શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 12.8

બ્રાહ્મણ

૧-યત્રેન્દ્રસ્યેન્દ્રિયાણિ વીર્યાણિ વ્યુદક્રામંસ્તાનિ દેવાઃ પુનરસ્મિન્યજ્ઞે પયોગ્રહાણાં સુરાગ્રહાણાં ચ ગ્રહણેન તસ્મિન્સમદધુરિતિ વક્ષ્યમાણાનાં પયોગ્રહસુરાગ્રહહોમાનાં પ્રશંસનમ્, ઉત્તરેઽગ્નૌ પયોગ્રહા હોતવ્યા ઇતિ સાર્થવાદં વિધાનમ્, અધ્વર્યુઃ "સુરાવન્તં" ઇતિ મન્ત્રેણ પયોગ્રહાન્ જુહુયાદિતિ વિધાયોક્તં મન્ત્રં વ્યાખ્યાય ચ હોમોત્તરં હુતશેષં ભક્ષયેદિતિ સાર્થવાદં વિધાનં, વિહિતં ભક્ષણમનૂદ્ય તત્ર મન્ત્રં વિધાય તસ્ય વ્યાખ્યાનં, સુરાગ્રહા દક્ષિણેઽગ્નૌ હોતવ્યા ઇતિ સાર્થવાદં વિધાનમ્, અધ્વર્યુઃ “ યસ્તે રસઃ સમ્ભૃતઃ " ઇતિ મન્ત્રેણ સુરાગ્રહાન્ જુહુયાદિતિ વિધાયોક્તં મન્ત્રં વ્યાખ્યાય ચ હોમોત્તરં હુતશેષં ભક્ષયેદિતિ સાર્થવાદં વિધાનં, વિહિતં ભક્ષણમનૂદ્ય તત્ર મન્ત્રં વિધાય તસ્ય વ્યાખ્યાનં, તદેતત્સુરાગ્રહભક્ષણં ભક્ષાર્થં પરિક્રીતેન રાજન્યવૈશ્યયોરન્યતરેણ કર્તવ્યમિતિ ચરકાધ્વર્યૂણાં મતમનૂદ્ય સકારણં નિરસ્ય ચ કારણપ્રદર્શનપુરઃસરં પ્રાગુક્તસ્વીયમતસ્ય દૃઢીકરણં, દક્ષિણસ્યાહવનીયાગ્નેસ્ત્રીનઙ્ગારાન્ બહિષ્પરિધિ નિર્વર્ત્ય તેષુ " પિતૃભ્યઃ" ઇત્યેતાભિસ્તિસૃભિર્વ્યાહૃતિભિર્હોમાવશિષ્ટાન્ સુરાગ્રહાન્ જુહુયાદિતિ પ્રોક્તવ્યાહૃતીનામભિપ્રાયસહિતં વિધાનં, ગ્રહપાત્રેષ્વપ આનીય તા હોમદેશેષુ યથાક્રમં નિનયતીતિ મન્ત્રમન્ત્રાભિપ્રાયસહિત વિધાનં, "પિતરઃ શુન્ધધ્વમ્" ઇત્યસ્ય મન્ત્રસ્ય જપવિધાનમ્, અનુપૂર્વમેવૈનાન્પિત્રાદીન્સર્વાન્ પાવયતીતિ સહેતુકં વિધાનં, તચ્ચ વિહિતં પાવનં ત્રિભિઃ પવિત્રૈઃ પાવમાનીભિઃ "પુનન્તુ મા પિતરઃ" ઇત્યેતાભિરૃગ્ભિસ્તત્રાપિ તિસૃભિસ્તિસૃભિરૃગ્ભિરેવં નવભિરૃગ્ભિઃ પાવયન્ત્યધ્વર્યુપ્રભૃતય ઇતિ સાર્થવાદં વિધાનં, પૂર્વં "ત્રિભિઃ પવિત્રૈઃ પાવયન્તિ" ઇતિ યત્સામાન્યતો વિહિતં તત્રાજાવિલોમમયેન પવિત્રેણ ગોઽશ્વવાલમયેન પવિત્રેણ હિરણ્મયેન પવિત્રેણ ચ પાવયન્તીતિ વિશેષસ્ય સાર્થવાદં વિધાનમ્, એતાનિ ત્રીણિ પવિત્રાણ્યન્તર્ધાય પૂતયા સુરયા પાવયન્તીતિ તાત્પર્યતો વિધાનં, યો વિદ્વાનેવમુક્તરીત્યા સૌત્રામણ્યા યજતે વા ઉક્તાઽર્થં વેદ સ સર્વસ્માત્પાપ્મનો નિર્મુચ્યત ઇતિ ફલાભિધાનં, સૌત્રામણ્યા યાજયિતવ્યં ન વા યાજયિતવ્યમિતિ સન્દેહમુદ્ભાવ્ય યતોઽનન્તરાયં હાસ્ય યષ્ટુઃ સર્વં પાપ્માનમપઘ્નન્તિ તસ્માદ્યાજયિતવ્યમિતિ કેવલયાજ્ઞિકવિષયકસ્ય પક્ષસ્ય પ્રદાનં પ્રદાય યાજયિતવ્યમેવેતિ વિદ્વદ્વિષયકસ્ય પક્ષસ્ય ચ સાર્થવાદમભિધાનં, તત્રોત્તરસ્મિન્પક્ષે ચાક્રર્ષેઃ સમ્મતિરસ્તીતિ પ્રદર્શનં, યે ચ દક્ષિણેઽગ્નૌ ચરન્તિ તત્ર યજમાન આજ્યાહુતિં જુહોતિ તે સર્વે પિતૃલોકમનુયન્તીતિ સાર્થવાદમભિધાનં, વિહિતામાજ્યાહુતિમનૂદ્ય તસ્યાં મન્ત્રં વિધાય તદભિપ્રાયપ્રદર્શનં, તતઃ યજ્ઞોપવીતી ભૂત્વોત્તરાગ્નિમુપસંગમ્ય યજમાનસ્તસ્મિન્નાજ્યાહુતિં જુહોતીતિ સાર્થવાદં વિધાનં, વિહિતામાજ્યાહુતિમનૂદ્ય તસ્યાં મન્ત્રં વિધાય તદભિપ્રાયપ્રદર્શનમ્, ઋત્વિગ્યજમાનેષુ સમન્વારબ્ધેષુ સત્સુ અધ્વર્યુસ્તસ્મિન્નેવાગ્નૌ પયો જુહોતીતિ સાર્થવાદં વિધાનં, વિહિતે પયોહોમે મન્ત્રં વિધાય તસ્ય તાત્પર્યાનુકથનં હુતોચ્છિષ્ટં ચ યજમાન એકાકી સન્ભક્ષયતીતિ સાર્થવાદં વિધાનં, વિહિતે ભક્ષણે મન્ત્રં વિધાય તસ્ય તાત્પર્યશો વ્યાખ્યાનં, ચાત્વાલે હિરણ્યેન સર્વે માર્જયન્તે ઇતિ સાર્થવાદં વિધાનં ચેત્યાદિ,
બ્રાહ્મણ ૨ સૌત્રામણ્યાં સોમસમ્પત્તિઃ
૨-સૌત્રામણ્યાં સોમસમ્પત્તિઃ - તત્ર પ્રથમં પ્રજાપતિઃ સોમસાધનકં યજ્ઞં સૃષ્ટ્વા સોમમાહૃત્ય તેનેષ્ટ્વા યદા રિક્ત ઇવામન્યત તદા સ પુનરમું સૌત્રામણીયાગં દૃષ્ટ્વા તેનેષ્ટ્વા ચ પુનરાપ્યાયતેત્યાદીતિહાસસ્ય વાક્યશેષસહિતં નિરૂપણં, "સોમેનેષ્ટ્વા સૌત્રામણ્યા યજેત" ઇતિ સૌત્રામણ્યાઃ સોમાઙ્ગત્વં જ્યોતિષ્ટોમાનુષ્ઠાનોત્તરમનુષ્ઠેયત્વં ચ સદૃષ્ટાન્તમભિધાય સૌત્રામણીયાગલભ્યફલનિરૂપણં, સુપ્લાનામકરાજપુત્રસ્ય યાજ્ઞિકસ્ય પ્રતીદર્શનામકં રાજાનં પ્રતિ સૌત્રામણ્યાં સોમયજ્ઞોઽર્થાત્તદવયવાઃ કથં સમ્ભવન્તીતિ સોપપત્તિકં સૌત્રામણ્યાં સોમસમ્પત્તિવિષયકપ્રશ્નકરણપ્રદર્શનં, પ્રશ્નમનુસૃત્ય પ્રતીદર્શસ્ય સોમસમ્પત્તેરુપવર્ણનં, તત્ર જ્યોતિષ્ટોમે એવ તાવદ્દીક્ષાવ્રતયોરધ્યાત્મસમ્પત્તેરભિધાનં, જ્યોતિષ્ટોમગતા નિરુક્તા દીક્ષા વ્રતવિષયિણ્યધ્યાત્મસમ્પદેવ સૌત્રામણ્યાં સમ્ભવતીતિ પ્રકારાન્તરેણોપપાદનં, તયોર્દીક્ષાવ્રતયોર્વિવિધરૂપેણ મિથુનસમ્પત્તેરભિધાનં, સૌત્રામણીગતાનાં શષ્પતોક્મલાજાનાં સોમાંશુત્વોપવર્ણનં, સૌત્રામણ્યાં પ્રાતર્માધ્યન્દિનોત્તમસવનાનાં રૂપસંપત્તેઃ સોપપત્તિકં નિરૂપણં, તત્ર પ્રથમાયાં રાત્રૌ એકસ્યા ગોર્દુગ્ધેન દ્વિતીયાયાં રાત્રૌ દ્વયોર્ગવોર્દુગ્ધેન તૃતીયાયાં રાત્રૌ તિસૃણાં ગવાં દુગ્ધન સુરાં પરિષિઞ્ચન્તીતિ સાર્થવાદં પરિષેકસ્ય વિધાનં, વિહિતે પરિષેકે મન્ત્રં વિધાય તસ્ય તાત્પર્યાર્થવ્યાખ્યાનં, સૌત્રામણ્યામુભયોઃ સુતસ્યાસુતસ્ય ચ રૂપસમ્પત્તેઃ સોપપત્તિકં નિરૂપણં, પ્રેષાપ્રીરૂપસમ્પત્તેર્યથાયથમુપપાદનં, સર્વે યજ્ઞાઃ પયસ્વન્તઃ સોમવન્તઃ પરિસ્રુન્મન્તો ઘૃતવન્તો મધુમન્તશ્ચ ભવન્તીતિ સોપપત્તિકં સાધયિત્વા સૌત્રામણીયજ્ઞોઽપિ યજ્ઞત્વાવિશેષાત્તદ્વાનિતિ દ્યોતનં, પ્રયાજપ્રૈષેષ્વશ્વિસરસ્વતીન્દ્રાણાં સકારણં દેવતાત્વપ્રતિપાદનમ્ , એતાભિરશ્વિસરસ્વતીન્દ્રાભિખ્યાભિર્દેવતાભિરેનં સૌત્રામણીયાગં સમ્ભરન્તિ પૂર્વમેતાભિર્દેવતાભિસ્તથા સમ્ભૃતત્વાદિત્યર્થવાદસ્યાભિધાનમ્ , તિસૃણામપિ વપાનાં યાજ્યાપુરોઽનુવાક્યાનાં સન્તતત્વસ્ય સમાનદેવત્યત્વસ્ય ચ સાર્થવાદમભિધાનમ્, આપ્રીણામનુષ્ટુપ્છન્દસ્ત્વસ્યાનુપ્રૈષાણાં જગતીછન્દસ્ત્વસ્ય ચ સોપપત્તિકં સાર્થવાદં પ્રતિપાદનં, યસ્માદત્ર વ્રતમન્ત્રદીક્ષાદયઃ સર્વે સોમાવયવાઃ સન્ત્યત એષ સૌત્રામણીયાગઃ પ્રત્યક્ષં