Language

ENहिગુ
Scripture Library

Shatapatha Brahmana · Chapter 13.4

13.4.1

brāhmaṇa

13.4.2

१ aśvamedhasya phalādhikārikālādikama-- tatrādau aśvamedhayāgena mokṣādisarvakāmā āpyanta iti phalavidhānam , ayaṃ ca kṣatriyayajño'śvameva ityadhikārividhānam , sa ca-ekeṣāṃ matena grīṣmartau prārabdhavya iti sakāraṇamabhidhāya tatrāruciṃ matvā svamatena vasantartāveva prārabdhavya iti sakāraṇaṃ kālavidhānam , tatrāpi phālgunīpaurṇamāsyāḥ purastātṣaḍahe saptāhe vā'rthānnavamyāmaṣṭamyāṃ vā prārabdhavya iti sūkṣmāvāntarakālavidhānaṃ ca, stāvakārthavādātideśasahitamadhvaryuradhvaryvādibhyaścaturṇāṃ pātrāṇāmañjaliprasṛtānāṃ cātuṣprāśyaṃ brahmaudanaṃ nirvapatīti pratipādya pātrāñjaliprasṛtigatāṃ dvādaśasaṃkhyāmādāya tasyā māsasaṃvatsarādyātmanā praśaṃsanam , tametaṃ brahmaudanamadhvaryvādayaścatvāra ṛtvijaḥ prāśnanti tebhyaścatvāri gavāṃ sahasrāṇi catvāri suvarṇāni śatamānāni hiraṇyāni ca dadyāditi sārthavādaṃ vidhānam , tato'dhvaryuryajamānāya niṣkasaṃjñakamābharaṇaviśeṣaṃ tadgale pratimuñcanmantreṇa vācanaṃ dadyādvāgyamapraiṣaṃ ca dadyāditi sārthavādaṃ vidhānam, upasthitābhirniṣkiṇībhirala
ṅkṛtābhirmahiṣīvāvātāparivṛktāpālāgalīsaṃjñikābhiścatasṛbhirjāyābhiḥ saha yajamāno'gnyagāraṃ praviśati tatra yajamānaḥ pūrvadvāreṇa praviśati yajamānapatnyaśca dakṣiṇadvāreṇa praviśantīti saprayojanamabhidhānam, prātarāhutyāṃ hutāyāmadhvaryuḥ pūrṇāhutiṃ juhuyāditi sārthavādaṃ vidhāya pūrṇāhutyāṃ hutāyāṃ ca yajamāno brahmaṇe varaṃ dattvā vācaṃ visṛjediti sārthavādaṃ vidhānam , yajamānaḥ pūrvadine svagale pratimuktaṃ niṣkamadhvaryave dadyāditi sārthavādaṃ vidhānam /
āgneyīṣṭiḥ-- tatrayamiṣṭiryajñapathasya kāmāya yajñamukhasya cāchaṃbaṭakārāya kartavyeti sārthavādaṃ vidhānam , tasyā etasyā āgneyeṣṭeḥ pañcadaśa sāmidhenyaḥ vārtraghnāvājyabhāgau upāṃśuhaviṣo mūrddhanvatī puro'nuvākyā yājyā ca sadvatī mūrddhanvatsadvatī puro'nuvākyāyājyāmantrapratīke virājau saṃyājye suvarṇaṃ śatamānaṃ hiraṇyaṃ dakṣiṇā cetyādiviśiṣṭetikartavyatāyāḥ sārthavādamabhidhānam /
pauṣṇīṣṭiḥ-- tatrāyaṃ pauṣṇaścaruraśvasya svastyayanāya kartavyo bhavatīti sārthavādaṃ vidhānam , tasyā etasyāḥ pauṣṇeṣṭeḥ saptadaśa sāmidhenyo vṛdhanvantāvājyabhāgau upāṃśuhaviṣo vratavatī puro'nuvākyā yājyā ca pathanvatī vratavatpathanvatī puro'nuvākyāyājyāmantrapratīke anuṣṭubhau saṃyājye vāsaḥśataṃ dakṣiṇā ca ityādiviśiṣṭetikartavyatāyāḥ sārthavādaṃ nirūpaṇaṃ cetyādi.
brāhmaṇa

13.4.3

२ pauṣṇeṣṭyāṃ tāyamānāyāṃ yajamānapuruṣā aśvaṃ snāpayitvā''nayantīti pratipādya sa cāśvaḥ sarvarūpo javavānsahasrago mūlyārhaḥ prathamavayā dakṣiṇadhuryebhya utkṛṣṭaścetyādiviśiṣṭalakṣaṇairupalakṣito'pekṣyate iti sārthavādamabhidhānaṃ, tatra bhāllaveyarṣimatena tvaśvaḥ śuklakṛṣṇeti dvirūpaḥ kṛṣṇasāraṅgo vā'pekṣyate iti sakāraṇaṃ sārthavādamabhidhānaṃ, tathā sātyayajñimatena tvaśvaḥ pūrvārddhe kṛṣṇo'parārddhe śuklaḥ purastāllalāṭe kṛttikāñjirityevaṃ trirūpo. 'pekṣyate iti sakāraṇaṃ sārthavādamabhidhānaṃ, digvijayārthaṃ visṛṣṭasyāśvasya purastātsamantataśca śataṃ kavacino rājaputrāḥśataṃ niṣaṅgiṇo rājanyā:-śatamiṣuparṣiṇaḥ sūtagrāmaṇīputrāḥ-śataṃ daṇḍinaḥ kṣātrasaṅgrahītṝṇāṃ putrāḥ niramaṇaṃ niraṣṭamaśvaśataṃ ca rakṣitṛtvena niyuñjyāditi vidhānam /
sāvitrīṣṭiḥ-tatra prathamāyāṃ prasavitṛguṇakāya savitre dvādaśakapālaṃ puroḍāśaṃ nirvapediti sārthavādaṃ prathamāyāḥ sāvitrīṣṭervidhānam , tasyā etasyāḥ prathamāyāḥ sāvitrīṣṭeḥ pañcadaśa sāmidhenyaḥ--vārtraghnāvājyabhāgau--upāṃśuhaviṣo yājyā'nuvākyayormantrapratīke virājau saṃyājye śatamānaṃ suvarṇaṃ hiraṇyaṃ dakṣiṇā cetikartavyatāviśeṣasya sārthavādaṃ vidhānam, tathaitasyāmiṣṭau prayājeṣu tāyamāneṣu vīṇāgāthī kaścanartvigbhinno brāhmaṇo dakṣiṇata upaviśyottaramandrayā vīṇayā svayaṃkṛtā rājakartṛkayāgadānetihāsaviśiṣṭāstisro gāthā gāyatīti vidhānam , āsavitṛguṇakāya savitre dvādaśakapālaṃ puroḍāśaṃ nirvapediti sārthavādaṃ dvitīyāyāḥ sāvitrīṣṭervidhānam , tasyā etasyā dvitīyāyāḥ sāvitrīṣṭeḥ saptadaśa sāmidhenyaḥ sadvantāvājyabhāgau--upāṃśuhaviṣo yājyā'nuvākyayormantrapratīke anuṣṭubhau saṃyājye-śatamānaṃ rajataṃ hiraṇyaṃ dakṣiṇā cetikartavyatāviśeṣasya sārthavādaṃ vidhānam, pūrveṣṭivatprayājeṣu tāyamāneṣu vīṇāgāthī kaścanartvigbhinno brāhmaṇo dakṣiṇata upaviśyottaramandrayā vīṇayā svayaṅkṛtā rājakartṛkayāgadānetihāsaviśiṣṭāstisro gāthā gāyatīti vidhānam, satyaprasavaguṇakāya savitre dvādaśakapālaṃ puroḍāśaṃ nirvapediti sārthavādaṃ tṛtīyāyāḥ sāvitrīṣṭervidhānam , tasyā etasyāstṛtīyāyāḥ sāvitrīṣṭeḥ saptadaśa sāmidhenyaḥ rayimantāvājyabhāgau upāṃśuhaviṣo yājyānuvākyayormantrapratīke nitye saṃyājye śatamānaṃ suvarṇaṃ hiraṇyaṃ dakṣiṇā cetikartavyatāviśeṣasya sārthavādaṃ vidhānam , pūrveṣṭivatprayājeṣu tāyamāneṣu vīṇāgāthī kaścanartvigbhinno brāhmaṇo dakṣiṇata upaviśyottaramandrayā vīṇayā svayaṅkṛtā rājakartṛkayāgadānetihāsaviśiṣṭāstisro gāthā gāyatīti vidhānam , tṛtīyāyāṃ sāvitrīṣṭyāṃ saṃsthitāyāmadhvaryuyajamānāvutthāyāśvasya dakṣiṇe karṇe “vibhūrmātrā prabhūḥ pitrā" itīmāni yajūṃṣyājapato japottarañcainamaśvamuttarapūrvasyāṃ diśi prasṛjataśceti sārthavādaṃ vidhānaṃ, tato'śvasya rakṣiṇaḥ prati saprakārakaṃ mantreṇa rakṣaṇaviṣayakamādeśakaraṇavidhānam, tatra saṃvatsarātmake pravāse'śvasyāśvarakṣakāṇāṃ ca khādanapānanivāsajayasampādanādikāyā dinacaryāyāḥ rakṣaṇetikartavyatāyāśca saprakārakaṃ nirūpaṇaṃ ceti.
brāhmaṇa

