Language

ENहिગુ
Scripture Library

Shatapatha Brahmana · Chapter 12.7

12.7.2

brāhmaṇa १ sautrāmaṇīyāgaḥ
१ sautrāmaṇīyāgaḥ - tatra prathamaṃ sautrāmaṇīyāgotpattyarthaṃ viśvarūpākhyāyikākathanaṃ, tasyāṃ cendrakṛtaṃ viśvarūpahanaṃ -- viśvarūpaputrakṛtamindroddeśakābhicārayāgaṃ kṛtvā'pendraṃ somāpaharaṇaṃ - indrakṛtaṃ tadīyayajñavināśaṃ kṛtvā balātsomapānaṃ-- sa somaḥ śakraśarīraṃ sarvato vyāpyāṅgādaṅgādvīryarūpeṇāsravat--ityādyarthajātasya saṃkṣepeṇa varṇanaṃ, indrasyākṣināsikāmukhaśrotrendriyebhyaḥ kramaśastejovīryabalayaśorūpeṇa srutātsomādajāvigo'śvāśvataragardabhānāṃ paśūnāṃ pakṣmāśruśleṣmasnīhāphenebhyo godhūmakuvalopavākabadarayavakarkandhūnāṃ cotpatterabhidhānaṃ, stanābhyāṃ śukrarūpeṇa srutātsomātpayaḥ -- urasastviṣirūpeṇa srutātsomācchayenaḥ pakṣī -- nābhītaḥ śūṣātmanā srutātsomātsīsaṃ -- retaso rūpātmanā snutātsomāddhiraṇyaṃ -- śiśnādrasātmanā srutātsomātparisrutsphigībhyāṃ krodharūpeṇa srutātsomātsurā -- mūtrādojorūpeṇa srutātsomādvṛkaḥ paśuḥ -- ūvadhyānmanyurūpeṇa srutātsomādvyāghraḥ -- lohitātsahorūpeṇa srutātsomātsiṃhaḥ -- lomabhyaścittarūpeṇa srutātsomācchayāmākāḥ -- tvaco'pacitirūpeṇa srutātsomādaśvatthavṛkṣaḥ -- māṃsebhya ūrgrūpeṇa srutātsomādudumbaro vṛkṣaḥ - asthibhyaḥ svadhārūpeṇa srutātsomānnyagrodho vṛkṣaḥ-- majjabhyaḥ:somapītharūpeṇa srutātsomād vrīhayaścetyādi sautrāmaṇyupakaraṇajātaṃ samutpannamiti kvacit kvacidviśeṣaṇaviśiṣṭamabhidhānaṃ, tataḥ kadācidindro namucinā'sureṇa saha cacāra, tadā namucistamindraṃ punarbhūtaṃ vilokya surayā tasyendriyaṃ somapīthamannādyaṃ ca vīryamapāharadindraścārditaḥ sañchayitavānityādyākhyāyikāṃśakathanaṃ, tato devāstamupagamyāyamindro'smākaṃ praśasyatama āsīdadhunā tu pāpmānaṃ prāpto hantemaṃ bhiṣajyāmeti vicārya kramādaśvinau sarasvatīṃ cābruvan -- yato yuvāṃ bhiṣajau tvaṃ ca bhaiṣajyamato yūyamimaṃ bhiṣajyatetyākhyāyikāṃśakathanam, evaṃ suraiḥ prārthitāste tānsurānabruvannastu no bhāga iti, tadā devairaśvibhyāṃ dhūmro'jaḥ paśuḥ, sarasvatyai ca meṣaḥ paśuḥ, yasmāccāyamindro'smākamṛṣabhastasmāttasmā ṛṣabhaḥ paśurbhāgatvena parikalpita ityādyākhyāyikāṃśakathanaṃ, tato'śvinau sarasvatī ca yathā yathā srutaṃ tatsarvaṃ namuceḥ sakāśādāhṛtya tasminnindre punaradadhurityākhyāyikopasaṃharaṇam, evamākhyāyikayā sautrāmaṇyaṅgapaśuyāgatrayasyotpattimabhidhāya prasaṅgātsautrāmaṇīśabda nirvacanaṃ tadvedituḥ phalakathanaṃ ca, dakṣiṇādhikāravidhinirūpaṇaṃ cetyādi.
brāhmaṇa

12.7.3

२ somātipūtasomavāminostatrāpyalambhūterasambhūteralampaśorapaśoścāyaṃ sautrāmaṇīyāgo bhavatīti sautrāmaṇīyāgaprayojakaṃ sopapattikaṃ nimittadvayanirūpaṇam, āśvinasārasvataindretipaśuyāgatrayasya prātisvikaphalanirdeśadvārā prayojanapratipādanaṃ, aśvisarasvatīndradevatāsvadhyātmasampatternirūpaṇam, etābhireva devatābhirajādīnpaśūnavarundha iti dhūmrādīnāmavibhūtasampatternirūpaṇam, anupadaṃ nirūpitājāvigavākhyapaśutrayeṇa saha vaḍavā'nuśiśurbhavatītyārabhyāpāṣṭhihasya patre bhavata ityantaṃ sautrāmaṇyupakaraṇabhūtānāṃ ṣaṭtriṃśatāṃ dravyāṇāṃ sārthavādamabhidhānaṃ, tatra prasaṅgādyataḥ sautrāmaṇīyāgaḥ strīpuṃrūpeṣṭipaśubandhavilakṣaṇastasmāttatra klībātsīsena śaṣpāṇi krīṇīyāditi carakādhvaryumatamanūdya tanmataṃ sautrāmaṇyā iṣṭipaśubandhobhayātmakatvasya sopapattikapratipādanena pratyākhyāya ca somavikrayiṇaḥ puruṣādeva śaṣpāṇi krīṇīyānna klībāditi sopapattikaṃ svamatapratiṣṭhāpanam, uktānāṃ ṣaṭtriṃśatāṃ dravyāṇāṃ bṛhatītvasampādakārthavādasya nirūpaṇaṃ, devatāntarasambandhapradarśanārthaṃ " anyadevatyāḥ paśavo'nyadevatyāḥ puroḍāśā bhavaṃti vilomaitatkathaṃ saloma bhavati" ityādipaśupuroḍāśānāmupanyāsasyopakramaṇam, tatraindrapuroḍāśasya prāthamyaṃ--sāvitrapuroḍāśasya dvaitīyīkatvaṃ--vāruṇapuroḍāśasya tātīyīkatvaṃ ca bhavatīti sārthavādaṃ devatānāṃ dravyasya kramasya ca nirūpaṇaṃ, vihiteṣu puroḍāśeṣu kapālasaṃkhyāyāḥ sārthavādamupapādanaṃ vidhānaṃ ca, sautrāmaṇyāṃ vaḍavā'nuśiśuraśvo'śvataraśca dakṣiṇā bhavatīti sakāraṇamabhidhānaṃ cetyādi.
brāhmaṇa

३-yadā ca namucirasura indrasyendriyamannasya rasaṃ somarūpaṃ bhakṣamāharattadendro'śvinau sarasvatīṃ copādhāvacchepāno'smi namucaye iti saprakārakāṃ pratijñāṃ cākarodityākhyāyikāṃśakathanaṃ, tata indraḥ pratijñāmanusṛtya vyuṣṭāyāṃ rātrau anudite cāditye namuceḥ śira udavāsayattataśchinne śirasi somaṃ lohitamiśraṃ sampannaṃ dṛṣṭvā udvignā devā etacchukramandhaso vipānaṃ vilokya tenainaṃ somaṃ punaḥ svadanayogyaṃ kṛtvā cātmani sthāpitavanta ityādyākhyāyikāśeṣakathanaṃ, tatrāpi madhye uktetihāsasya dārḍhyāya mantradvayasaṃvādakathanaṃ ' yo bhrātṛvyavānsa etayā sautrāmaṇyā yajeta" iti sārthavādaṃ sautrāmaṇyadhikāryantarapradarśanaṃ ca, mantramantrārthasahitaṃ surārthānāmodanacūrṇamāsarāṇāṃ sandhānasya sārthavādaṃ trirātrasthāpanasya ca vidhānaṃ, varuṇapraghāsavaddakṣiṇā cottarā ca dve vedī kartavye iti sārthavādaṃ vidhānaṃ, payaśca surā ceti dve dravye bhavata iti sārthavādaṃ vidhānaṃ, "surāṃ pūtvā payaḥ punāti" iti sābhiprāyaṃ pāvanakramapradarśanaṃ, somātipūtasya yajamānasya somavāmino yajamānasya samṛddhikāmasya yajamānasya ca sautrāmaṇīyāge kramātpratyaṅpadaghaṭitena " vāyoḥ taḥ" iti mantreṇa prāṅpadaghaṭitena "vāyoḥ pūtaḥ" iti mantreṇa "punāti te" iti mantreṇa ca mantrābhiprāyasahitaṃ surāpāvanavidhānaṃ, mantramantrārthavivaraṇopetaṃ payasaḥ pāvanavidhānam, ādau payograhāngṛhītvā paścātsurāgrahā grāhyā iti sakāraṇaṃ grahagrahaṇakramapradarśanaṃ, "kuvidaṅga" iti mantreṇa payograhāngṛhṇīyāditi sārthavādaṃ vidhānaṃ, “ nānā hi vām" iti mantreṇa surāgrahāngṛhṇīyāditi sārthavādaṃ vidhānaṃ, payograhāṇāṃ kṣatratvaṃ surāgrahāṇāṃ viṭtvaṃ ca pratipādya teṣāmubhayeṣāmavyatiṣiktagrahaṇaṃ na kuryāditi nindārthavādena sūcayitvā vyatiṣiktagrahaṇaṃ kuryāditi praśaṃsārthavādena sūcanaṃ, payograhāṇāṃ prāṇatvaṃ surāgrahāṇāṃ śarīratvaṃ ca pratipādya pūrvavatteṣāmubhayeṣāmavyatiṣiktagrahaṇaṃ na kuryāditi nindārthavādena sūcayitvā vyatiṣiktagrahaṇaṃ kuryāditi praśaṃsārthavādena sūcanaṃ, payogahāṇāṃ somatvaṃ paśutvaṃ grāmyapaśutvaṃ ca surāgrahāṇāmannatvamāraṇyapaśutvaṃ cābhidhāya tatra payogahāṇāṃ grahaṇena somapīthaḥ paśavo grāmyāḥ paśavaśca surāgrahāṇāṃ grahaṇenānnādyamāraṇyāḥ paśavaścāvaruddhā bhavantītyarthavādasya nirūpaṇaṃ, yadi grāmyeṇāraṇyena cānnena payograhāñchrīṇīyāttadā grāmyāṇāṃ paśūnāṃ grāmyaṃ cāraṇyaṃ cānnādyamavaruddhaṃ bhavatītyasyārthavādasya nirūpaṇaṃ, pāpaghnyā devatāyā etadrūpamiti darśayituṃ vakṣyamāṇārthavādakathanaṃ, tatra ghorāṇāmāraṇyakapaśūnāṃ lomabhiḥ payograhānna śrīṇīyāditi nindārthavādena sūcayitvā surāgrahānevaiteṣāṃ ghorāṇāmāraṇyakapaśūnāṃ lomabhiḥ śrīṇīyāditi praśaṃsārthavādena sūcanaṃ, prasaṅgālloke'pi yajñānukaraṇena surāṃ pītvā raudramanāḥ puruṣo grāmyāṇāṃ paśūnāmahiṃsāyai mṛgayāvyājenāraṇyeṣu paśuṣu raudramāyudhaṃ dadhātīti laukikavyavahārapradarśanam, adhvaryupratiprasthātārau jaghanena vedimprāñcamāvṛttaṃ yajamāna " yā vyāghraṃ" iti mantradvayena śyenapatrābhyāmūrdhvañcāvāñcañca pāvayata iti sārthavādaṃ pratipādanaṃ, “ sampṛcaḥ stha" iti mantreṇa payograhān “vipṛcaḥ stha" iti mantreṇa surāgrahānsaṃmṛśediti sārthavādaṃ vidhānaṃ cetyādi.

Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc