pratigrahītuḥ kasyacana viśeṣaniyamasya pradarśanam, etasya pravargyasyānuṣṭhānakāle kratuniyamaviśeṣasya vidhānam, āsurerācāryasya matenaikameva satyavadanātmakaṃ duṣkaraṃ vrataṃ kartavyamityabhidhānaṃ cetyādi.
brāhmaṇa
२ mahāvīrādipravargyapātrasambhārabrāhmaṇam-tatra prathamaṃ mahāvīrādīni mṛnmayāni pātrāṇi nirmātuṃ mṛdvalmīkavapādīnāṃ sambharaṇānāṃ vidhānam , tatrāpyādau teṣāṃ sambhārasaṃjñāyā nirvacanaṃ, tacca sambharaṇamuttarata āstṛte prācīnagrīve kṛṣṇājine, tatrāpi lomavadbhāge vidheyamiti sārthavādaṃ vidhānaṃ, tatrābhrirūpaṃ sādhanaṃ vidhāya tasya praśaṃsanaṃ, tasyā abhreḥ prakṛtibhūtamaudumbaravṛkṣaṃ vidhāya tasya praśaṃsanaṃ, vikalpenābhreḥ prakṛtibhūtaṃ vikaṅkatarūpaṃ vṛkṣāntaraṃ vidhāya tasyotpatterabhidhānapūrvakaṃ praśaṃsanaṃ, sā cābhriraratnimātrī bhavatīti tasyāḥ parimāṇaṃ vidhāya tasya praśaṃsanaṃ, tataḥ sambhārānāhartuṃ tasyāḥ samantrakaṃ stāvakārthavādātideśasahitamāharaṇavidhānam , tāmabhriṃ savye haste kṛtvā dakṣiṇena hastenābhimṛśya " yuñjate manaḥ" itīmaṃ mantraṃ japatīti stāvakārthavādātideśasahitaṃ vidhānaṃ, tayā'bhryā khātāṃ jalenāsiktāṃ mṛdaṃ samantrakamāhṛtyottarata āstṛte kṛṣṇājine nidadhātīti saprakārakaṃ vidhāya mṛdāharaṇamantraṃ bhāgaśo'nūdya ca tasya vyākhyānaṃ, mṛtsambharaṇānaṃtaraṃ valmīkavapāyāḥ samaṃtrakaṃ sambharaṇavidhānaṃ tasya mantrasya, bhāgaśo'nūdya vyākhyānaṃ stāvakārthavādātideśakathanaṃ ca, tato varāheṇa khātasya mṛtpiṇḍasya samantrakaṃ sambharaṇavidhānaṃ, tasya mantrasya bhāgaśo'nūdya vyākhyānaṃ stāvakārthavādātideśakathanaṃ ca, tataḥ pūtikarasasambhārāharaṇaṃ samantrakaṃ pūtikādāraśabdayornirvacanasahitaṃ ca vidhāya tasya mantrasyābhiprāyakathanaṃ stāvakārthavādātideśakathanaṃ ca, tato'jākṣīrasambharaṇaṃ samaṃtrakaṃ vidhāya chinnaśiraskasya yajñasyājākṣīrasya ca parasparasambandhārthatāmupapādya ca stāvakārthavādātideśakathanam, eteṣāṃ vihitānāṃ mṛdādipañcasambhārāṇāṃ saṃhatya praśaṃsanaṃ, tata ekasminkṛṣṇājine sambhṛtānāṃ pañcānāmapi sambhārāṇāṃ stāvakārthavādātideśasahitaṃ samantrakamabhimarśanavidhānaṃ, mahāvīrādinirmāṇāya devayajanasyottarataḥ pariśritaṃ vidhāya tatra sambhṛtasambhārānādāya gacchantaḥ " praitu brahmaṇaspatiḥ ” itīmaṃ mantraṃ japantīti ca vidhāya tasya mantrasya vyākhyānam, uttarato vihitaṃ pariśritamanūdya tasyopapādanama, evamānītaṃ sambhārajātaṃ tasminpariśrite khare nidadhyāditi stāvakārthavādātideśasahitaṃ samantrakaṃ vidhānaṃ, teṣāṃ kṛṣṇājinasthānāṃ sambhārāṇāṃ stāvakārthavādātideśasahitaṃ samantrakaṃ saṃsarjanavidhānaṃ, tayā saṃsṛṣṭayā mṛdā mahāvīrakaraṇasya viśiṣṭalakṣaṇābhidhānapuraḥsaraṃ vidhānam, evamuktalakṣaṇasampannaṃ mahāvīraṃ kṛtvā tasya samantrakamabhimarśanavidhānam , etatprakāreṇaivānyāvapi dvau mahāvīrau kartavyāvityabhidhāyaitayaiva mṛdā dvayoḥ pinvanayordvayo rauhiṇakapālayośca tūṣṇīṃkaraṇavidhānaṃ, yadetatsamantrakaṃ mahāvīranirmāṇamamantrakaṃ pinvanādinirmāṇaṃ coktaṃ tadubhayasyāpi saṃhatya praśaṃsanam , avaśiṣṭasya mṛtpiṇḍasya parityāgaprasaktiṃ vārayitvā prāyaścittārthaṃ dhāraṇavidhānaṃ, prathamamahāvīrasya samantrakaṃ stāvakārthavādātideśasahitamitarayormahāvīrayoḥ pinvanayo rauhiṇakapālayoścāmantrakaṃ gavedhukābhiḥ ślakṣṇīkaraṇavidhānaṃ, prathamamahāvīrasya samantrakaṃ sārthavādaṃ stāvakārthavādātideśasahitaṃ cetarayormahāvīrayoḥ pinvanayo rauhiṇakapālayoścāmantrakamaśvaśakṛtā dhūpanakaraṇavidhānam, eteṣāṃ mahāvīrādīnāṃ śrapaṇaṃ vidhāya pacanadravyāṇāṃ vidhānam , vihite pacane pacanaprakārakathanapūrvakaṃ mantraṃ viniyujya tatstāvakārthavādātideśakathanam , itarayormahāvīrayoḥ pinvanayo rauhiṇakapālayośca prathamamahāvīravacchrapaṇasyāmantrakaṃ vidhānam, eteṣāmāvāpoddharaṇayoḥ kālaviśeṣasya nirūpaṇaṃ, mahāvīratrayasyodvapane krameṇa mantratrayaṃ viniyujyodvapanakriyāyāṃ mantrasaṅgaterupapādanaṃ, pinvanayo rauhiṇakapālayośca tūṣṇīmudvapanavidhānaṃ, prathamamahāvīrasyāvāpāduddhṛtasyājākṣīreṇāsecanasya samantrakaṃ tatstāvakārthavādātideśasahitaṃ vidhānam , āvāpāduddhṛtayoritarayormahāvīrayoḥ pinvanayo rauhiṇakapālayośca tūṣṇīmajākṣīreṇāsecanasya vidhānaṃ, prathamapravargyasṛṣṭipratipādakabrāhmaṇasyāvasāne nirūpitāyā vratacaryāyā atrāpyatideśakaraṇaṃ cetyādi.
brāhmaṇa
३ gharmasandīpanaṃ brāhmaṇa-tatra prathamaṃ asya ca pravargyasyānārabhyādhītatvena svātantryamāśaṃkya kratupraveśasya pratipādanaṃ, tatra sapravargye kratau ātithyeṣṭyanaṃtaramupasadaḥ purā pravargyānuṣṭhānakāla iti pratipādanaṃ, tatastāvadasaṃskṛtānāṃ pātrāṇāṃ yāgānarhatvāttatsaṃskārāya dvandvaśaḥ pātrāsādanasya sārthavādaṃ vidhānaṃ, tato'dhvaryuḥ prokṣaṇīḥ saṃskṛtyādāyopottiṣṭhan "brahmanpracariṣyāmaḥ hotarabhiṣṭuhi" iti praiṣadvayaṃ brūyāditi vidhāya tasya praiṣadvayasyābhiprāyakathanam , evamadhvaryuṇā prārthitasya hoturabhiṣṭavasya pratipadaṃ tātpayārthakathanapuraḥsaraṃ tatsā• dhanabhūtarksaṅghagataprathamarcaḥ pratīkapradarśanenābhidhānaṃ, stāvakārthavādātideśasahitamāsāditānāṃ pātrāṇāṃ prokṣaṇavidhānaṃ, vihitaṃ prokṣaṇamanūdya tatra mahāvīratrayasya prokṣaṇe krameṇa mantratrayaṃ viniyujya tasya vyākhyānaṃ, gharmaduho dhenorbandhanāya sthūṇānikhananasya saviśeṣaṃ vidhānam, āsāditāyāḥ samrāḍāsandyā deśaviśeṣe sthāpanavidhānam , etasyāḥ samrāḍāsandyāḥ sārthavādaṃ vṛkṣaviśeṣocchrāyaparimāṇāvayanānāṃ vidhānaṃ, rājāsandyā uttarataḥ samrāḍāsandyāḥ sthāpanasya prakāradvayena praśaṃsanaṃ, pracaraṇīyasya mahāvīrasya kālaviśeṣanirdeśapuraḥsaraṃ samantrakaṃ ghṛtena samañjanaṃ vidhāya tasya mantrasya vyākhyānaṃ, gārhapatyasyottarata upakṣipte pravṛñjanārthe saikate khare rajataśatamānarukmaprakṣepasya saprayojanaṃ sopapattikaṃ samantrakaṃ vidhānaṃ, hotrā " saṃsīdasva" ityucyamāne muñjapralavāndviguṇānādīpyādhvaryuḥ pratidiśaṃ khare kuryāditi sopapattikaṃ sārthavādaṃ vidhānam, ādīpanaprabhṛti pravṛñjanasamaye patnīmukhaveṣṭanasya saprayojanamabhidhānaṃ, muñjapralaveṣu vihitaṃ pravṛñjanārthaṃ mahāvīrāsādanamanūdya tatra mantraṃ vidhāya ca tatpraśaṃsanaṃ, vakṣyamāṇaṃ pṛthivīsambandhi yadāśī:pratipādanaṃ tatsarvaṃ yajñasyaiveti nirūpaṇaṃ, mahāvīrasya samantāccaturdikṣūpariṣṭāddiśi caivaṃ pañcasu dikṣu prādeśaṃ dhārayantaṃ yajamānaṃ pṛthivīdevatyānyāśiṣaḥ pratipādakāni yajūṃṣi vācayedadhvaryuriti vidhāya krameṇa tattaddiksambaddhaṃ mantraṃ tredhā vibhajya ca tasya tasya mantrasya bhāgaśo vyākhyānaṃ, mahāvīrasya dakṣiṇadeśe uttānena pāṇinā nihnavakaraṇasya mantratadarthavivaraṇasahitaṃ vidhānaṃ, mahāvīrasyottaradeśe vartamānāṃ bhūmimabhimṛśya " manoraśvā'si " itīmaṃ mantraṃ japediti sopapattikaṃ vidhānaṃ, mahāvīrasya trayodaśabhirvaikaṅkatasamidbhiḥ pariśrayaṇaṃ vidhātuṃ pūrvaṃ tāsu dvābhyāṃ samidbhyāṃ samantrakābhyāṃ prathamaṃ pariśrayaṇaṃ kāryamiti pratipādanam, avaśiṣṭābhiḥ samidbhiḥ pariśrayaṇaṃ tūṣṇīṃ kāryamiti saprakārakamabhidhānam , tasyaitasya trayodaśatvasampādanasya praśaṃsanapūrvakaṃ nigamanam , mahāvīrasyopariṣṭātsuvarṇaśatamānasya rukmasya sārthavādaṃ saprayojanaṃ samantrakaṃ sthāpana vidhānam , tato'dhvaryurdhavitrairmahāvīraṃ trirādhunotīti samantrakaṃ sārthavādaṃ vidhānam , tatraikaṃ dhavitraṃ pratiprasthātra ekamagnīdhe dattvaikaṃ ca svayaṃ gṛhītvā'dhvaryustābhyāṃ sahāpradakṣiṇaṃ parikrāman trirādhunotīti sārthavādaṃ vidhānam , punastriḥ pradakṣiṇaṃ parikrāmadbhistairādhūnanaṃ kāryamiti sārthavādaṃ vidhānam , rauhiṇapuroḍāśayoḥ śrapaṇavidhānam , upari nihitasya suvarṇaśatamānasyādānavidhānam, evaṃ dhavitrairādhūnanena santāpitasya gharmasya vedanārthaṃ kālaviśeṣe kañcitpraiṣamantraṃ brūyāditi dharmaviśeṣasahita saprakārakaṃ sārthavādaṃ vidhānam , prathamapravargyasṛṣṭipratipādakabrāhmaṇasyāvasāne nirūpitāyā vratacaryāyā atrāpyatideśakaraṇaṃ cetyādi.
brāhmaṇa
४ pravargye'vakāśopasthānaṃ brāhmaṇam -- tatra prathamamadhvaryuṇā " rucito gharmaḥ " iti preṣite pravargyakartāra ṛtvija āsanādutthāyāvakāśākhyairmantrairgharmamupatiṣṭhanta iti vidhānam , upasthātṝṇāṃ saṃkhyāmupajīvya praśaṃsanam , teṣāmavakāśamantrāṇāṃ vākyaśo'nūdya vyākhyānam , tataḥ patnyāḥ śiro'pāvṛtya mahāvīramīkṣamāṇāṃ tāṃ " tvaṣṭṛmantastvā" ityenāmṛcaṃ vācayatīti sārthavādaṃ vidhānam , prathamapravaryasṛṣṭipratipādakabrāhmaṇasyāvasāne nirūpitāyā vratacaryāyā atrāpyatideśakaraṇaṃ cetyādi.
Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0