શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 13.8

બ્રાહ્મણ

૧ પિતૃમેધઃ-તત્ર ચ પ્રથમં સપ્રયોજનં શ્મશાનકરણં શ્મશાનશબ્દનિર્વચનં ચ, એષ ચ પિતૃમેધઃ ક્ષિપ્રં ન કર્તવ્યઃ કિન્તુ પિતુઃ સંવત્સરાસ્મૃતૌ કર્તવ્ય ઇતિ સકારણં નિરૂપણં, બહુકાલાતિક્રમણોત્તરમપિ પિતુર્મરણસંવત્સરસ્ય સ્મૃતૌ સત્યાં સમેષુ સંવત્સરેષુ-અસ્મૃતૌ ચ સત્યામયુગ્મેષુ સંવત્સરેષુ પિતૃમેધ: કાર્ય ઇતિ વ્યવસ્થિતવિકલ્પપુરઃસરમભિધાનં, તદ્વદયં પિતૃમેધઃ એકતારકે નક્ષત્રેઽથવાઽમાવાસ્યારૂપે એકનક્ષત્રે કર્તવ્ય ઇતિ સોપપત્તિકં સપ્રયોજનં નિરૂપણં, તત્રાપ્યયં પિતૃમેધઃ શરદિ માઘે નિદાઘે વા કાર્ય ઇતિ સકારણં પ્રતિપાદન, પૂર્વં શ્મશાનકરણં વિહિતમિદાનીં તચ્છ્મશાનં ચતુર્દિક્ષુ ચતુઃસ્રક્તિ કર્તવ્યમિતિ દેવાસુરસ્પર્દ્ધાયા ઇતિહાસદ્વારા પ્રકથનં, પ્રસઙ્ગાદ્દૈવ્યઃ પ્રજા દેવાનુકારેણ શ્મશાનં ચતુઃસ્રક્તિ કુર્વન્ત્યાસુર્યઃ પ્રજા અસુરાનુકારેણ પરિમણ્ડલાકારં શ્મશાનં કુર્વન્તીતિ પ્રતિપાદનમ્ , એતચ્ચ શ્મશાનં ગ્રામાદ્દક્ષિણપૂર્વસ્યાં દિશિ કર્તવ્યમિતિ સકારણમભિધાનં, તતઃ શ્મશાનકરણાર્થં ભૂમિજોષણોપક્રમણં, તથા ચૈતચ્છ્મશાનમુદીચીનપ્રવણં કર્તવ્યમિતિ સોપપત્તિકં સાર્થવાદં વિધાનં, તત્ર દક્ષિણાપ્રવણં કાર્યમિતિ સકારણં કેષાઞ્ચિન્મતમનૂદ્ય તસ્યાનિષ્ટફલપ્રદર્શનદ્વારા નિરાકરણં, દક્ષિણાપ્રવણસ્ય પ્રત્યાસન્નં કુર્યાદિતિ સકારણં પુનઃ કેષાઞ્ચિન્મતમનૂદ્ય તસ્યોદક્પ્રવણત્વતીતિ કારણનિર્દેશપુરઃસરં પ્રત્યાખ્યાનં, પુનરેતચ્છ્મશાનં સમભૂમૌ-તત્રાપિ રમણીયે સુખનીયે ચ પ્રદેશે-તત્રાપિ દૂરાધ્વનિ પ્રદેશે-તત્રાપિ વૃક્ષગુલ્માદ્યાકાશવર્જિતે પ્રદેશે-તત્રાપિ વૃક્ષગુલ્માદિભિઃ સમન્તાત્સંવૃતે સત્યધસ્તાપિનિ પ્રદેશે-તત્રાપિ પાર્શ્વતોઽવકાશવર્જિતે પ્રદેશે-તત્રપિ વનગિરિદેવગૃહાદિના ચિત્રેઽર્થાદ્દર્શનીયે પ્રદેશે તત્રાપ્યૂષરે પ્રદેશે-તત્રાપિ વીરિણમિશ્રે ઔષધિમૂલસહિત પ્રદેશે-તત્રાપિ વિશાખશરાશ્વગન્ધાપૃશ્નિપર્ણ્યધ્યાણ્ડાદિવિવર્જિતે પ્રદેશે તત્રાપ્યશ્વત્થવિભીતકતિલ્વકસ્ફૂર્જકહરિદ્રુન્યગ્રોધાનાં યે ચ પાપનામાનો વૃક્ષાસ્તેષામનન્તિકે પ્રદેશે કર્તવ્યમિતિ પ્રતિપર્યાયં સોપપત્તિકં સાર્થવાદં શ્મશાનોચિતપ્રદેશપ્રદર્શનમ્, પુનસ્તચ્છ્મશાનમગ્નિચિતોઽગ્નિવિધયા કુર્યાદિતિ સોપપત્તિકં સાર્થવાદમભિધાનં, પુનરપ્યેતચ્છ્મશાનં મહન્ન કુર્યાત્કિન્તુ યાવાનપક્ષપુચ્છોઽગ્નિસ્તાવન્મિતં કુર્યાદિતિ સકારણં કેષાઞ્ચિન્મતમુપન્યસ્ય પુરુષમાત્રં પશ્ચાદુત્તરતશ્ચ પૃથુતરં ચ કુર્યાદિતિ સાર્થવાદં સપ્રયોજનં વિધાય તદપ્રદક્ષિણં વલિતાભી રજ્જુભિઃ પર્યાતન્યાદિતિ સહેતુકં નિરૂપણં, તત્ર શ્મશાને યાવતિ પ્રદેશેઽસ્થિનિવાપઃ સમ્ભવેત્તાવન્તં પ્રદેશં લાઙ્ગલેનોદ્ધન્યાદિત્યેકીયં મતમુપન્યસ્ય પુરુષમાત્રમેવોદ્ધન્યાદિતિ સ્વમતસ્ય સાર્થવાદમભિધાનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ

૨ તત્ર પૃથિવ્યાં કિઞ્ચિદ્વસ્ત્રૈરિષ્ટકાન્તર્દ્ધાનં કૃત્વાઽસ્થીનિ નિવપન્તીત્યેકીયં મતમુપન્યસ્યાનન્તર્દ્ધાય નિવપન્તીતિ પુનરન્યદીયસ્ય મતસ્ય સેતિહાસં નિરૂપણં, તતઃ શ્મશાનક્ષેત્રં ગાર્હપત્યચિતિપરિશ્રિદપેક્ષયાઽપરિમિતાભિઃ પરિશ્રિદ્ભિઃ પરિશ્રયતિ -- તત્રાગ્નિકીનાં પરિશ્રિતાં યજુષા પરિશ્રયણમેતાસાં પૈતૃમેધિકીનાં પરિશ્રિતાં તુ તૂષ્ણીં પરિશ્રયણં-યદેવાગ્નિકીનાં પરિશ્રિતાં પ્રયોજનં તદેવૈતાસાં પૈતૃમેધિકીનાં પરિશ્રિતામિત્યેતત્સાર્થવાદં નિરૂપણં, તતઃ પલાશશાખયા શ્મશાનક્ષેત્રસ્ય વ્યુદૂહનમર્થાત્તૃણપર્ણાદિભિર્વિહીનીકરણં વિધાય તત્રર્ગ્યજૂંષી વિનિયુજ્ય તયોર્વ્યાખ્યાનમ્ , અસ્યાઃ પિત્ર્યાયાઃ પલાશશાખાયા દક્ષિણસ્યાં નિરસનમિરતસ્યાસ્તૂત્તરસ્યામિત્યભિધાનં, શ્મશાનક્ષેત્રસ્ય દક્ષિણત એકેષાં મતેનોત્તરતો વા સીરં યુનક્તીતિ પક્ષદ્વયસ્યેચ્છાવિકલ્પત્વં પ્રદર્શ્ય યુંક્તેતિ સમ્પ્રેષ્યામિમન્ત્રયત ઇતિ વિધાનં, તત્રાભિમન્ત્રણમન્ત્રં પ્રતિપાદ્ય તસ્યાભિપ્રેતાર્થપ્રદર્શનમ્, તચ્ચ સીરં ષડ્ગવં ભવતીતિ સાર્થવાદં પ્રતિપાદનં, તતશ્ચતુર્ભિર્યજુર્ભિશ્ચતસૃણાં સીતાનાં કર્ષણસ્ય સપ્રકારકં સાર્થવાદં વિધાનં, તત આત્મનો વિકર્ષણસ્ય સાર્થવાદં સપ્રકારકં વિધાનમ્, એવં સીતાવિકર્ષણં કર્મ કૃત્વા સીરં વિમુઞ્ચતીતિ સમન્ત્રકં સપ્રયોજનમભિધાયાસ્ય પિત્ર્યસ્ય સીરસ્ય દક્ષિણસ્યાં નિરસનં તદિતરસ્ય દૈવસ્ય તૂત્તરસ્યાં નિરસનમિતિ સકારણમમિધાનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ

૩ કૃષ્ટક્ષેત્રમધ્યે સર્વૌષધં વપતીતિ વિધાય યચ્ચાગ્નિકં સર્વોષધવપનં તદ્બહ્વીભિરૃમ્ભિરિદં પૈતૃમેધિકં ચ સર્વોષધવપનમેકયર્ચા કર્તવ્યમિતિ સકારણં પ્રદર્શ્ય વપનસાધનમન્ત્રં ચ પ્રદર્શ્ય તસ્યાભિપ્રાયવર્ણનં, તતઃ સૂર્યોદયસમકાલં કૃષ્ટક્ષેત્રમધ્યે પ્રેતાસ્થિનિવપનસ્ય સાર્થવાદં વિધાનં, વિહિતે પ્રેતાસ્થિનિવપને મન્ત્રદ્વયં વિનિયુજ્ય તયોરભિપ્રાયાર્થપ્રદર્શનં દ્વિતીયમન્ત્રેઽસૌસ્થાને નામાદેશકરણકથનં ચ, દક્ષિણાં દિશં ગત્વાઽનુચ્છ્વસન્કુમ્ભં પ્રક્ષિપ્યાનપેક્ષમાણ એહીતિ કઞ્ચિત્પુરુષં પ્રેષ્યેદિતિ વિધાય યથાપ્રેષિતં કૃત્વા તસ્મિન્પ્રત્યાગતે “પરં મૃત્યો" ઇતીમં મન્ત્રં જપેદિતિ વિધાય ચ તસ્ય મન્ત્રસ્યાભિપ્રાયપ્રદર્શનં, કૃષ્ટક્ષેત્રમધ્યે નિહિતાનામસ્થ્નાં યથાઙ્ગં પરિકલ્પનં કુર્યાદિતિ વિધાય તત્ર મન્ત્રદ્વયં વિનિયુજ્ય તસ્યાભિપ્રાયપ્રદર્શનમ્, તતસ્ત્રયોદશ પાદમાત્ર્ય ઇષ્ટકા લેખારૂપલક્ષણવર્જિતા ભવન્તિ--યા એવાગ્નિક્યઃ પાદમાત્ર્ય ઇષ્ટકાસ્તાઃ એવૈતાઃ આગ્નિકીરિષ્ટકા યજુષોપદધાતીમાશ્ચ તૂષ્ણીમુપદધાતીતિ ચ સાર્થવાદં સકારણં પ્રતિપાદનં, તાસાં વિહિતાનાં પાદમાત્રીણાં ત્રયોદશાનામિષ્ટકાનાં કૃષ્ટક્ષેત્રમધ્યે ઉપધાનપ્રકારનિરૂપણમ્--ઉપધાનદ્વારાઽગ્નિચિત્યાત્મકત્વસમ્પાદનં ચ, પ્રદરાત્પુરીષાહરણપ્રૈષપ્રદર્શનં, તત્રૈકેષાં મતેન પ્રદરાત્પુરીષમાહૃત્ય પુનરન્યેષાં મતેન પૂર્વદક્ષિણાવાન્તરદેશે કર્ષૂ ખાત્વા તતઃ પુરીષમભ્યાભ્યાહૃત્યેતિ પક્ષદ્વયસ્યેચ્છાવિકલ્પત્વપ્રદર્શનપુરઃસરં તેન પુરીષેણ દક્ષિણતઃ પશ્ચાદુત્તરતશ્ચ શ્મશાનકરણવિધાનં, તચ્ચ પુરીષશ્મશાનં મહન્ન કુર્યાત્કિન્તુ ક્ષત્રિયસ્યોદ્બાહુપુરુષસમ્મિતં -- બ્રાહ્મણસ્ય મુખદઘ્નં-સ્ત્રિયા ઉપસ્થદઘ્નં--શૂદ્રસ્યાષ્ઠીવદ્દઘ્નં કુર્યાદિતિ સાર્થવાદં વિધાનમ્, અથવા પુરીષશ્મશાનં સર્વેષામધોજાનુસમ્મિતં કર્તવ્યમિતિ વિધાનં, તયાઽપરસ્મા અવકાશં ન દદ્યાદિતિ વિધાનં, તતસ્તસ્ય ક્રિયમાણસ્ય તેજનીમુત્તરતો ધારયન્તીતિ સાર્થવાદં વિધાનમ્, ઉત્તરતો ધૃતાં તેજનીં ન ન્યસ્યેત્કિન્ત્વેનાં ધૃત્વા વોઢ્વા વા ગૃહેષૂચ્છ્રયેદિતિ સાર્થવાદં વિધાનં, તત્ર પુરીષશ્મશાને યવાનામાવાપં કૃત્વા તદવકાભિઃ કુશૈશ્ચ પ્રચ્છાદયેદિતિ સપ્રયોજનં વિધાનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ

૪ પુરસ્તાત્પાલાશેન શઙ્કુના-ઉત્તરતઃ - શમીમયેન શઙ્કુના-પશ્ચાદ્વારણેન
શઙ્કુના--દક્ષિણતોઽશ્મમયેન શઙ્કુના એવં ચતુર્ભિઃ શઙ્કુભિરેનચ્છ્મશાનં પરિણિહન્તીતિ સપ્રયોજનમભિધાનં, શ્મશાનસ્ય દક્ષિણતઃ કર્ષૂ ખાત્વા તાં ક્ષીરોદકાભ્યામાપૂર્યોત્તરતશ્ચ સપ્ત કર્ષૂઃ ખાત્વા તા ઉદકેનૈવાપૂરયેદિતિ સપ્રયોજનમભિધાનં, તતોઽધ્વર્યુયજમાનામાત્યા ઉત્તરાસુ કર્ષૂષુ પ્રતિકર્ષુ ત્રીંસ્ત્રીનશ્મન આવપન્તીતિ વિધાય તાસાં કર્ષૂણામુપરિષ્ટાદ્ગ્રામં પ્રત્યુદ્ગચ્છન્તીતિ સમન્ત્રકં વિધાનં, હસ્તગૃહીતૈરપામાર્ગૈઃ સ્વશરીરમપમૃજત ઇતિ સમંત્રકં સપ્રયોજનં વિધાનં, તતો યત્રોદકં ભવતિ તત્ર સ્નાત્વા “ સુમિત્રિયા નઃ" ઇતિ મન્ત્રેણાપોઽઞ્જલિનાઽઽદાયેતિ સાર્થવાદં વિધાય "દુર્મિત્રિયાઃ" ઇતિ મન્ત્રેણ યો ગ્રામસ્ય દિશં દ્વેષ્યઃ સ્યાત્તમુદ્દિશ્ય તાં દિશં પરાસિઞ્ચેદિતિ સપ્રયોજનં વિધાનં, સ્નાનાર્થા આપો યદિ સ્થાવરાસ્તર્હિ પાપાનામનિરસનં, યદિ ચ તાઃ પ્રવહન્ત્યસ્તદા પાપાનામપિ નિરસનમિતિ સ્નાનાર્થાનામપાં પ્રશંસનં, તતઃ સ્નાત્વાઽહતવાસાંસિ પરિધાયાનડુહઃ પુચ્છમન્વારભ્યેતિ સાર્થવાદમભિધાય “ ઉદ્વયં તમસસ્પરિ" ઇતીમામૃચં જપન્તો ગ્રામં પ્રતિયન્તીતિ સાર્થવાદં વિધાનં, તતસ્તેભ્ય આગતેભ્ય આઞ્જનાભ્યઞ્જને પ્રયચ્છન્તીતિ સાર્થવાદં વિધાનં, તતો ગૃહેષ્વગ્નિમુપસમાધાય તમભિતો વારણાન્પરિધીન્પરિધાય તત્ર વારણેનૈવ સ્રુવેણાગ્નયે આયુષ્મત આહુતિં જુહુયાદિતિ સાર્થવાદં વિધાનમ્ , વિહિતામાહુતિમનૂદ્ય તત્ર સાભિપ્રાયં મન્ત્રસ્ય વિનિયોજનં, પુરાણોઽનડ્વાન્પુરાણા યવાઃ પુરાણા સોપધાનાઽઽસન્દી ચાસ્ય પિતૃમેધસ્ય દક્ષિણાઽન્વાદિષ્ટેતિ વિધાનં, તથા યથાકામં યથાશ્રદ્ધં ભૂયસીરન્યાશ્ચ દક્ષિણા દદ્યાદિતિ ચ વિધાનમ્ “ઇતિ ન્વગ્નિચિતઃ" ઇત્યુપસંહરણમ્ , અથાનગ્નિચિતઃ પ્રકૃત્ય અગ્નિકરણપરિશ્રિત્પરિધાનસર્વૌષધવપનેષ્ટકોપધાનેભ્યોઽન્યદ્ભૂમિજોષણાદિ સકલં કર્મ સમાનમિત્યભિધાનમ્ , એકેષાં મતેનાહિતાગ્નેઃ શ્મશાને ઇષ્ટકાસ્થાને શર્કરોપધાનં કુર્યાદેકેષાં મતેન ન કુર્યાદિતિ પક્ષદ્વયં પ્રતિપાદ્ય તત્ર યથાકામં કુર્યાદિતીચ્છાવિકલ્પપ્રદર્શનમ્, અધ્વર્યુર્ગ્રામશ્મશાનયોરન્તરે મર્યાદાલોષ્ટં નિદધ્યાદિતિ સમન્ત્રકં સપ્રયોજનં વિધાનં ચેત્યાદિ.
ઇતિ પિતૃમેધઃ।