Shatapatha Brahmana · Chapter 13.8
brāhmaṇa
१ pitṛmedhaḥ-tatra ca prathamaṃ saprayojanaṃ śmaśānakaraṇaṃ śmaśānaśabdanirvacanaṃ ca, eṣa ca pitṛmedhaḥ kṣipraṃ na kartavyaḥ kintu pituḥ saṃvatsarāsmṛtau kartavya iti sakāraṇaṃ nirūpaṇaṃ, bahukālātikramaṇottaramapi piturmaraṇasaṃvatsarasya smṛtau satyāṃ sameṣu saṃvatsareṣu-asmṛtau ca satyāmayugmeṣu saṃvatsareṣu pitṛmedha: kārya iti vyavasthitavikalpapuraḥsaramabhidhānaṃ, tadvadayaṃ pitṛmedhaḥ ekatārake nakṣatre'thavā'māvāsyārūpe ekanakṣatre kartavya iti sopapattikaṃ saprayojanaṃ nirūpaṇaṃ, tatrāpyayaṃ pitṛmedhaḥ śaradi māghe nidāghe vā kārya iti sakāraṇaṃ pratipādana, pūrvaṃ śmaśānakaraṇaṃ vihitamidānīṃ tacchmaśānaṃ caturdikṣu catuḥsrakti kartavyamiti devāsurasparddhāyā itihāsadvārā prakathanaṃ, prasaṅgāddaivyaḥ prajā devānukāreṇa śmaśānaṃ catuḥsrakti kurvantyāsuryaḥ prajā asurānukāreṇa parimaṇḍalākāraṃ śmaśānaṃ kurvantīti pratipādanam , etacca śmaśānaṃ grāmāddakṣiṇapūrvasyāṃ diśi kartavyamiti sakāraṇamabhidhānaṃ, tataḥ śmaśānakaraṇārthaṃ bhūmijoṣaṇopakramaṇaṃ, tathā caitacchmaśānamudīcīnapravaṇaṃ kartavyamiti sopapattikaṃ sārthavādaṃ vidhānaṃ, tatra dakṣiṇāpravaṇaṃ kāryamiti sakāraṇaṃ keṣāñcinmatamanūdya tasyāniṣṭaphalapradarśanadvārā nirākaraṇaṃ, dakṣiṇāpravaṇasya pratyāsannaṃ kuryāditi sakāraṇaṃ punaḥ keṣāñcinmatamanūdya tasyodakpravaṇatvatīti kāraṇanirdeśapuraḥsaraṃ pratyākhyānaṃ, punaretacchmaśānaṃ samabhūmau-tatrāpi ramaṇīye sukhanīye ca pradeśe-tatrāpi dūrādhvani pradeśe-tatrāpi vṛkṣagulmādyākāśavarjite pradeśe-tatrāpi vṛkṣagulmādibhiḥ samantātsaṃvṛte satyadhastāpini pradeśe-tatrāpi pārśvato'vakāśavarjite pradeśe-tatrapi vanagiridevagṛhādinā citre'rthāddarśanīye pradeśe tatrāpyūṣare pradeśe-tatrāpi vīriṇamiśre auṣadhimūlasahita pradeśe-tatrāpi viśākhaśarāśvagandhāpṛśniparṇyadhyāṇḍādivivarjite pradeśe tatrāpyaśvatthavibhītakatilvakasphūrjakaharidrunyagrodhānāṃ ye ca pāpanāmāno vṛkṣāsteṣāmanantike pradeśe kartavyamiti pratiparyāyaṃ sopapattikaṃ sārthavādaṃ śmaśānocitapradeśapradarśanam, punastacchmaśānamagnicito'gnividhayā kuryāditi sopapattikaṃ sārthavādamabhidhānaṃ, punarapyetacchmaśānaṃ mahanna kuryātkintu yāvānapakṣapuccho'gnistāvanmitaṃ kuryāditi sakāraṇaṃ keṣāñcinmatamupanyasya puruṣamātraṃ paścāduttarataśca pṛthutaraṃ ca kuryāditi sārthavādaṃ saprayojanaṃ vidhāya tadapradakṣiṇaṃ valitābhī rajjubhiḥ paryātanyāditi sahetukaṃ nirūpaṇaṃ, tatra śmaśāne yāvati pradeśe'sthinivāpaḥ sambhavettāvantaṃ pradeśaṃ lāṅgalenoddhanyādityekīyaṃ matamupanyasya puruṣamātramevoddhanyāditi svamatasya sārthavādamabhidhānaṃ cetyādi.
brāhmaṇa
२ tatra pṛthivyāṃ kiñcidvastrairiṣṭakāntarddhānaṃ kṛtvā'sthīni nivapantītyekīyaṃ matamupanyasyānantarddhāya nivapantīti punaranyadīyasya matasya setihāsaṃ nirūpaṇaṃ, tataḥ śmaśānakṣetraṃ gārhapatyacitipariśridapekṣayā'parimitābhiḥ pariśridbhiḥ pariśrayati -- tatrāgnikīnāṃ pariśritāṃ yajuṣā pariśrayaṇametāsāṃ paitṛmedhikīnāṃ pariśritāṃ tu tūṣṇīṃ pariśrayaṇaṃ-yadevāgnikīnāṃ pariśritāṃ prayojanaṃ tadevaitāsāṃ paitṛmedhikīnāṃ pariśritāmityetatsārthavādaṃ nirūpaṇaṃ, tataḥ palāśaśākhayā śmaśānakṣetrasya vyudūhanamarthāttṛṇaparṇādibhirvihīnīkaraṇaṃ vidhāya tatrargyajūṃṣī viniyujya tayorvyākhyānam , asyāḥ pitryāyāḥ palāśaśākhāyā dakṣiṇasyāṃ nirasanamiratasyāstūttarasyāmityabhidhānaṃ, śmaśānakṣetrasya dakṣiṇata ekeṣāṃ matenottarato vā sīraṃ yunaktīti pakṣadvayasyecchāvikalpatvaṃ pradarśya yuṃkteti sampreṣyāmimantrayata iti vidhānaṃ, tatrābhimantraṇamantraṃ pratipādya tasyābhipretārthapradarśanam, tacca sīraṃ ṣaḍgavaṃ bhavatīti sārthavādaṃ pratipādanaṃ, tataścaturbhiryajurbhiścatasṛṇāṃ sītānāṃ karṣaṇasya saprakārakaṃ sārthavādaṃ vidhānaṃ, tata ātmano vikarṣaṇasya sārthavādaṃ saprakārakaṃ vidhānam, evaṃ sītāvikarṣaṇaṃ karma kṛtvā sīraṃ vimuñcatīti samantrakaṃ saprayojanamabhidhāyāsya pitryasya sīrasya dakṣiṇasyāṃ nirasanaṃ taditarasya daivasya tūttarasyāṃ nirasanamiti sakāraṇamamidhānaṃ cetyādi.
brāhmaṇa
३ kṛṣṭakṣetramadhye sarvauṣadhaṃ vapatīti vidhāya yaccāgnikaṃ sarvoṣadhavapanaṃ tadbahvībhirṛmbhiridaṃ paitṛmedhikaṃ ca sarvoṣadhavapanamekayarcā kartavyamiti sakāraṇaṃ pradarśya vapanasādhanamantraṃ ca pradarśya tasyābhiprāyavarṇanaṃ, tataḥ sūryodayasamakālaṃ kṛṣṭakṣetramadhye pretāsthinivapanasya sārthavādaṃ vidhānaṃ, vihite pretāsthinivapane mantradvayaṃ viniyujya tayorabhiprāyārthapradarśanaṃ dvitīyamantre'sausthāne nāmādeśakaraṇakathanaṃ ca, dakṣiṇāṃ diśaṃ gatvā'nucchvasankumbhaṃ prakṣipyānapekṣamāṇa ehīti kañcitpuruṣaṃ preṣyediti vidhāya yathāpreṣitaṃ kṛtvā tasminpratyāgate “paraṃ mṛtyo" itīmaṃ mantraṃ japediti vidhāya ca tasya mantrasyābhiprāyapradarśanaṃ, kṛṣṭakṣetramadhye nihitānāmasthnāṃ yathāṅgaṃ parikalpanaṃ kuryāditi vidhāya tatra mantradvayaṃ viniyujya tasyābhiprāyapradarśanam, tatastrayodaśa pādamātrya iṣṭakā lekhārūpalakṣaṇavarjitā bhavanti--yā evāgnikyaḥ pādamātrya iṣṭakāstāḥ evaitāḥ āgnikīriṣṭakā yajuṣopadadhātīmāśca tūṣṇīmupadadhātīti ca sārthavādaṃ sakāraṇaṃ pratipādanaṃ, tāsāṃ vihitānāṃ pādamātrīṇāṃ trayodaśānāmiṣṭakānāṃ kṛṣṭakṣetramadhye upadhānaprakāranirūpaṇam--upadhānadvārā'gnicityātmakatvasampādanaṃ ca, pradarātpurīṣāharaṇapraiṣapradarśanaṃ, tatraikeṣāṃ matena pradarātpurīṣamāhṛtya punaranyeṣāṃ matena pūrvadakṣiṇāvāntaradeśe karṣū khātvā tataḥ purīṣamabhyābhyāhṛtyeti pakṣadvayasyecchāvikalpatvapradarśanapuraḥsaraṃ tena purīṣeṇa dakṣiṇataḥ paścāduttarataśca śmaśānakaraṇavidhānaṃ, tacca purīṣaśmaśānaṃ mahanna kuryātkintu kṣatriyasyodbāhupuruṣasammitaṃ -- brāhmaṇasya mukhadaghnaṃ-striyā upasthadaghnaṃ--śūdrasyāṣṭhīvaddaghnaṃ kuryāditi sārthavādaṃ vidhānam, athavā purīṣaśmaśānaṃ sarveṣāmadhojānusammitaṃ kartavyamiti vidhānaṃ, tayā'parasmā avakāśaṃ na dadyāditi vidhānaṃ, tatastasya kriyamāṇasya tejanīmuttarato dhārayantīti sārthavādaṃ vidhānam, uttarato dhṛtāṃ tejanīṃ na nyasyetkintvenāṃ dhṛtvā voḍhvā vā gṛheṣūcchrayediti sārthavādaṃ vidhānaṃ, tatra purīṣaśmaśāne yavānāmāvāpaṃ kṛtvā tadavakābhiḥ kuśaiśca pracchādayediti saprayojanaṃ vidhānaṃ cetyādi.
