Language

ENहिગુ
Scripture Library

Shatapatha Brahmana · Chapter 12.8

12.8.1

brāhmaṇa

12.8.3

१-yatrendrasyendriyāṇi vīryāṇi vyudakrāmaṃstāni devāḥ punarasminyajñe payograhāṇāṃ surāgrahāṇāṃ ca grahaṇena tasminsamadadhuriti vakṣyamāṇānāṃ payograhasurāgrahahomānāṃ praśaṃsanam, uttare'gnau payograhā hotavyā iti sārthavādaṃ vidhānam, adhvaryuḥ "surāvantaṃ" iti mantreṇa payograhān juhuyāditi vidhāyoktaṃ mantraṃ vyākhyāya ca homottaraṃ hutaśeṣaṃ bhakṣayediti sārthavādaṃ vidhānaṃ, vihitaṃ bhakṣaṇamanūdya tatra mantraṃ vidhāya tasya vyākhyānaṃ, surāgrahā dakṣiṇe'gnau hotavyā iti sārthavādaṃ vidhānam, adhvaryuḥ “ yaste rasaḥ sambhṛtaḥ " iti mantreṇa surāgrahān juhuyāditi vidhāyoktaṃ mantraṃ vyākhyāya ca homottaraṃ hutaśeṣaṃ bhakṣayediti sārthavādaṃ vidhānaṃ, vihitaṃ bhakṣaṇamanūdya tatra mantraṃ vidhāya tasya vyākhyānaṃ, tadetatsurāgrahabhakṣaṇaṃ bhakṣārthaṃ parikrītena rājanyavaiśyayoranyatareṇa kartavyamiti carakādhvaryūṇāṃ matamanūdya sakāraṇaṃ nirasya ca kāraṇapradarśanapuraḥsaraṃ prāguktasvīyamatasya dṛḍhīkaraṇaṃ, dakṣiṇasyāhavanīyāgnestrīnaṅgārān bahiṣparidhi nirvartya teṣu " pitṛbhyaḥ" ityetābhistisṛbhirvyāhṛtibhirhomāvaśiṣṭān surāgrahān juhuyāditi proktavyāhṛtīnāmabhiprāyasahitaṃ vidhānaṃ, grahapātreṣvapa ānīya tā homadeśeṣu yathākramaṃ ninayatīti mantramantrābhiprāyasahita vidhānaṃ, "pitaraḥ śundhadhvam" ityasya mantrasya japavidhānam, anupūrvamevainānpitrādīnsarvān pāvayatīti sahetukaṃ vidhānaṃ, tacca vihitaṃ pāvanaṃ tribhiḥ pavitraiḥ pāvamānībhiḥ "punantu mā pitaraḥ" ityetābhirṛgbhistatrāpi tisṛbhistisṛbhirṛgbhirevaṃ navabhirṛgbhiḥ pāvayantyadhvaryuprabhṛtaya iti sārthavādaṃ vidhānaṃ, pūrvaṃ "tribhiḥ pavitraiḥ pāvayanti" iti yatsāmānyato vihitaṃ tatrājāvilomamayena pavitreṇa go'śvavālamayena pavitreṇa hiraṇmayena pavitreṇa ca pāvayantīti viśeṣasya sārthavādaṃ vidhānam, etāni trīṇi pavitrāṇyantardhāya pūtayā surayā pāvayantīti tātparyato vidhānaṃ, yo vidvānevamuktarītyā sautrāmaṇyā yajate vā uktā'rthaṃ veda sa sarvasmātpāpmano nirmucyata iti phalābhidhānaṃ, sautrāmaṇyā yājayitavyaṃ na vā yājayitavyamiti sandehamudbhāvya yato'nantarāyaṃ hāsya yaṣṭuḥ sarvaṃ pāpmānamapaghnanti tasmādyājayitavyamiti kevalayājñikaviṣayakasya pakṣasya pradānaṃ pradāya yājayitavyameveti vidvadviṣayakasya pakṣasya ca sārthavādamabhidhānaṃ, tatrottarasminpakṣe cākrarṣeḥ sammatirastīti pradarśanaṃ, ye ca dakṣiṇe'gnau caranti tatra yajamāna ājyāhutiṃ juhoti te sarve pitṛlokamanuyantīti sārthavādamabhidhānaṃ, vihitāmājyāhutimanūdya tasyāṃ mantraṃ vidhāya tadabhiprāyapradarśanaṃ, tataḥ yajñopavītī bhūtvottarāgnimupasaṃgamya yajamānastasminnājyāhutiṃ juhotīti sārthavādaṃ vidhānaṃ, vihitāmājyāhutimanūdya tasyāṃ mantraṃ vidhāya tadabhiprāyapradarśanam, ṛtvigyajamāneṣu samanvārabdheṣu satsu adhvaryustasminnevāgnau payo juhotīti sārthavādaṃ vidhānaṃ, vihite payohome mantraṃ vidhāya tasya tātparyānukathanaṃ hutocchiṣṭaṃ ca yajamāna ekākī sanbhakṣayatīti sārthavādaṃ vidhānaṃ, vihite bhakṣaṇe mantraṃ vidhāya tasya tātparyaśo vyākhyānaṃ, cātvāle hiraṇyena sarve mārjayante iti sārthavādaṃ vidhānaṃ cetyādi,
brāhmaṇa २ sautrāmaṇyāṃ somasampattiḥ
२-sautrāmaṇyāṃ somasampattiḥ - tatra prathamaṃ prajāpatiḥ somasādhanakaṃ yajñaṃ sṛṣṭvā somamāhṛtya teneṣṭvā yadā rikta ivāmanyata tadā sa punaramuṃ sautrāmaṇīyāgaṃ dṛṣṭvā teneṣṭvā ca punarāpyāyatetyādītihāsasya vākyaśeṣasahitaṃ nirūpaṇaṃ, "someneṣṭvā sautrāmaṇyā yajeta" iti sautrāmaṇyāḥ somāṅgatvaṃ jyotiṣṭomānuṣṭhānottaramanuṣṭheyatvaṃ ca sadṛṣṭāntamabhidhāya sautrāmaṇīyāgalabhyaphalanirūpaṇaṃ, suplānāmakarājaputrasya yājñikasya pratīdarśanāmakaṃ rājānaṃ prati sautrāmaṇyāṃ somayajño'rthāttadavayavāḥ kathaṃ sambhavantīti sopapattikaṃ sautrāmaṇyāṃ somasampattiviṣayakapraśnakaraṇapradarśanaṃ, praśnamanusṛtya pratīdarśasya somasampatterupavarṇanaṃ, tatra jyotiṣṭome eva tāvaddīkṣāvratayoradhyātmasampatterabhidhānaṃ, jyotiṣṭomagatā niruktā dīkṣā vrataviṣayiṇyadhyātmasampadeva sautrāmaṇyāṃ sambhavatīti prakārāntareṇopapādanaṃ, tayordīkṣāvratayorvividharūpeṇa mithunasampatterabhidhānaṃ, sautrāmaṇīgatānāṃ śaṣpatokmalājānāṃ somāṃśutvopavarṇanaṃ, sautrāmaṇyāṃ prātarmādhyandinottamasavanānāṃ rūpasaṃpatteḥ sopapattikaṃ nirūpaṇaṃ, tatra prathamāyāṃ rātrau ekasyā gordugdhena dvitīyāyāṃ rātrau dvayorgavordugdhena tṛtīyāyāṃ rātrau tisṛṇāṃ gavāṃ dugdhana surāṃ pariṣiñcantīti sārthavādaṃ pariṣekasya vidhānaṃ, vihite pariṣeke mantraṃ vidhāya tasya tātparyārthavyākhyānaṃ, sautrāmaṇyāmubhayoḥ sutasyāsutasya ca rūpasampatteḥ sopapattikaṃ nirūpaṇaṃ, preṣāprīrūpasampatteryathāyathamupapādanaṃ, sarve yajñāḥ payasvantaḥ somavantaḥ parisrunmanto ghṛtavanto madhumantaśca bhavantīti sopapattikaṃ sādhayitvā sautrāmaṇīyajño'pi yajñatvāviśeṣāttadvāniti dyotanaṃ, prayājapraiṣeṣvaśvisarasvatīndrāṇāṃ sakāraṇaṃ devatātvapratipādanam , etābhiraśvisarasvatīndrābhikhyābhirdevatābhirenaṃ sautrāmaṇīyāgaṃ sambharanti pūrvametābhirdevatābhistathā sambhṛtatvādityarthavādasyābhidhānam , tisṛṇāmapi vapānāṃ yājyāpuro'nuvākyānāṃ santatatvasya samānadevatyatvasya ca sārthavādamabhidhānam, āprīṇāmanuṣṭupchandastvasyānupraiṣāṇāṃ jagatīchandastvasya ca sopapattikaṃ sārthavādaṃ pratipādanaṃ, yasmādatra vratamantradīkṣādayaḥ sarve somāvayavāḥ santyata eṣa sautrāmaṇīyāgaḥ pratyakṣaṃ somayajña eveti sautrāmaṇyāṃ somasampatterabhidhānasyopasaṃharaṇam , sautrāmaṇyāṃ yajamānaḥ payograhasurāgrahaśeṣaṃ ṛtvigbhiḥ saha bhakṣayetsomarūpatvasampādanāya, anyathā'yaṃ sautrāmaṇīyāga iṣṭirvā paśubandho vā syāditi pratipādanaṃ, tatrāśvinaṃ grahamadhvaryuḥpratiprasthātā''gnīdhraścetyete'dhvaryavaḥ sārasvataṃ grahaṃ hotā brahmā maitrāvaruṇaścetyete trayo bhakṣayanti, aindraṃ grahaṃ yajamāna ekākī eva bhakṣayatīti vividhārthavādasahitaṃ nirūpaṇaṃ, tatra madhye teṣāṃ ṛtvijāṃ bhakṣaṇottaramāśvinagrahaśeṣasya sārasvatagrahe'vanayanaṃ sārasvatagrahaśeṣasyaindragrahe'vanayanaṃ kartavyamityasyāpyarthasya sārthavādamabhidhānaṃ, punaḥ pūrvavadṛtvijāṃ yajamānasya ca bhakṣaṇasya saprakārakaṃ sārthavādamabhidhānaṃ, bhakṣāṇāṃ māsarūpatvena ṛtvijāmṛturūpatvena tatrāpi yajamāna bhakṣasya trayodaśādhimāsarūpatvena yajamānasya saṃvatsararūpatvena ca praśaṃsanaṃ, trayāṇāṃ paśūnāṃ lokatrayarūpatvena trayāṇāṃ puroḍāśānāmṛtutrayarūpatvena ṣaṇṇāṃ grahāṇāṃ ṣaḍṛturūpatvena ca praśaṃsanaṃ, prāgvihitaṃ yājyāpuro'nuvākyānāṃ santatatvaṃ samānadevatyatvaṃ cānūdya tatprakārasya sārthavādamupavarṇanaṃ, sarveṣāṃ grahāṇāṃ ye dve yājyāpuro'nuvākye bhavatastayorahorātrarūpatvena praśaṃsanaṃ, sautrāmaṇyāḥ saṃvatsarātmatvamupapādya tadātmanopāsanavidhānam, uktārthajñasya sautrāmaṇyejānasya phalābhidhānaṃ cetyādi.
brāhmaṇa

३ hataputrasya tvaṣṭurindroddeśakābhicārayāgaṃ kṛtvā'pendraṃ somāharaṇam-indrakṛtaṃ tadīyayajñavināśaṃ kṛtvā balātsomapānaṃ - sa somaḥ śakraśarīraṃ sarvato vyāpya tasyānyāṅgavanmukhātprāṇebhyaśca śrīyaśasānyūrdhvānyudakāmayattāni paśūnprāviśaṃstasmātpaśavo yaśasvino jāyante ityādītihāsakathanam , evamuktārthaṃ vidvānyaḥ sautrāmaṇyā'bhiṣicyate so'pi yaśasvī bhavatītyarthasya kathanam , aśvinau sarasvatī ca yasmādindrāya sautrāmaṇyā bhaiṣajyaṃ kurvantaḥ sautrāmaṇyaivendramabhyaṣiñcaṃstasmātsa indro devānāṃ śreṣṭho'bhavadyathā tathaiva ya enayā sautrāmaṇyā'bhiṣicyate so'pi svānāṃ śreṣṭho bhavatīti nirūpaṇam , sa cābhiṣekaḥ kṛṣṇājine kartavyo bhavatīti sārthavādaṃ pratipādanaṃ, kṛṣṇājinādhārabhūtāyā āsandyāḥ sārthavādamabhidhānaṃ, sā cāsandī audumbarī jānusammitā tiraścī ca bhavatīti tasyā āsandyāḥ prakṛtidravyasyordhvatiryakparimāṇasya ca sārthavādamabhidhānaṃ, punaḥ sā cāsandī muñjavivayanā bhavatīti pratipādya tasyā āsandyā dvau pādāvuttarasyāṃ vedyāṃ dvau pādau dakṣiṇasyāṃ vedyāṃ ca bhavata iti sārthavādaṃ nirūpaṇam , atroktārthavādārthaviṣaye viduṣo gorīvīterṛṣeḥ śviknānāṃ rājña ṛṣabhasya ca sammateḥ pradarśanam , anupadoktaprakāreṇa mantratadabhiprāyasahitamāsandyā āstaraṇavidhānaṃ, mantratadabhiprāyayutamāsanyāṃra kṛṣṇājinasyāstaraṇavidhānaṃ, yajamānastasyāmāsandyāṃ vāruṇyarcā'dhirohatīti pratipādanam , suvarṇarajatau rukmau pādayoradha upāsyati pratimantraṃ mantrābhiprāyopetamabhidhānaṃ, " paśūnāṃ vasayā'bhiṣiñcati" ityabhiṣekasādhanabhūtasya dravyasya sārthavādaṃ vidhānaṃ, ṛṣabhaśaphairgṛhītā vasāgrahā bhavanti te ca trayastriṃśatsaṃkhyākāstāṃśca jagatīchandaskābhiḥ ṣoḍaśabhirṛgbhirjuhuyāditi pratyekasyārthasya sārthavādaṃ nirūpaṇaṃ, " sīsena tantraṃ manasā" iti mantropalakṣitenānuvākena pratyṛcaṃ dvau dvau homau samāsaṃ hutvā taccheṣānsate pātre samavanayediti sārthavādaṃ vidhānaṃ, tacca satākhyaṃ pātraṃ vaitasaṃ bhavatīti sārthavādamabhidhānaṃ, yajamānasya sarvasurabhyunmardanaṃ kartavyamiti sārthavādaṃ vidhānaṃ, yajamānasya purastātsamīpe pratidiśamavasthitaḥ sannadhvaryurāmukhādanvavasrāvayan yajamānaṃ śirasyabhiṣiñcediti sārthavādaṃ vidhānaṃ, tatra tāvadvihito'bhiṣekaḥ prathamavāramāśvinena yajuṣā dvitīyavāraṃ sārasvatena yajuṣā tṛtīyavāramaindreṇa yajuṣā caturthavāramekeṣāṃ matena sarvābhirdevatābhirarthāttaddevatyaistriābhiryajurbhiḥ punarekeṣāṃ matena "bhūrbhuvaḥ svaḥ' ityetābhirvyāhṛtibhirabhiṣiñcediti vidhānaṃ, tatrāpi ekeṣāṃ vyāhṛtipakṣaṃ kāraṇābhidhānena samarthya taṃ nirasya ca svamatena " etābhirevainaṃ devatābhirabhiṣiñcet " ityasya pakṣasya kāraṇopanyāsapuraḥsaraṃ samarthanaṃ, "purastātsviṣṭakṛto'bhiṣiñcati-antarā vanaspatiñca sviṣṭakṛtañcābhiṣiñcati" ityādinā'bhiṣekasya sārthavādamavasaravidhānaṃ, enaṃ yajamānaṃ krameṇa jānumātre nābhimātre mukhamātre ityeteṣu pramāṇeṣu dhārayeyuriti sārthavādaṃ vidhānaṃ, vājapeyasautrāmaṇyorabhiṣekavattvasāmānyena samānatvavarṇanaṃ, sakāraṇaṃ sārthavādaṃ yajamānasya kṛṣṇājine pratyavarohaṇaṃ vidhāya tatra mantraṃ viniyujya tasya sābhiprāyaṃ tātparyārthakathanaṃ, vakṣyamāṇaṃ trayastriṃśaṃ vasāgrahamuddiśya tadaṅgatvena sāmagānasya sārthavādaṃ vidhānaṃ, tacca sāma bṛhatīcchandaskāyāmindraliṅgāyāṃ " bṛhadindrāya gāyata " ityasyāmṛci geyamiti sārthavādamabhidhānam, ṛtvijo yajamānaśca sarve " saṃśravase " ityādi catvāri saṃśānāparanāmadheyāni caturnidhanāni paṭheyuriti kāraṇapūrvakasaṃśānanāmaniruktisahitaṃ sārthavādaṃ vidhānaṃ, etasya gīyamānasya sāmna ukthapratiṣṭhayoḥ praśnottarābhyāṃ nirūpaṇaṃ, "trayā devā ekādaśa-prathamā dvitīyaiḥ " ityetābhyāṃ mantrābhyāṃ trayastriṃśaṃ vasāgrahaṃ juhuyāditi vidhāya viniyuktayoretayormantrayorvyākhyāna, tata ṛtvikṣūpahavamiṣṭvā yajamāno bhakṣayatīti sārthavādaṃ vidhānaṃ, vihitaṃ yajamānakartṛkaṃ bhakṣaṇamanūdya tatra mantrasya viniyojanaṃ, yaḥ sautrāmaṇyā'bhiṣicyate yaścāvāntarāmātmānamupahvayate tasya puruṣasya sarvamaṅgaṃ saṃskṛtamanyūnaṃ ca saṃbhavatīti sautrāmaṇyāḥ praśaṃsanaṃ cetyādi.

Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc