શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 13.4

બ્રાહ્મણ

૧ અશ્વમેધસ્ય ફલાધિકારિકાલાદિકમ-- તત્રાદૌ અશ્વમેધયાગેન મોક્ષાદિસર્વકામા આપ્યન્ત ઇતિ ફલવિધાનમ્ , અયં ચ ક્ષત્રિયયજ્ઞોઽશ્વમેવ ઇત્યધિકારિવિધાનમ્ , સ ચ-એકેષાં મતેન ગ્રીષ્મર્તૌ પ્રારબ્ધવ્ય ઇતિ સકારણમભિધાય તત્રારુચિં મત્વા સ્વમતેન વસન્તર્તાવેવ પ્રારબ્ધવ્ય ઇતિ સકારણં કાલવિધાનમ્ , તત્રાપિ ફાલ્ગુનીપૌર્ણમાસ્યાઃ પુરસ્તાત્ષડહે સપ્તાહે વાઽર્થાન્નવમ્યામષ્ટમ્યાં વા પ્રારબ્ધવ્ય ઇતિ સૂક્ષ્માવાન્તરકાલવિધાનં ચ, સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતમધ્વર્યુરધ્વર્ય્વાદિભ્યશ્ચતુર્ણાં પાત્રાણામઞ્જલિપ્રસૃતાનાં ચાતુષ્પ્રાશ્યં બ્રહ્મૌદનં નિર્વપતીતિ પ્રતિપાદ્ય પાત્રાઞ્જલિપ્રસૃતિગતાં દ્વાદશસંખ્યામાદાય તસ્યા માસસંવત્સરાદ્યાત્મના પ્રશંસનમ્ , તમેતં બ્રહ્મૌદનમધ્વર્ય્વાદયશ્ચત્વાર ઋત્વિજઃ પ્રાશ્નન્તિ તેભ્યશ્ચત્વારિ ગવાં સહસ્રાણિ ચત્વારિ સુવર્ણાનિ શતમાનાનિ હિરણ્યાનિ ચ દદ્યાદિતિ સાર્થવાદં વિધાનમ્ , તતોઽધ્વર્યુર્યજમાનાય નિષ્કસંજ્ઞકમાભરણવિશેષં તદ્ગલે પ્રતિમુઞ્ચન્મન્ત્રેણ વાચનં દદ્યાદ્વાગ્યમપ્રૈષં ચ દદ્યાદિતિ સાર્થવાદં વિધાનમ્, ઉપસ્થિતાભિર્નિષ્કિણીભિરલ
ઙ્કૃતાભિર્મહિષીવાવાતાપરિવૃક્તાપાલાગલીસંજ્ઞિકાભિશ્ચતસૃભિર્જાયાભિઃ સહ યજમાનોઽગ્ન્યગારં પ્રવિશતિ તત્ર યજમાનઃ પૂર્વદ્વારેણ પ્રવિશતિ યજમાનપત્ન્યશ્ચ દક્ષિણદ્વારેણ પ્રવિશન્તીતિ સપ્રયોજનમભિધાનમ્, પ્રાતરાહુત્યાં હુતાયામધ્વર્યુઃ પૂર્ણાહુતિં જુહુયાદિતિ સાર્થવાદં વિધાય પૂર્ણાહુત્યાં હુતાયાં ચ યજમાનો બ્રહ્મણે વરં દત્ત્વા વાચં વિસૃજેદિતિ સાર્થવાદં વિધાનમ્ , યજમાનઃ પૂર્વદિને સ્વગલે પ્રતિમુક્તં નિષ્કમધ્વર્યવે દદ્યાદિતિ સાર્થવાદં વિધાનમ્ ।
આગ્નેયીષ્ટિઃ-- તત્રયમિષ્ટિર્યજ્ઞપથસ્ય કામાય યજ્ઞમુખસ્ય ચાછંબટકારાય કર્તવ્યેતિ સાર્થવાદં વિધાનમ્ , તસ્યા એતસ્યા આગ્નેયેષ્ટેઃ પઞ્ચદશ સામિધેન્યઃ વાર્ત્રઘ્નાવાજ્યભાગૌ ઉપાંશુહવિષો મૂર્દ્ધન્વતી પુરોઽનુવાક્યા યાજ્યા ચ સદ્વતી મૂર્દ્ધન્વત્સદ્વતી પુરોઽનુવાક્યાયાજ્યામન્ત્રપ્રતીકે વિરાજૌ સંયાજ્યે સુવર્ણં શતમાનં હિરણ્યં દક્ષિણા ચેત્યાદિવિશિષ્ટેતિકર્તવ્યતાયાઃ સાર્થવાદમભિધાનમ્ ।
પૌષ્ણીષ્ટિઃ-- તત્રાયં પૌષ્ણશ્ચરુરશ્વસ્ય સ્વસ્ત્યયનાય કર્તવ્યો ભવતીતિ સાર્થવાદં વિધાનમ્ , તસ્યા એતસ્યાઃ પૌષ્ણેષ્ટેઃ સપ્તદશ સામિધેન્યો વૃધન્વન્તાવાજ્યભાગૌ ઉપાંશુહવિષો વ્રતવતી પુરોઽનુવાક્યા યાજ્યા ચ પથન્વતી વ્રતવત્પથન્વતી પુરોઽનુવાક્યાયાજ્યામન્ત્રપ્રતીકે અનુષ્ટુભૌ સંયાજ્યે વાસઃશતં દક્ષિણા ચ ઇત્યાદિવિશિષ્ટેતિકર્તવ્યતાયાઃ સાર્થવાદં નિરૂપણં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ

૨ પૌષ્ણેષ્ટ્યાં તાયમાનાયાં યજમાનપુરુષા અશ્વં સ્નાપયિત્વાઽઽનયન્તીતિ પ્રતિપાદ્ય સ ચાશ્વઃ સર્વરૂપો જવવાન્સહસ્રગો મૂલ્યાર્હઃ પ્રથમવયા દક્ષિણધુર્યેભ્ય ઉત્કૃષ્ટશ્ચેત્યાદિવિશિષ્ટલક્ષણૈરુપલક્ષિતોઽપેક્ષ્યતે ઇતિ સાર્થવાદમભિધાનં, તત્ર ભાલ્લવેયર્ષિમતેન ત્વશ્વઃ શુક્લકૃષ્ણેતિ દ્વિરૂપઃ કૃષ્ણસારઙ્ગો વાઽપેક્ષ્યતે ઇતિ સકારણં સાર્થવાદમભિધાનં, તથા સાત્યયજ્ઞિમતેન ત્વશ્વઃ પૂર્વાર્દ્ધે કૃષ્ણોઽપરાર્દ્ધે શુક્લઃ પુરસ્તાલ્લલાટે કૃત્તિકાઞ્જિરિત્યેવં ત્રિરૂપો. ઽપેક્ષ્યતે ઇતિ સકારણં સાર્થવાદમભિધાનં, દિગ્વિજયાર્થં વિસૃષ્ટસ્યાશ્વસ્ય પુરસ્તાત્સમન્તતશ્ચ શતં કવચિનો રાજપુત્રાઃશતં નિષઙ્ગિણો રાજન્યા:-શતમિષુપર્ષિણઃ સૂતગ્રામણીપુત્રાઃ-શતં દણ્ડિનઃ ક્ષાત્રસઙ્ગ્રહીતૄણાં પુત્રાઃ નિરમણં નિરષ્ટમશ્વશતં ચ રક્ષિતૃત્વેન નિયુઞ્જ્યાદિતિ વિધાનમ્ ।
સાવિત્રીષ્ટિઃ-તત્ર પ્રથમાયાં પ્રસવિતૃગુણકાય સવિત્રે દ્વાદશકપાલં પુરોડાશં નિર્વપેદિતિ સાર્થવાદં પ્રથમાયાઃ સાવિત્રીષ્ટેર્વિધાનમ્ , તસ્યા એતસ્યાઃ પ્રથમાયાઃ સાવિત્રીષ્ટેઃ પઞ્ચદશ સામિધેન્યઃ--વાર્ત્રઘ્નાવાજ્યભાગૌ--ઉપાંશુહવિષો યાજ્યાઽનુવાક્યયોર્મન્ત્રપ્રતીકે વિરાજૌ સંયાજ્યે શતમાનં સુવર્ણં હિરણ્યં દક્ષિણા ચેતિકર્તવ્યતાવિશેષસ્ય સાર્થવાદં વિધાનમ્, તથૈતસ્યામિષ્ટૌ પ્રયાજેષુ તાયમાનેષુ વીણાગાથી કશ્ચનર્ત્વિગ્ભિન્નો બ્રાહ્મણો દક્ષિણત ઉપવિશ્યોત્તરમન્દ્રયા વીણયા સ્વયંકૃતા રાજકર્તૃકયાગદાનેતિહાસવિશિષ્ટાસ્તિસ્રો ગાથા ગાયતીતિ વિધાનમ્ , આસવિતૃગુણકાય સવિત્રે દ્વાદશકપાલં પુરોડાશં નિર્વપેદિતિ સાર્થવાદં દ્વિતીયાયાઃ સાવિત્રીષ્ટેર્વિધાનમ્ , તસ્યા એતસ્યા દ્વિતીયાયાઃ સાવિત્રીષ્ટેઃ સપ્તદશ સામિધેન્યઃ સદ્વન્તાવાજ્યભાગૌ--ઉપાંશુહવિષો યાજ્યાઽનુવાક્યયોર્મન્ત્રપ્રતીકે અનુષ્ટુભૌ સંયાજ્યે-શતમાનં રજતં હિરણ્યં દક્ષિણા ચેતિકર્તવ્યતાવિશેષસ્ય સાર્થવાદં વિધાનમ્, પૂર્વેષ્ટિવત્પ્રયાજેષુ તાયમાનેષુ વીણાગાથી કશ્ચનર્ત્વિગ્ભિન્નો બ્રાહ્મણો દક્ષિણત ઉપવિશ્યોત્તરમન્દ્રયા વીણયા સ્વયઙ્કૃતા રાજકર્તૃકયાગદાનેતિહાસવિશિષ્ટાસ્તિસ્રો ગાથા ગાયતીતિ વિધાનમ્, સત્યપ્રસવગુણકાય સવિત્રે દ્વાદશકપાલં પુરોડાશં નિર્વપેદિતિ સાર્થવાદં તૃતીયાયાઃ સાવિત્રીષ્ટેર્વિધાનમ્ , તસ્યા એતસ્યાસ્તૃતીયાયાઃ સાવિત્રીષ્ટેઃ સપ્તદશ સામિધેન્યઃ રયિમન્તાવાજ્યભાગૌ ઉપાંશુહવિષો યાજ્યાનુવાક્યયોર્મન્ત્રપ્રતીકે નિત્યે સંયાજ્યે શતમાનં સુવર્ણં હિરણ્યં દક્ષિણા ચેતિકર્તવ્યતાવિશેષસ્ય સાર્થવાદં વિધાનમ્ , પૂર્વેષ્ટિવત્પ્રયાજેષુ તાયમાનેષુ વીણાગાથી કશ્ચનર્ત્વિગ્ભિન્નો બ્રાહ્મણો દક્ષિણત ઉપવિશ્યોત્તરમન્દ્રયા વીણયા સ્વયઙ્કૃતા રાજકર્તૃકયાગદાનેતિહાસવિશિષ્ટાસ્તિસ્રો ગાથા ગાયતીતિ વિધાનમ્ , તૃતીયાયાં સાવિત્રીષ્ટ્યાં સંસ્થિતાયામધ્વર્યુયજમાનાવુત્થાયાશ્વસ્ય દક્ષિણે કર્ણે “વિભૂર્માત્રા પ્રભૂઃ પિત્રા" ઇતીમાનિ યજૂંષ્યાજપતો જપોત્તરઞ્ચૈનમશ્વમુત્તરપૂર્વસ્યાં દિશિ પ્રસૃજતશ્ચેતિ સાર્થવાદં વિધાનં, તતોઽશ્વસ્ય રક્ષિણઃ પ્રતિ સપ્રકારકં મન્ત્રેણ રક્ષણવિષયકમાદેશકરણવિધાનમ્, તત્ર સંવત્સરાત્મકે પ્રવાસેઽશ્વસ્યાશ્વરક્ષકાણાં ચ ખાદનપાનનિવાસજયસમ્પાદનાદિકાયા દિનચર્યાયાઃ રક્ષણેતિકર્તવ્યતાયાશ્ચ સપ્રકારકં નિરૂપણં ચેતિ.
બ્રાહ્મણ

૩ પારિપ્લવાખ્યાનબ્રાહ્મણમ્-- તત્ર પ્રથમં પ્રમુચ્યાશ્વં વેદેર્દક્ષિણતો હિરણ્મયેષ્વાસનેષુ તત્ર કૂર્ચયોઃ ફલકયોર્વાઽધ્વર્યુયજમાનૌ કશિપુષુ હોતૃબ્રહ્મોદ્ગાતારશ્ચોપવિશન્તીતિ પ્રતિપાદનમ્ , સમુપવિષ્ટેષુ ઋત્વિક્ષુ હોતારમધ્વર્યુઃ પારિપ્લવાખ્યાનાર્થં સમ્પ્રેષ્યતીત્યભિધાય તત્પ્રૈષમન્ત્રકથનમ્ , સમ્પ્રેષિતો હોતા પારિપ્લવમાખ્યાનમાખ્યાસ્યન્નધ્વર્યુમામન્ત્રયતેઽધ્વર્યુશ્ચ હોતારં પ્રત્યામન્ત્રયતે ઇતિ સપ્રકારકં નિરૂપણં, તતો હોત્રા “ મનુર્વૈવસ્વતો રાજા" ૧ ઇત્યાદિપારિપ્લવાખ્યાને પ્રથમે રાજ્યપર્યાયે સવિશેષં પ્રોક્તે સત્યધ્વર્યુરુપસમેતાન્વીણાગણગિનઃ પુરાણૈ રાજર્ષિભિરેનં યજમાનં સઙ્ગાયતેતિ સમ્પ્રેષ્ય પ્રક્રમહોમાઞ્જુહુયાદિતિ વિધાનમ્, તે ચ પ્રક્રમહોમા અન્વાહાર્યપચને વાઽશ્વસ્ય પદં પરિલિખ્ય તસ્મિન્પદે વા હોતવ્યા ઇતિ પક્ષદ્વયં પ્રતિપાદ્ય પ્રથમાધ્યાયપઠિતાં સ્થિતિમનુસૃત્ય સાવિત્ર્યા એવેષ્ટેઃ પુરસ્તાદનુદ્રુત્ય સકૃદેવાહવનીયે પ્રક્રમહોમા હોતવ્યા ઇતિ પ્રાગ્વિહિતસ્ય પક્ષસ્ય પ્રતિપાદનં, સાયં ધૃતિહોમેષુ હૂયમાનેષુ વીણાગાથી રાજન્યો દક્ષિણત ઉત્તરમન્દ્રયા વીણયા રાજકૃતયુદ્ધસંગ્રામજયેતિહાસવિશિષ્ટાસ્તિસ્રઃ સ્વયંકૃતા ગાથા ગાયતીતિ સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતં વિધાનમ્, દ્વિતીયાદિદશમાન્તેષ્વહઃસુ સાવિત્રીષ્ટિષુ સંસ્થિતાસુ સામાન્યત એષૈવાવૃત્-પ્રક્રમહોમાનામભાવઃ ઇતિ ચાવૃત્પ્રકારસહિતં પ્રતિપાદનમ્, તત્ર હોતા ક્રમેણ તેષુ રાજ્યપર્યાયેષુ " યમો વૈવસ્વતો રાજા ૨ વરુણ આદિત્યો રાજા ૩ સોમો વૈષ્ણવો રાજા ૪ અર્બુદઃ કાદ્રવેયો રાજા ૫ કુબેરો વૈશ્રવણો રાજા ૬ અસિતો ધાન્વો રાજા ૭ મત્સ્યઃ સામ્મદો રાજા ૮ તાર્ક્ષ્યો વૈપશ્યતો રાજા ૯ ધર્મ ઇન્દ્રો રાજા ૧૦ " ઇમાનિ રાજ્યપર્યાયાણિ સવિશેષં બ્રૂયાત્તથૈતેષુ પર્યાયેષુ પ્રોક્તેષ્વધ્વર્યુઃ પ્રતિપર્યાયં ક્રમેણ " સ્થવિરેભ્યો યજુષામેકમ્પર્વ ૨ શોભનેભ્યો યુવભ્યોઽથર્વણામેકમ્પર્વ ૩ શોભનાભ્યો યુવતિભ્યોઽઙ્ગિરસામેકમ્પર્વ ૪ સર્પવિદ્ભ્યઃ સર્પેભ્યઃ સર્પવિદ્યાયા એકમ્પર્વ ૫ પાપકૃદ્ભ્યઃ સેલગેભ્યો દેવજનવિદ્યાયા એકમ્પર્વ ૬ કુસીદિભ્યઃ કાંચિન્માયાં ૭ મત્સ્યહનેભ્યો મત્સ્યેભ્યઃ કઞ્ચનેતિહાસં ૮ વાયોવિધિકેભ્યો વયોભ્યઃ કિઞ્ચિત્પુરાણં ૯ અપ્રતિગ્રાહકેભ્યઃ શ્રોત્રિયેભ્યઃ સામ્નાં દશતં " બ્રૂતેતિ તત્તદ્વિદ્યાંશપ્રતિપાદનવિષયકં સમ્પ્રૈષં દદ્યાદિતિ ચેત્યેવંરૂપાયા વિશેષેતિકર્તવ્યતાયાઃ પ્રદર્શનમ્ , એતસ્ય પારિપ્લવસમાખ્યાનસ્ય પ્રશંસનપૂર્વકં ફલં નિરૂપ્યોપસંહરણમ્ , એતત્પારિપ્લવસમાખ્યાનં યાવત્સંવત્સરં કુર્યાદિતિ વિધાનં તત્પ્રસઙ્ગાત્પારિપ્લવશબ્દનિર્વચનં ચ, ષષ્ટ્યુત્તરત્રિશતદિનાત્મકસંવત્સરસ્ય ષટ્ત્રિંશદ્દશાહા ભવન્તીત્યભિધાય તસ્યાઃ સંખ્યાયા બૃહત્યાત્મના પ્રશંસનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ

૪ સંવત્સરે સમતીતે પ્રાજાપત્યમિષ્ટકાપશું કૃત્વા દીક્ષા કર્તવ્યેતિ વિધાય સાવિત્રીષ્ટીનામુત્સાદનં કુર્યાદિતિ વિધાનમ્ , તત્રૈકે સાવિત્રીષ્ટીરુત્સાદયેદિતિ, એકે પુરોહિતસ્યાગ્નિષુ યજેતેતિ ચાહુરિત્યભિધાય સ્વમતેન તુ દીક્ષિતો યજેતૈવૈત્યભિધાનં, દીક્ષા દ્વાદશ-ઉપસદો દ્વાદશ-સુત્યાસ્તિસ્રો-ભવન્તીત્યભિધાય તદ્ગતસંખ્યાઃ સમ્ભૂય તસ્યાસ્ત્રિણવસ્તોમત્વં સમ્પાદ્ય તસ્ય વજ્રરૂપેણ પ્રશંસનં, દીક્ષણીયાયાં સંસ્થિતાયાં સાયં વાચિ વિસૃષ્ટાયાં ચોપસમેતાન્વીણાગણગિનઃ પ્રતિ " દેવૈરિમં । યજમાનં સઙ્ગાયત" ઇત્યધ્વર્યુઃ સમ્પ્રેષં દદ્યાત્તે ચ તથા ગાયન્તીતિ વિધાનમ્ , એવમેવાહરહર્વાચિ વિસૃષ્ટાયામગ્નીષોમીયાણામન્તતઃ સંસ્થાયાં પરિહૃતાસુ વસતીવરીષુ દેવૈરેનં યજમાનં સઙ્ગાયન્તીતિ સાર્થવાદમભિધાનમ્ , એવમેવ સુત્યાસ્વહરહઃ પરિહ્વૃતાસુ વસતીવરીષૂદવસાનીયાયાં સંસ્થિતાયાં ચ પ્રજાપતિનૈનં યજમાનં સઙ્ગાયન્તીતિ સાર્થવાદં વિધાનમ્, અશ્વમેધે એકવિંશત્યરત્નિપરિમાણા એકવિં.શતિર્યૂપા ભવન્તિ તેષુ મધ્યમો યૂપો રજ્જુદાલોઽનિષ્ઠસ્તદભિતો દ્વૌ યૂપૌ પૈતુદારવૌ ત્રયસ્ત્રયોઽભિત એવં ષટ્ ષટ્ બૈલ્વખાદિરપાલાશા યૂપા ઇતિ સપ્રકારકં નિરૂપણમ્, પ્રસઙ્ગાદ્રજ્જુદાલાપરપર્યાય શ્લેષ્માતકવનસ્પતેરુત્પત્તેરુપપાદનમ્, તદ્વિકૃતિભૂતસ્ય યૂપસ્ય મધ્યમત્વાગ્નિષ્ઠત્વયોરુપપાદનં ચ, એવમેવ ક્રમેણ પીતુ. દારુબિલ્વખદિરપલાશવનસ્પતીનામુત્પત્તેરુપપાદનમ્, તત્તદ્વનસ્પતિવિકૃતિભૂતાનાં યૂપાનાં મધ્યમયૂપસ્યાભિત ઉત્તરોત્તરં બહિર્નિવેશનસ્ય કારણનિરૂપણં ચ, યૂપગતાયા એકવિંશતિસંખ્યાયા માસર્તુલોકાદિત્યાત્મના પ્રશંસનમ્ , એવમશ્વમેધયજ્ઞસ્ય પ્રજાપતિના સામ્યમુપપાદ્ય તસ્મિન્નેકવિંશતિમગ્નીષોમીયાન્ પશૂનાલભતે ઇતિ વિધાનમ્, એતેષાં વૈકૃતાનામાશ્વમેધિકાગ્નીષોમીયપશૂનાં કર્મ પ્રાકૃતેનાગ્નીષોમીયપશુકર્મણા સમાનમિત્યભિધાયેત્યેતત્પૂર્વેદ્યુઃ કર્મેતિ પૂર્વદિનકર્મણ ઉપસંહરણં ચેત્યાદિ.