brāhmaṇa
४ purastātpālāśena śaṅkunā-uttarataḥ - śamīmayena śaṅkunā-paścādvāraṇena
śaṅkunā--dakṣiṇato'śmamayena śaṅkunā evaṃ caturbhiḥ śaṅkubhirenacchmaśānaṃ pariṇihantīti saprayojanamabhidhānaṃ, śmaśānasya dakṣiṇataḥ karṣū khātvā tāṃ kṣīrodakābhyāmāpūryottarataśca sapta karṣūḥ khātvā tā udakenaivāpūrayediti saprayojanamabhidhānaṃ, tato'dhvaryuyajamānāmātyā uttarāsu karṣūṣu pratikarṣu trīṃstrīnaśmana āvapantīti vidhāya tāsāṃ karṣūṇāmupariṣṭādgrāmaṃ pratyudgacchantīti samantrakaṃ vidhānaṃ, hastagṛhītairapāmārgaiḥ svaśarīramapamṛjata iti samaṃtrakaṃ saprayojanaṃ vidhānaṃ, tato yatrodakaṃ bhavati tatra snātvā “ sumitriyā naḥ" iti mantreṇāpo'ñjalinā''dāyeti sārthavādaṃ vidhāya "durmitriyāḥ" iti mantreṇa yo grāmasya diśaṃ dveṣyaḥ syāttamuddiśya tāṃ diśaṃ parāsiñcediti saprayojanaṃ vidhānaṃ, snānārthā āpo yadi sthāvarāstarhi pāpānāmanirasanaṃ, yadi ca tāḥ pravahantyastadā pāpānāmapi nirasanamiti snānārthānāmapāṃ praśaṃsanaṃ, tataḥ snātvā'hatavāsāṃsi paridhāyānaḍuhaḥ pucchamanvārabhyeti sārthavādamabhidhāya “ udvayaṃ tamasaspari" itīmāmṛcaṃ japanto grāmaṃ pratiyantīti sārthavādaṃ vidhānaṃ, tatastebhya āgatebhya āñjanābhyañjane prayacchantīti sārthavādaṃ vidhānaṃ, tato gṛheṣvagnimupasamādhāya tamabhito vāraṇānparidhīnparidhāya tatra vāraṇenaiva sruveṇāgnaye āyuṣmata āhutiṃ juhuyāditi sārthavādaṃ vidhānam , vihitāmāhutimanūdya tatra sābhiprāyaṃ mantrasya viniyojanaṃ, purāṇo'naḍvānpurāṇā yavāḥ purāṇā sopadhānā''sandī cāsya pitṛmedhasya dakṣiṇā'nvādiṣṭeti vidhānaṃ, tathā yathākāmaṃ yathāśraddhaṃ bhūyasīranyāśca dakṣiṇā dadyāditi ca vidhānam “iti nvagnicitaḥ" ityupasaṃharaṇam , athānagnicitaḥ prakṛtya agnikaraṇapariśritparidhānasarvauṣadhavapaneṣṭakopadhānebhyo'nyadbhūmijoṣaṇādi sakalaṃ karma samānamityabhidhānam , ekeṣāṃ matenāhitāgneḥ śmaśāne iṣṭakāsthāne śarkaropadhānaṃ kuryādekeṣāṃ matena na kuryāditi pakṣadvayaṃ pratipādya tatra yathākāmaṃ kuryāditīcchāvikalpapradarśanam, adhvaryurgrāmaśmaśānayorantare maryādāloṣṭaṃ nidadhyāditi samantrakaṃ saprayojanaṃ vidhānaṃ cetyādi.
iti pitṛmedhaḥ/
Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0