સોમયજ્ઞ એવેતિ સૌત્રામણ્યાં સોમસમ્પત્તેરભિધાનસ્યોપસંહરણમ્ , સૌત્રામણ્યાં યજમાનઃ પયોગ્રહસુરાગ્રહશેષં ઋત્વિગ્ભિઃ સહ ભક્ષયેત્સોમરૂપત્વસમ્પાદનાય, અન્યથાઽયં સૌત્રામણીયાગ ઇષ્ટિર્વા પશુબન્ધો વા સ્યાદિતિ પ્રતિપાદનં, તત્રાશ્વિનં ગ્રહમધ્વર્યુઃપ્રતિપ્રસ્થાતાઽઽગ્નીધ્રશ્ચેત્યેતેઽધ્વર્યવઃ સારસ્વતં ગ્રહં હોતા બ્રહ્મા મૈત્રાવરુણશ્ચેત્યેતે ત્રયો ભક્ષયન્તિ, ઐન્દ્રં ગ્રહં યજમાન એકાકી એવ ભક્ષયતીતિ વિવિધાર્થવાદસહિતં નિરૂપણં, તત્ર મધ્યે તેષાં ઋત્વિજાં ભક્ષણોત્તરમાશ્વિનગ્રહશેષસ્ય સારસ્વતગ્રહેઽવનયનં સારસ્વતગ્રહશેષસ્યૈન્દ્રગ્રહેઽવનયનં કર્તવ્યમિત્યસ્યાપ્યર્થસ્ય સાર્થવાદમભિધાનં, પુનઃ પૂર્વવદૃત્વિજાં યજમાનસ્ય ચ ભક્ષણસ્ય સપ્રકારકં સાર્થવાદમભિધાનં, ભક્ષાણાં માસરૂપત્વેન ઋત્વિજામૃતુરૂપત્વેન તત્રાપિ યજમાન ભક્ષસ્ય ત્રયોદશાધિમાસરૂપત્વેન યજમાનસ્ય સંવત્સરરૂપત્વેન ચ પ્રશંસનં, ત્રયાણાં પશૂનાં લોકત્રયરૂપત્વેન ત્રયાણાં પુરોડાશાનામૃતુત્રયરૂપત્વેન ષણ્ણાં ગ્રહાણાં ષડૃતુરૂપત્વેન ચ પ્રશંસનં, પ્રાગ્વિહિતં યાજ્યાપુરોઽનુવાક્યાનાં સન્તતત્વં સમાનદેવત્યત્વં ચાનૂદ્ય તત્પ્રકારસ્ય સાર્થવાદમુપવર્ણનં, સર્વેષાં ગ્રહાણાં યે દ્વે યાજ્યાપુરોઽનુવાક્યે ભવતસ્તયોરહોરાત્રરૂપત્વેન પ્રશંસનં, સૌત્રામણ્યાઃ સંવત્સરાત્મત્વમુપપાદ્ય તદાત્મનોપાસનવિધાનમ્, ઉક્તાર્થજ્ઞસ્ય સૌત્રામણ્યેજાનસ્ય ફલાભિધાનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ

૩ હતપુત્રસ્ય ત્વષ્ટુરિન્દ્રોદ્દેશકાભિચારયાગં કૃત્વાઽપેન્દ્રં સોમાહરણમ્-ઇન્દ્રકૃતં તદીયયજ્ઞવિનાશં કૃત્વા બલાત્સોમપાનં - સ સોમઃ શક્રશરીરં સર્વતો વ્યાપ્ય તસ્યાન્યાઙ્ગવન્મુખાત્પ્રાણેભ્યશ્ચ શ્રીયશસાન્યૂર્ધ્વાન્યુદકામયત્તાનિ પશૂન્પ્રાવિશંસ્તસ્માત્પશવો યશસ્વિનો જાયન્તે ઇત્યાદીતિહાસકથનમ્ , એવમુક્તાર્થં વિદ્વાન્યઃ સૌત્રામણ્યાઽભિષિચ્યતે સોઽપિ યશસ્વી ભવતીત્યર્થસ્ય કથનમ્ , અશ્વિનૌ સરસ્વતી ચ યસ્માદિન્દ્રાય સૌત્રામણ્યા ભૈષજ્યં કુર્વન્તઃ સૌત્રામણ્યૈવેન્દ્રમભ્યષિઞ્ચંસ્તસ્માત્સ ઇન્દ્રો દેવાનાં શ્રેષ્ઠોઽભવદ્યથા તથૈવ ય એનયા સૌત્રામણ્યાઽભિષિચ્યતે સોઽપિ સ્વાનાં શ્રેષ્ઠો ભવતીતિ નિરૂપણમ્ , સ ચાભિષેકઃ કૃષ્ણાજિને કર્તવ્યો ભવતીતિ સાર્થવાદં પ્રતિપાદનં, કૃષ્ણાજિનાધારભૂતાયા આસન્દ્યાઃ સાર્થવાદમભિધાનં, સા ચાસન્દી ઔદુમ્બરી જાનુસમ્મિતા તિરશ્ચી ચ ભવતીતિ તસ્યા આસન્દ્યાઃ પ્રકૃતિદ્રવ્યસ્યોર્ધ્વતિર્યક્પરિમાણસ્ય ચ સાર્થવાદમભિધાનં, પુનઃ સા ચાસન્દી મુઞ્જવિવયના ભવતીતિ પ્રતિપાદ્ય તસ્યા આસન્દ્યા દ્વૌ પાદાવુત્તરસ્યાં વેદ્યાં દ્વૌ પાદૌ દક્ષિણસ્યાં વેદ્યાં ચ ભવત ઇતિ સાર્થવાદં નિરૂપણમ્ , અત્રોક્તાર્થવાદાર્થવિષયે વિદુષો ગોરીવીતેરૃષેઃ શ્વિક્નાનાં રાજ્ઞ ઋષભસ્ય ચ સમ્મતેઃ પ્રદર્શનમ્ , અનુપદોક્તપ્રકારેણ મન્ત્રતદભિપ્રાયસહિતમાસન્દ્યા આસ્તરણવિધાનં, મન્ત્રતદભિપ્રાયયુતમાસન્યાંર કૃષ્ણાજિનસ્યાસ્તરણવિધાનં, યજમાનસ્તસ્યામાસન્દ્યાં વારુણ્યર્ચાઽધિરોહતીતિ પ્રતિપાદનમ્ , સુવર્ણરજતૌ રુક્મૌ પાદયોરધ ઉપાસ્યતિ પ્રતિમન્ત્રં મન્ત્રાભિપ્રાયોપેતમભિધાનં, " પશૂનાં વસયાઽભિષિઞ્ચતિ" ઇત્યભિષેકસાધનભૂતસ્ય દ્રવ્યસ્ય સાર્થવાદં વિધાનં, ઋષભશફૈર્ગૃહીતા વસાગ્રહા ભવન્તિ તે ચ ત્રયસ્ત્રિંશત્સંખ્યાકાસ્તાંશ્ચ જગતીછન્દસ્કાભિઃ ષોડશભિરૃગ્ભિર્જુહુયાદિતિ પ્રત્યેકસ્યાર્થસ્ય સાર્થવાદં નિરૂપણં, " સીસેન તન્ત્રં મનસા" ઇતિ મન્ત્રોપલક્ષિતેનાનુવાકેન પ્રત્યૃચં દ્વૌ દ્વૌ હોમૌ સમાસં હુત્વા તચ્છેષાન્સતે પાત્રે સમવનયેદિતિ સાર્થવાદં વિધાનં, તચ્ચ સતાખ્યં પાત્રં વૈતસં ભવતીતિ સાર્થવાદમભિધાનં, યજમાનસ્ય સર્વસુરભ્યુન્મર્દનં કર્તવ્યમિતિ સાર્થવાદં વિધાનં, યજમાનસ્ય પુરસ્તાત્સમીપે પ્રતિદિશમવસ્થિતઃ સન્નધ્વર્યુરામુખાદન્વવસ્રાવયન્ યજમાનં શિરસ્યભિષિઞ્ચેદિતિ સાર્થવાદં વિધાનં, તત્ર તાવદ્વિહિતોઽભિષેકઃ પ્રથમવારમાશ્વિનેન યજુષા દ્વિતીયવારં સારસ્વતેન યજુષા તૃતીયવારમૈન્દ્રેણ યજુષા ચતુર્થવારમેકેષાં મતેન સર્વાભિર્દેવતાભિરર્થાત્તદ્દેવત્યૈસ્ત્રિઆભિર્યજુર્ભિઃ પુનરેકેષાં મતેન "ભૂર્ભુવઃ સ્વઃઽ ઇત્યેતાભિર્વ્યાહૃતિભિરભિષિઞ્ચેદિતિ વિધાનં, તત્રાપિ એકેષાં વ્યાહૃતિપક્ષં કારણાભિધાનેન સમર્થ્ય તં નિરસ્ય ચ સ્વમતેન " એતાભિરેવૈનં દેવતાભિરભિષિઞ્ચેત્ " ઇત્યસ્ય પક્ષસ્ય કારણોપન્યાસપુરઃસરં સમર્થનં, "પુરસ્તાત્સ્વિષ્ટકૃતોઽભિષિઞ્ચતિ-અન્તરા વનસ્પતિઞ્ચ સ્વિષ્ટકૃતઞ્ચાભિષિઞ્ચતિ" ઇત્યાદિનાઽભિષેકસ્ય સાર્થવાદમવસરવિધાનં, એનં યજમાનં ક્રમેણ જાનુમાત્રે નાભિમાત્રે મુખમાત્રે ઇત્યેતેષુ પ્રમાણેષુ ધારયેયુરિતિ સાર્થવાદં વિધાનં, વાજપેયસૌત્રામણ્યોરભિષેકવત્ત્વસામાન્યેન સમાનત્વવર્ણનં, સકારણં સાર્થવાદં યજમાનસ્ય કૃષ્ણાજિને પ્રત્યવરોહણં વિધાય તત્ર મન્ત્રં વિનિયુજ્ય તસ્ય સાભિપ્રાયં તાત્પર્યાર્થકથનં, વક્ષ્યમાણં ત્રયસ્ત્રિંશં વસાગ્રહમુદ્દિશ્ય તદઙ્ગત્વેન સામગાનસ્ય સાર્થવાદં વિધાનં, તચ્ચ સામ બૃહતીચ્છન્દસ્કાયામિન્દ્રલિઙ્ગાયાં " બૃહદિન્દ્રાય ગાયત " ઇત્યસ્યામૃચિ ગેયમિતિ સાર્થવાદમભિધાનમ્, ઋત્વિજો યજમાનશ્ચ સર્વે " સંશ્રવસે " ઇત્યાદિ ચત્વારિ સંશાનાપરનામધેયાનિ ચતુર્નિધનાનિ પઠેયુરિતિ કારણપૂર્વકસંશાનનામનિરુક્તિસહિતં સાર્થવાદં વિધાનં, એતસ્ય ગીયમાનસ્ય સામ્ન ઉક્થપ્રતિષ્ઠયોઃ પ્રશ્નોત્તરાભ્યાં નિરૂપણં, "ત્રયા દેવા એકાદશ-પ્રથમા દ્વિતીયૈઃ " ઇત્યેતાભ્યાં મન્ત્રાભ્યાં ત્રયસ્ત્રિંશં વસાગ્રહં જુહુયાદિતિ વિધાય વિનિયુક્તયોરેતયોર્મન્ત્રયોર્વ્યાખ્યાન, તત ઋત્વિક્ષૂપહવમિષ્ટ્વા યજમાનો ભક્ષયતીતિ સાર્થવાદં વિધાનં, વિહિતં યજમાનકર્તૃકં ભક્ષણમનૂદ્ય તત્ર મન્ત્રસ્ય વિનિયોજનં, યઃ સૌત્રામણ્યાઽભિષિચ્યતે યશ્ચાવાન્તરામાત્માનમુપહ્વયતે તસ્ય પુરુષસ્ય સર્વમઙ્ગં સંસ્કૃતમન્યૂનં ચ સંભવતીતિ સૌત્રામણ્યાઃ પ્રશંસનં ચેત્યાદિ.