Shatapatha Brahmana · Chapter 10.4
brāhmaṇa
१ prajāpaterbhoktṛtvasyāhavanīyarūpatvenābhidhānaṃ ānnena saṃskāraprakāranirūpaṇaṃ, tatra cityāgnirūpasyānnasya prajāpatiśarīrātmakatvamityetasyārthasyopapādanaṃ, annasaṃskārādyuktasyārthasyādhunātanānuṣṭhātari niyojanaṃ, cityāgnerupari ukhyāgninidhānamantre “ vauṣaṭ " ityakṣaradvayaṃ śrūyate tasya yathākramamagniparatvapradarśanaṃ, annasya śarīrasammitatvasyānvayavyatirekābhyāṃ pradarśanaṃ, agnicityāgnidvandvasya yajuḥsāmargvedatrayaparibhāṣāsiddhārkyamahāvratokthanāmabhirvyapadeśyatvasya tattannāmāvayavanirvacanadvārā pradarśanaṃ, etasyāgnidvayasya cendrāgnyātmanā stotumādāvindrāgnisṛṣṭerabhidhānaṃ, tatra prathameṣṭakācitāvupadheyayo rukmapuruṣayorindrāgnyātmanā praśaṃsanaṃ, iṣṭakāpurīṣacitidvayamindrāgnyātmanā praśasya tatreṣṭakānāṃ pāke purīṣasyāpāke ca kāraṇābhidhānaṃ, evaṃ vibhinnayorukmapuruṣayoriṣṭakāpurīṣacityorindrāgnitvenoktayoraikyasyeṣṭakāsampattyā'kṣarasampattyā copapādanaṃ, akṣaragataikatvasya mantrasaṃvādena dṛḍhīkaraṇaṃ, uktamagnerindrāgnyātmakatvamupajīvya varṇatrayātmanā tatpraśaṃsanaṃ / uktaṃ varṇatrayātmakatvamupajīvya karmaṇaḥ śrīyaśo'nnādatvalakṣaṇaphalasya purāvṛttakathanena pradarśanaṃ, uktasya śrīyaśaḥprabhṛtika phalasya saṃvādena dṛḍhīkaraṇaṃ, etadarthaṃ vedituḥ phalakathanaṃ, prajāpatirūpāhavanīyāgnestatra hūyamānamahāvratīyagraharasasya ca yaddvandvaṃ tasya pūrvavadarkyamahāvratokthanāmatrayeṇābhidheyatvaṃ vaktuṃ grahagrahaṇasya stutaśastrapaṭhanasya vaṣaṭkārānte tadrasahomasya ca krameṇa pradarśanaṃ, tadidamagnirasadvayamekaṃ sadapi tredhā'rkyādināmatrayeṇāmnāyata ityabhidhānaṃ, prajāpatirūpasyāgneḥ saptadaśāvayavatvaṃ pratipāya tayo: sāvitravaiśvakarmaṇahomayoḥ kalāṣṭakadvayātmanā praśaṃsanaṃ, teṣāmeva kalāparaparyāyākṣaraṇāṃ śarīre saṃsthānavarṇanaṃ, tatra prasaṅgādetasmai prāṇāyaitāḥ kalā annamabhiharanti yadā caitāḥ kalā annamabhihartumanīśvarā bhavanti tadā'yaṃ prāṇaḥ etā eva kalā jagdhvotkrāmatītyādyabhidhānaṃ, agnyātmakasya prajāpaterbhoktuḥ saptādaśātmakatvamuktaṃ tadbhogyasyāpyannasya saptadaśasaṃkhyopetatvasyāmidhānaṃ, yathā pūrvaṃ devāḥ saptadaśāya prajāpataye saṃskṛtavantastathā'yamadhvaryuḥ stotraśakthānte asminnagnāvetaṃ somarasādikaṃ vaṣaṭkṛte juhotīti pratipādanaṃ, tatra vauṣaḍityakṣaradvayasyāgnyannarūpatvapradarśanaṃ, adhiyajñaṃ prajāpatisaumyādhvarayordvandvasya adhidaivamādityacandramasorvyasya-adhyātmamprāṇānnayordvayasya cārkyādināmatrayabhāktvamiti pratipādanaṃ, adhidaivādhyā / tmadvayena samuditārthasyopasaṃhāraścetyādi /
brāhmaṇa
२-saṃvatsararūpaprajāpateragnīṣomātmakatvamabhidhāya yāvanti me jyotīṃṣi tāvatyo me iṣṭakā vidheyā iti prajāpaterukteḥ pratipādanaṃ, śrutyā ca lokopakārāya jyotiḥśabdārthastatsaṃkhyā ca svayamevocyata ityabhidhānam, uktāyā ahorātrasaṃkhyāyā iṣṭakāsu pradarśanaṃ, saṃvatsararūpasyāgneḥ pakṣagatatithyarddhamāsamuhūrtāndarśayitumupodghātakathanaṃ, vibhaktayordvayorātmanoḥ pūrvoktānāṃ ahorātrasaṃkhyākānāṃ pariśritāmiṣṭakānāṃ ca vibhajya pradarśanam , evamuttaratra tricatuḥprabhṛticaturviṃśatiparyantātmavibhāgeṣu tattadātmasaṃkhyāyā viṃśatyadhikasaptaśatasaṃkhyākānāmeva pariśridyajuṣmatīnāṃ vibhajya pradarśanaṃ, tatra triprabhṛtyātmāntarakalpane kāraṇābhidhānaṃ, sahaiva tatra tatra saptaikādaśatrayodaśacaturdaśasaptadaśaikonaviṃśatyekaviṃśatidvāviṃśatitrayoviṃśatidhā'tmāntaravyūhanaṃ na kṛtamityabhidhānaṃ, caturviṃśatidhā byūhanottaramātmavibhāgo nāstīti kathanaṃ, uktavyūhapañcadaśakasya pañcadaśatithyātmanā praśaṃsanaṃ, caturviṃśativibhāgānāmarddhamāsātmanā praśaṃsanaṃ, muhūrtānāṃ pradarśanapūrvakaṃ muhūrtaśabdanirvacanaṃ, lokampṛṇāśabdaniruktisahitaṃ lokampṛṇeṣṭakānāṃ muhūrtaparatvasya kathanaṃ, sūrya evādau ahorātrādisaṃvatsarāntakālena sarvaṃ vastu pacatyanantaramayamagniramunā sūryeṇa pakvaṃ vastu pacatīti bharadvājamunisaṃvādasahitaṃ nirūpaṇaṃ, pratimāsagatamuhūrtāḥ saṃvatsare sambhūyaitāvantaḥ syuriti tatparigaṇanaṃ, trayyāḥ sarvabhūtātmakatvasya chandaḥprabhṛtisarvāśrayatvasya pratipādanaṃ, trayyāḥ sarvabhūtātmakatvādeva trayīmeva vidyāmātmānamabhisaṃskarabai iti prajāpatirvicārya dvādaśabṛhatīsahasrasammitā ṛco vibhaktavāniti pratipādanam, ṛcāṃ nyūnādhikasaṃkhyāyāḥ saṃśayasya nirākaraṇaṃ, triṃśatā vibhāgairvibhaktānāṃ dvādaśasahasrabṛhatīnāmṛcāmaṣṭaśatādhikadaśasahasrasammitapaṃktitvaṃ sampādya tatra ṛcāṃ triṃśattame bhāge tatrāpi paṃktiṣvavasthānasya praśaṃsanam , ṛgvedavadyajuḥsāmavedayorapi vibhāgasya paṃktitvasampādanasya ca pradarśanaṃ, vedatrayagatānāṃ sakalānāṃ paṃktīnāṃ sambhūyāśītyātmanā sampādanam, uktarītyā prajāpateḥ saṃvatsarātmakatvaṃ spaṣṭamuktamiti pradarśanaṃ, yaduktaṃ prajāpateḥ saṃvatsarasyāhorātramuhūrtātmakatvaṃ vedatrayarūpatvaṃ ca tasya sarvasya prajāpatikartṛkopadhānavacanavyājena vibhajya pradarśanaṃ, hanta trayīmeva vidyāmātmānamamisaṃskaravai iti prajāpatinā pratijñātasya niyamanam , evamagniṃ citavataḥ prajāpratitvasya nidarśanaṃ, yatprajāpaterukhāyāṃ sikte svātmani saṃvatsaramantrarūpe pariśridyajuṣmatīṣṭakopadhānenāditye pratiṣṭhitatvaṃ tasya sarvasyedānīntane yajamāne niyojanaṃ, phalaṃ ca tasya tadbhavatītyamidhānaṃ, uktamarthajātaṃ viduṣaḥ phalābhidhānaṃ, jñānapūrvakamanuṣṭhānaṃ kevalaṃ ca jñānamityubhayārthapradarśanaṃ cetyādi /
brāhmaṇa
३ saṃvatsararūpaprajāpatermṛtyurūpatvaṃ pratipādya tadrūpopāsakasya phalapratipādanaṃ, saṃvatsararūpaprajāpaterantakarūpatvamabhidhāya tadrūpopāsakasya phalābhidhānaṃ, cayanasyāmṛtatvaphalavadyajñakratūnāmamṛtatvaṃ phalamiti nirūpaṇaṃ, yathāvidhyanuṣṭhitacayanasyāpyetadevāmṛtatvaṃ phalamiti vaktuṃ tadviparītānuṣṭhāne phalaṃ na setsyatīti purāvṛttakathanaṃ, devakṛtaṃ tādṛśamanuṣṭhānamidānīntanānuṣṭhānena samamiti saṃvādena pradarśanaṃ, amṛtatvaprāptyarthaṃ devānāṃ tapaḥkaraṇapradarśanaṃ, idānīntanānāmagnicitāṃ śarīrasāhityenāmṛtatvābhāvasya praśnaprativacanābhyāṃ pradarśanaṃ, karma kurvatāṃ viduṣāmaviduṣāṃ ca śarīraparityāgotpattī samāne kutaḥ karmavidyābhyāṃ jñāne viśeṣa ityāśaṃkyobhayeṣāṃ phalavyatirekasya pradarśanaṃ, cayanasyāmṛtatvaṃ phalamuktaṃ; tatrāmṛtaśabdasyārthavivaraṇaṃ, devāḥ phalasādhanatvena yadakārṣustadevedānīntanairapi kṛtamiti sādhanagataikatvasya pradarśanaṃ, cayanena " saṃvatsaraṃ prajāpatimagnimāpnoti" iti yaduktaṃ tasyaiva punarviśadīkaraṇaṃ, pariśridādibhī rātryaharādiprāptereva krameṇa vivaraṇaṃ, tatra pariśritāṃ saṃkhyāyāḥ sthānaviśeṣeṇa tadvibhāgasya cābhidhānaṃ, yajuṣmatīnāṃ saṃkhyāyāḥ pañcasvapi citiṣu tadvibhāgasya ca pradarśanaṃ, pañcacitigatānāṃ yajuṣmatīnāṃ sarvāsāṃ sambhūya parigaṇanam , etāsāmevāhararddhamāsarturūpatāyā vibhajya pradarśanaṃ / evaṃ sampādanasya prayojanakathanam , lokampṛṇābhirmuhūrtaprāpteḥ saṃkhyāsāmyādupapādanaṃ tāsāmupadhānapradeśasaṃkhyāviśeṣasya ca pradarśanaṃ, atra kecanāhavanīya eva sakalā api lokampṛṇā upadheyā ityāhusteṣāṃ matamanūdya tasya dūṣaṇam , “ agniṃ cinute" ityatraikavacanāntāgniśabdavyavahāraḥ kathamityāśaṃkya tasyopapādanaṃ, keṣāṃcinmatena doṣanirūpaṇaṃ, bhūmikāracanāpūrvakaṃ nirṛtidevatyānāṃ tisṛṇāmiṣṭakānāmapyatraiva sandarśanaṃ kartavyamityaniṣṭamāpādya tasya sakāraṇaṃ nirākaraṇaṃ, āsāṃ nairṛtīnāṃ tisṛṇāmiṣṭakānāṃ saptatyadhikaśatottaraikādaśasahasrasammiteṣṭakābhyo nātirekenopadhānamityasyārthasya praśnottarābhyāṃ nirūpaṇaṃ, viditvā'nuṣṭhātuḥ kevalavedituśca phalapratipādanaṃ cetyādi /
brāhmaṇa ४ prājāpatyātmakasamaṣṭirūpaṃ sahasrarūpopāsanam
४ prajāpatyātmakasamaṣṭirūpaṃ sahasrarūpopāsanam--tatra saṃvatsararūpasyāgnestadavayavānāṃ ca sahasrarūpatvenopāsanasya tatphalasya ca pradarśanaṃ tatrādau prajāpativṛttāntena sahasraprasaṅgasyābhidhānaṃ, sahasropāsanāyāḥ prasaṅgamuktvā tadupāyasya kathanaṃ, yataḥ sahasrasaṃvatsarāvarodhe manuṣyasya vidyaiva sādhanamatastasyā upāsanāyā abhidhānam , upāsanāyāḥ phalanirūpaṇaṃ, sarveṣu vyāpāreṣvapyetadupāsanaṃ kartuṃ yujyata ityabhidhānaṃ, viduṣaḥ kiñcidapi vyāpāramātraṃ vyarthaṃ na bhavatītyarthe mantrapādasaṃvādamuktvā tasya vyākhyānaṃ cetyādi /
brāhmaṇa ५ vyaṣṭirūpāgniviṣayakamupāsanam
५ vyaṣṭirūpāgniviṣayakamupāsanam--tatra rahasyārthānāmupadeśā vakṣyanta iti pratijñāpūrvakaṃ vāyvādityarūpeṇāgnyupāsanasya sasampradāyamabhidhānaṃ, saṃvatsare śiraḥpakṣapucchāvayavāgnyupāsanāyāḥ sopapattikaṃ phalasahitamabhidhānaṃ, prakārāntareṇāpi pañcacitirūpasampattestathaiva tadupāsanāyāśca pradarśanaṃ ceti /
Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0