13.4.4

३ pāriplavākhyānabrāhmaṇam-- tatra prathamaṃ pramucyāśvaṃ vederdakṣiṇato hiraṇmayeṣvāsaneṣu tatra kūrcayoḥ phalakayorvā'dhvaryuyajamānau kaśipuṣu hotṛbrahmodgātāraścopaviśantīti pratipādanam , samupaviṣṭeṣu ṛtvikṣu hotāramadhvaryuḥ pāriplavākhyānārthaṃ sampreṣyatītyabhidhāya tatpraiṣamantrakathanam , sampreṣito hotā pāriplavamākhyānamākhyāsyannadhvaryumāmantrayate'dhvaryuśca hotāraṃ pratyāmantrayate iti saprakārakaṃ nirūpaṇaṃ, tato hotrā “ manurvaivasvato rājā" १ ityādipāriplavākhyāne prathame rājyaparyāye saviśeṣaṃ prokte satyadhvaryurupasametānvīṇāgaṇaginaḥ purāṇai rājarṣibhirenaṃ yajamānaṃ saṅgāyateti sampreṣya prakramahomāñjuhuyāditi vidhānam, te ca prakramahomā anvāhāryapacane vā'śvasya padaṃ parilikhya tasminpade vā hotavyā iti pakṣadvayaṃ pratipādya prathamādhyāyapaṭhitāṃ sthitimanusṛtya sāvitryā eveṣṭeḥ purastādanudrutya sakṛdevāhavanīye prakramahomā hotavyā iti prāgvihitasya pakṣasya pratipādanaṃ, sāyaṃ dhṛtihomeṣu hūyamāneṣu vīṇāgāthī rājanyo dakṣiṇata uttaramandrayā vīṇayā rājakṛtayuddhasaṃgrāmajayetihāsaviśiṣṭāstisraḥ svayaṃkṛtā gāthā gāyatīti stāvakārthavādātideśasahitaṃ vidhānam, dvitīyādidaśamānteṣvahaḥsu sāvitrīṣṭiṣu saṃsthitāsu sāmānyata eṣaivāvṛt-prakramahomānāmabhāvaḥ iti cāvṛtprakārasahitaṃ pratipādanam, tatra hotā krameṇa teṣu rājyaparyāyeṣu " yamo vaivasvato rājā २ varuṇa ādityo rājā ३ somo vaiṣṇavo rājā ४ arbudaḥ kādraveyo rājā ५ kubero vaiśravaṇo rājā ६ asito dhānvo rājā ७ matsyaḥ sāmmado rājā ८ tārkṣyo vaipaśyato rājā ९ dharma indro rājā १० " imāni rājyaparyāyāṇi saviśeṣaṃ brūyāttathaiteṣu paryāyeṣu prokteṣvadhvaryuḥ pratiparyāyaṃ krameṇa " sthavirebhyo yajuṣāmekamparva २ śobhanebhyo yuvabhyo'tharvaṇāmekamparva ३ śobhanābhyo yuvatibhyo'ṅgirasāmekamparva ४ sarpavidbhyaḥ sarpebhyaḥ sarpavidyāyā ekamparva ५ pāpakṛdbhyaḥ selagebhyo devajanavidyāyā ekamparva ६ kusīdibhyaḥ kāṃcinmāyāṃ ७ matsyahanebhyo matsyebhyaḥ kañcanetihāsaṃ ८ vāyovidhikebhyo vayobhyaḥ kiñcitpurāṇaṃ ९ apratigrāhakebhyaḥ śrotriyebhyaḥ sāmnāṃ daśataṃ " brūteti tattadvidyāṃśapratipādanaviṣayakaṃ sampraiṣaṃ dadyāditi cetyevaṃrūpāyā viśeṣetikartavyatāyāḥ pradarśanam , etasya pāriplavasamākhyānasya praśaṃsanapūrvakaṃ phalaṃ nirūpyopasaṃharaṇam , etatpāriplavasamākhyānaṃ yāvatsaṃvatsaraṃ kuryāditi vidhānaṃ tatprasaṅgātpāriplavaśabdanirvacanaṃ ca, ṣaṣṭyuttaratriśatadinātmakasaṃvatsarasya ṣaṭtriṃśaddaśāhā bhavantītyabhidhāya tasyāḥ saṃkhyāyā bṛhatyātmanā praśaṃsanaṃ cetyādi.
brāhmaṇa

४ saṃvatsare samatīte prājāpatyamiṣṭakāpaśuṃ kṛtvā dīkṣā kartavyeti vidhāya sāvitrīṣṭīnāmutsādanaṃ kuryāditi vidhānam , tatraike sāvitrīṣṭīrutsādayediti, eke purohitasyāgniṣu yajeteti cāhurityabhidhāya svamatena tu dīkṣito yajetaivaityabhidhānaṃ, dīkṣā dvādaśa-upasado dvādaśa-sutyāstisro-bhavantītyabhidhāya tadgatasaṃkhyāḥ sambhūya tasyāstriṇavastomatvaṃ sampādya tasya vajrarūpeṇa praśaṃsanaṃ, dīkṣaṇīyāyāṃ saṃsthitāyāṃ sāyaṃ vāci visṛṣṭāyāṃ copasametānvīṇāgaṇaginaḥ prati " devairimaṃ / yajamānaṃ saṅgāyata" ityadhvaryuḥ sampreṣaṃ dadyātte ca tathā gāyantīti vidhānam , evamevāharaharvāci visṛṣṭāyāmagnīṣomīyāṇāmantataḥ saṃsthāyāṃ parihṛtāsu vasatīvarīṣu devairenaṃ yajamānaṃ saṅgāyantīti sārthavādamabhidhānam , evameva sutyāsvaharahaḥ parihvṛtāsu vasatīvarīṣūdavasānīyāyāṃ saṃsthitāyāṃ ca prajāpatinainaṃ yajamānaṃ saṅgāyantīti sārthavādaṃ vidhānam, aśvamedhe ekaviṃśatyaratniparimāṇā ekaviṃ.śatiryūpā bhavanti teṣu madhyamo yūpo rajjudālo'niṣṭhastadabhito dvau yūpau paitudāravau trayastrayo'bhita evaṃ ṣaṭ ṣaṭ bailvakhādirapālāśā yūpā iti saprakārakaṃ nirūpaṇam, prasaṅgādrajjudālāparaparyāya śleṣmātakavanaspaterutpatterupapādanam, tadvikṛtibhūtasya yūpasya madhyamatvāgniṣṭhatvayorupapādanaṃ ca, evameva krameṇa pītu. dārubilvakhadirapalāśavanaspatīnāmutpatterupapādanam, tattadvanaspativikṛtibhūtānāṃ yūpānāṃ madhyamayūpasyābhita uttarottaraṃ bahirniveśanasya kāraṇanirūpaṇaṃ ca, yūpagatāyā ekaviṃśatisaṃkhyāyā māsartulokādityātmanā praśaṃsanam , evamaśvamedhayajñasya prajāpatinā sāmyamupapādya tasminnekaviṃśatimagnīṣomīyān paśūnālabhate iti vidhānam, eteṣāṃ vaikṛtānāmāśvamedhikāgnīṣomīyapaśūnāṃ karma prākṛtenāgnīṣomīyapaśukarmaṇā samānamityabhidhāyetyetatpūrvedyuḥ karmeti pūrvadinakarmaṇa upasaṃharaṇaṃ cetyādi.

Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc