શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 12.7

બ્રાહ્મણ ૧ સૌત્રામણીયાગઃ
૧ સૌત્રામણીયાગઃ - તત્ર પ્રથમં સૌત્રામણીયાગોત્પત્ત્યર્થં વિશ્વરૂપાખ્યાયિકાકથનં, તસ્યાં ચેન્દ્રકૃતં વિશ્વરૂપહનં -- વિશ્વરૂપપુત્રકૃતમિન્દ્રોદ્દેશકાભિચારયાગં કૃત્વાઽપેન્દ્રં સોમાપહરણં - ઇન્દ્રકૃતં તદીયયજ્ઞવિનાશં કૃત્વા બલાત્સોમપાનં-- સ સોમઃ શક્રશરીરં સર્વતો વ્યાપ્યાઙ્ગાદઙ્ગાદ્વીર્યરૂપેણાસ્રવત્--ઇત્યાદ્યર્થજાતસ્ય સંક્ષેપેણ વર્ણનં, ઇન્દ્રસ્યાક્ષિનાસિકામુખશ્રોત્રેન્દ્રિયેભ્યઃ ક્રમશસ્તેજોવીર્યબલયશોરૂપેણ સ્રુતાત્સોમાદજાવિગોઽશ્વાશ્વતરગર્દભાનાં પશૂનાં પક્ષ્માશ્રુશ્લેષ્મસ્નીહાફેનેભ્યો ગોધૂમકુવલોપવાકબદરયવકર્કન્ધૂનાં ચોત્પત્તેરભિધાનં, સ્તનાભ્યાં શુક્રરૂપેણ સ્રુતાત્સોમાત્પયઃ -- ઉરસસ્ત્વિષિરૂપેણ સ્રુતાત્સોમાચ્છયેનઃ પક્ષી -- નાભીતઃ શૂષાત્મના સ્રુતાત્સોમાત્સીસં -- રેતસો રૂપાત્મના સ્નુતાત્સોમાદ્ધિરણ્યં -- શિશ્નાદ્રસાત્મના સ્રુતાત્સોમાત્પરિસ્રુત્સ્ફિગીભ્યાં ક્રોધરૂપેણ સ્રુતાત્સોમાત્સુરા -- મૂત્રાદોજોરૂપેણ સ્રુતાત્સોમાદ્વૃકઃ પશુઃ -- ઊવધ્યાન્મન્યુરૂપેણ સ્રુતાત્સોમાદ્વ્યાઘ્રઃ -- લોહિતાત્સહોરૂપેણ સ્રુતાત્સોમાત્સિંહઃ -- લોમભ્યશ્ચિત્તરૂપેણ સ્રુતાત્સોમાચ્છયામાકાઃ -- ત્વચોઽપચિતિરૂપેણ સ્રુતાત્સોમાદશ્વત્થવૃક્ષઃ -- માંસેભ્ય ઊર્ગ્રૂપેણ સ્રુતાત્સોમાદુદુમ્બરો વૃક્ષઃ - અસ્થિભ્યઃ સ્વધારૂપેણ સ્રુતાત્સોમાન્ન્યગ્રોધો વૃક્ષઃ-- મજ્જભ્યઃ:સોમપીથરૂપેણ સ્રુતાત્સોમાદ્ વ્રીહયશ્ચેત્યાદિ સૌત્રામણ્યુપકરણજાતં સમુત્પન્નમિતિ ક્વચિત્ ક્વચિદ્વિશેષણવિશિષ્ટમભિધાનં, તતઃ કદાચિદિન્દ્રો નમુચિનાઽસુરેણ સહ ચચાર, તદા નમુચિસ્તમિન્દ્રં પુનર્ભૂતં વિલોક્ય સુરયા તસ્યેન્દ્રિયં સોમપીથમન્નાદ્યં ચ વીર્યમપાહરદિન્દ્રશ્ચાર્દિતઃ સઞ્છયિતવાનિત્યાદ્યાખ્યાયિકાંશકથનં, તતો દેવાસ્તમુપગમ્યાયમિન્દ્રોઽસ્માકં પ્રશસ્યતમ આસીદધુના તુ પાપ્માનં પ્રાપ્તો હન્તેમં ભિષજ્યામેતિ વિચાર્ય ક્રમાદશ્વિનૌ સરસ્વતીં ચાબ્રુવન્ -- યતો યુવાં ભિષજૌ ત્વં ચ ભૈષજ્યમતો યૂયમિમં ભિષજ્યતેત્યાખ્યાયિકાંશકથનમ્, એવં સુરૈઃ પ્રાર્થિતાસ્તે તાન્સુરાનબ્રુવન્નસ્તુ નો ભાગ ઇતિ, તદા દેવૈરશ્વિભ્યાં ધૂમ્રોઽજઃ પશુઃ, સરસ્વત્યૈ ચ મેષઃ પશુઃ, યસ્માચ્ચાયમિન્દ્રોઽસ્માકમૃષભસ્તસ્માત્તસ્મા ઋષભઃ પશુર્ભાગત્વેન પરિકલ્પિત ઇત્યાદ્યાખ્યાયિકાંશકથનં, તતોઽશ્વિનૌ સરસ્વતી ચ યથા યથા સ્રુતં તત્સર્વં નમુચેઃ સકાશાદાહૃત્ય તસ્મિન્નિન્દ્રે પુનરદધુરિત્યાખ્યાયિકોપસંહરણમ્, એવમાખ્યાયિકયા સૌત્રામણ્યઙ્ગપશુયાગત્રયસ્યોત્પત્તિમભિધાય પ્રસઙ્ગાત્સૌત્રામણીશબ્દ નિર્વચનં તદ્વેદિતુઃ ફલકથનં ચ, દક્ષિણાધિકારવિધિનિરૂપણં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ

૨ સોમાતિપૂતસોમવામિનોસ્તત્રાપ્યલમ્ભૂતેરસમ્ભૂતેરલમ્પશોરપશોશ્ચાયં સૌત્રામણીયાગો ભવતીતિ સૌત્રામણીયાગપ્રયોજકં સોપપત્તિકં નિમિત્તદ્વયનિરૂપણમ્, આશ્વિનસારસ્વતૈન્દ્રેતિપશુયાગત્રયસ્ય પ્રાતિસ્વિકફલનિર્દેશદ્વારા પ્રયોજનપ્રતિપાદનં, અશ્વિસરસ્વતીન્દ્રદેવતાસ્વધ્યાત્મસમ્પત્તેર્નિરૂપણમ્, એતાભિરેવ દેવતાભિરજાદીન્પશૂનવરુન્ધ ઇતિ ધૂમ્રાદીનામવિભૂતસમ્પત્તેર્નિરૂપણમ્, અનુપદં નિરૂપિતાજાવિગવાખ્યપશુત્રયેણ સહ વડવાઽનુશિશુર્ભવતીત્યારભ્યાપાષ્ઠિહસ્ય પત્રે ભવત ઇત્યન્તં સૌત્રામણ્યુપકરણભૂતાનાં ષટ્ત્રિંશતાં દ્રવ્યાણાં સાર્થવાદમભિધાનં, તત્ર પ્રસઙ્ગાદ્યતઃ સૌત્રામણીયાગઃ સ્ત્રીપુંરૂપેષ્ટિપશુબન્ધવિલક્ષણસ્તસ્માત્તત્ર ક્લીબાત્સીસેન શષ્પાણિ ક્રીણીયાદિતિ ચરકાધ્વર્યુમતમનૂદ્ય તન્મતં સૌત્રામણ્યા ઇષ્ટિપશુબન્ધોભયાત્મકત્વસ્ય સોપપત્તિકપ્રતિપાદનેન પ્રત્યાખ્યાય ચ સોમવિક્રયિણઃ પુરુષાદેવ શષ્પાણિ ક્રીણીયાન્ન ક્લીબાદિતિ સોપપત્તિકં સ્વમતપ્રતિષ્ઠાપનમ્, ઉક્તાનાં ષટ્ત્રિંશતાં દ્રવ્યાણાં બૃહતીત્વસમ્પાદકાર્થવાદસ્ય નિરૂપણં, દેવતાન્તરસમ્બન્ધપ્રદર્શનાર્થં " અન્યદેવત્યાઃ પશવોઽન્યદેવત્યાઃ પુરોડાશા ભવંતિ વિલોમૈતત્કથં સલોમ ભવતિ" ઇત્યાદિપશુપુરોડાશાનામુપન્યાસસ્યોપક્રમણમ્, તત્રૈન્દ્રપુરોડાશસ્ય પ્રાથમ્યં--સાવિત્રપુરોડાશસ્ય દ્વૈતીયીકત્વં--વારુણપુરોડાશસ્ય તાતીયીકત્વં ચ ભવતીતિ સાર્થવાદં દેવતાનાં દ્રવ્યસ્ય ક્રમસ્ય ચ નિરૂપણં, વિહિતેષુ પુરોડાશેષુ કપાલસંખ્યાયાઃ સાર્થવાદમુપપાદનં વિધાનં ચ, સૌત્રામણ્યાં વડવાઽનુશિશુરશ્વોઽશ્વતરશ્ચ દક્ષિણા ભવતીતિ સકારણમભિધાનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ

૩-યદા ચ નમુચિરસુર ઇન્દ્રસ્યેન્દ્રિયમન્નસ્ય રસં સોમરૂપં ભક્ષમાહરત્તદેન્દ્રોઽશ્વિનૌ સરસ્વતીં ચોપાધાવચ્છેપાનોઽસ્મિ નમુચયે ઇતિ સપ્રકારકાં પ્રતિજ્ઞાં ચાકરોદિત્યાખ્યાયિકાંશકથનં, તત ઇન્દ્રઃ પ્રતિજ્ઞામનુસૃત્ય વ્યુષ્ટાયાં રાત્રૌ અનુદિતે ચાદિત્યે નમુચેઃ શિર ઉદવાસયત્તતશ્છિન્ને શિરસિ સોમં લોહિતમિશ્રં સમ્પન્નં દૃષ્ટ્વા ઉદ્વિગ્ના દેવા એતચ્છુક્રમન્ધસો વિપાનં વિલોક્ય તેનૈનં સોમં પુનઃ સ્વદનયોગ્યં કૃત્વા ચાત્મનિ સ્થાપિતવન્ત ઇત્યાદ્યાખ્યાયિકાશેષકથનં, તત્રાપિ મધ્યે ઉક્તેતિહાસસ્ય દાર્ઢ્યાય મન્ત્રદ્વયસંવાદકથનં ઽ યો ભ્રાતૃવ્યવાન્સ એતયા સૌત્રામણ્યા યજેત" ઇતિ સાર્થવાદં સૌત્રામણ્યધિકાર્યન્તરપ્રદર્શનં ચ, મન્ત્રમન્ત્રાર્થસહિતં સુરાર્થાનામોદનચૂર્ણમાસરાણાં સન્ધાનસ્ય સાર્થવાદં ત્રિરાત્રસ્થાપનસ્ય ચ વિધાનં, વરુણપ્રઘાસવદ્દક્ષિણા ચોત્તરા ચ દ્વે વેદી કર્તવ્યે ઇતિ સાર્થવાદં વિધાનં, પયશ્ચ સુરા ચેતિ દ્વે દ્રવ્યે ભવત ઇતિ સાર્થવાદં વિધાનં, "સુરાં પૂત્વા પયઃ પુનાતિ" ઇતિ સાભિપ્રાયં પાવનક્રમપ્રદર્શનં, સોમાતિપૂતસ્ય યજમાનસ્ય સોમવામિનો યજમાનસ્ય સમૃદ્ધિકામસ્ય યજમાનસ્ય ચ સૌત્રામણીયાગે ક્રમાત્પ્રત્યઙ્પદઘટિતેન " વાયોઃ તઃ" ઇતિ મન્ત્રેણ પ્રાઙ્પદઘટિતેન "વાયોઃ પૂતઃ" ઇતિ મન્ત્રેણ "પુનાતિ તે" ઇતિ મન્ત્રેણ ચ મન્ત્રાભિપ્રાયસહિતં સુરાપાવનવિધાનં, મન્ત્રમન્ત્રાર્થવિવરણોપેતં પયસઃ પાવનવિધાનમ્, આદૌ પયોગ્રહાન્ગૃહીત્વા પશ્ચાત્સુરાગ્રહા ગ્રાહ્યા ઇતિ સકારણં ગ્રહગ્રહણક્રમપ્રદર્શનં, "કુવિદઙ્ગ" ઇતિ મન્ત્રેણ પયોગ્રહાન્ગૃહ્ણીયાદિતિ સાર્થવાદં વિધાનં, “ નાના હિ વામ્" ઇતિ મન્ત્રેણ સુરાગ્રહાન્ગૃહ્ણીયાદિતિ સાર્થવાદં વિધાનં, પયોગ્રહાણાં ક્ષત્રત્વં સુરાગ્રહાણાં વિટ્ત્વં ચ પ્રતિપાદ્ય તેષામુભયેષામવ્યતિષિક્તગ્રહણં ન કુર્યાદિતિ નિન્દાર્થવાદેન સૂચયિત્વા વ્યતિષિક્તગ્રહણં કુર્યાદિતિ પ્રશંસાર્થવાદેન સૂચનં, પયોગ્રહાણાં પ્રાણત્વં સુરાગ્રહાણાં શરીરત્વં ચ પ્રતિપાદ્ય પૂર્વવત્તેષામુભયેષામવ્યતિષિક્તગ્રહણં ન કુર્યાદિતિ નિન્દાર્થવાદેન સૂચયિત્વા વ્યતિષિક્તગ્રહણં કુર્યાદિતિ પ્રશંસાર્થવાદેન સૂચનં, પયોગહાણાં સોમત્વં પશુત્વં ગ્રામ્યપશુત્વં ચ સુરાગ્રહાણામન્નત્વમારણ્યપશુત્વં ચાભિધાય તત્ર પયોગહાણાં ગ્રહણેન સોમપીથઃ પશવો ગ્રામ્યાઃ પશવશ્ચ સુરાગ્રહાણાં ગ્રહણેનાન્નાદ્યમારણ્યાઃ પશવશ્ચાવરુદ્ધા ભવન્તીત્યર્થવાદસ્ય નિરૂપણં, યદિ ગ્રામ્યેણારણ્યેન ચાન્નેન પયોગ્રહાઞ્છ્રીણીયાત્તદા ગ્રામ્યાણાં પશૂનાં ગ્રામ્યં ચારણ્યં ચાન્નાદ્યમવરુદ્ધં ભવતીત્યસ્યાર્થવાદસ્ય નિરૂપણં, પાપઘ્ન્યા દેવતાયા એતદ્રૂપમિતિ દર્શયિતું વક્ષ્યમાણાર્થવાદકથનં, તત્ર ઘોરાણામારણ્યકપશૂનાં લોમભિઃ પયોગ્રહાન્ન શ્રીણીયાદિતિ નિન્દાર્થવાદેન સૂચયિત્વા સુરાગ્રહાનેવૈતેષાં ઘોરાણામારણ્યકપશૂનાં લોમભિઃ શ્રીણીયાદિતિ પ્રશંસાર્થવાદેન સૂચનં, પ્રસઙ્ગાલ્લોકેઽપિ યજ્ઞાનુકરણેન સુરાં પીત્વા રૌદ્રમનાઃ પુરુષો ગ્રામ્યાણાં પશૂનામહિંસાયૈ મૃગયાવ્યાજેનારણ્યેષુ પશુષુ રૌદ્રમાયુધં દધાતીતિ લૌકિકવ્યવહારપ્રદર્શનમ્, અધ્વર્યુપ્રતિપ્રસ્થાતારૌ જઘનેન વેદિમ્પ્રાઞ્ચમાવૃત્તં યજમાન " યા વ્યાઘ્રં" ઇતિ મન્ત્રદ્વયેન શ્યેનપત્રાભ્યામૂર્ધ્વઞ્ચાવાઞ્ચઞ્ચ પાવયત ઇતિ સાર્થવાદં પ્રતિપાદનં, “ સમ્પૃચઃ સ્થ" ઇતિ મન્ત્રેણ પયોગ્રહાન્ “વિપૃચઃ સ્થ" ઇતિ મન્ત્રેણ સુરાગ્રહાન્સંમૃશેદિતિ સાર્થવાદં વિધાનં ચેત્યાદિ.