શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 10.4

બ્રાહ્મણ

૧ પ્રજાપતેર્ભોક્તૃત્વસ્યાહવનીયરૂપત્વેનાભિધાનં આન્નેન સંસ્કારપ્રકારનિરૂપણં, તત્ર ચિત્યાગ્નિરૂપસ્યાન્નસ્ય પ્રજાપતિશરીરાત્મકત્વમિત્યેતસ્યાર્થસ્યોપપાદનં, અન્નસંસ્કારાદ્યુક્તસ્યાર્થસ્યાધુનાતનાનુષ્ઠાતરિ નિયોજનં, ચિત્યાગ્નેરુપરિ ઉખ્યાગ્નિનિધાનમન્ત્રે “ વૌષટ્ " ઇત્યક્ષરદ્વયં શ્રૂયતે તસ્ય યથાક્રમમગ્નિપરત્વપ્રદર્શનં, અન્નસ્ય શરીરસમ્મિતત્વસ્યાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં પ્રદર્શનં, અગ્નિચિત્યાગ્નિદ્વન્દ્વસ્ય યજુઃસામર્ગ્વેદત્રયપરિભાષાસિદ્ધાર્ક્યમહાવ્રતોક્થનામભિર્વ્યપદેશ્યત્વસ્ય તત્તન્નામાવયવનિર્વચનદ્વારા પ્રદર્શનં, એતસ્યાગ્નિદ્વયસ્ય ચેન્દ્રાગ્ન્યાત્મના સ્તોતુમાદાવિન્દ્રાગ્નિસૃષ્ટેરભિધાનં, તત્ર પ્રથમેષ્ટકાચિતાવુપધેયયો રુક્મપુરુષયોરિન્દ્રાગ્ન્યાત્મના પ્રશંસનં, ઇષ્ટકાપુરીષચિતિદ્વયમિન્દ્રાગ્ન્યાત્મના પ્રશસ્ય તત્રેષ્ટકાનાં પાકે પુરીષસ્યાપાકે ચ કારણાભિધાનં, એવં વિભિન્નયોરુક્મપુરુષયોરિષ્ટકાપુરીષચિત્યોરિન્દ્રાગ્નિત્વેનોક્તયોરૈક્યસ્યેષ્ટકાસમ્પત્ત્યાઽક્ષરસમ્પત્ત્યા ચોપપાદનં, અક્ષરગતૈકત્વસ્ય મન્ત્રસંવાદેન દૃઢીકરણં, ઉક્તમગ્નેરિન્દ્રાગ્ન્યાત્મકત્વમુપજીવ્ય વર્ણત્રયાત્મના તત્પ્રશંસનં । ઉક્તં વર્ણત્રયાત્મકત્વમુપજીવ્ય કર્મણઃ શ્રીયશોઽન્નાદત્વલક્ષણફલસ્ય પુરાવૃત્તકથનેન પ્રદર્શનં, ઉક્તસ્ય શ્રીયશઃપ્રભૃતિક ફલસ્ય સંવાદેન દૃઢીકરણં, એતદર્થં વેદિતુઃ ફલકથનં, પ્રજાપતિરૂપાહવનીયાગ્નેસ્તત્ર હૂયમાનમહાવ્રતીયગ્રહરસસ્ય ચ યદ્દ્વન્દ્વં તસ્ય પૂર્વવદર્ક્યમહાવ્રતોક્થનામત્રયેણાભિધેયત્વં વક્તું ગ્રહગ્રહણસ્ય સ્તુતશસ્ત્રપઠનસ્ય વષટ્કારાન્તે તદ્રસહોમસ્ય ચ ક્રમેણ પ્રદર્શનં, તદિદમગ્નિરસદ્વયમેકં સદપિ ત્રેધાઽર્ક્યાદિનામત્રયેણામ્નાયત ઇત્યભિધાનં, પ્રજાપતિરૂપસ્યાગ્નેઃ સપ્તદશાવયવત્વં પ્રતિપાય તયો: સાવિત્રવૈશ્વકર્મણહોમયોઃ કલાષ્ટકદ્વયાત્મના પ્રશંસનં, તેષામેવ કલાપરપર્યાયાક્ષરણાં શરીરે સંસ્થાનવર્ણનં, તત્ર પ્રસઙ્ગાદેતસ્મૈ પ્રાણાયૈતાઃ કલા અન્નમભિહરન્તિ યદા ચૈતાઃ કલા અન્નમભિહર્તુમનીશ્વરા ભવન્તિ તદાઽયં પ્રાણઃ એતા એવ કલા જગ્ધ્વોત્ક્રામતીત્યાદ્યભિધાનં, અગ્ન્યાત્મકસ્ય પ્રજાપતેર્ભોક્તુઃ સપ્તાદશાત્મકત્વમુક્તં તદ્ભોગ્યસ્યાપ્યન્નસ્ય સપ્તદશસંખ્યોપેતત્વસ્યામિધાનં, યથા પૂર્વં દેવાઃ સપ્તદશાય પ્રજાપતયે સંસ્કૃતવન્તસ્તથાઽયમધ્વર્યુઃ સ્તોત્રશક્થાન્તે અસ્મિન્નગ્નાવેતં સોમરસાદિકં વષટ્કૃતે જુહોતીતિ પ્રતિપાદનં, તત્ર વૌષડિત્યક્ષરદ્વયસ્યાગ્ન્યન્નરૂપત્વપ્રદર્શનં, અધિયજ્ઞં પ્રજાપતિસૌમ્યાધ્વરયોર્દ્વન્દ્વસ્ય અધિદૈવમાદિત્યચન્દ્રમસોર્વ્યસ્ય-અધ્યાત્મમ્પ્રાણાન્નયોર્દ્વયસ્ય ચાર્ક્યાદિનામત્રયભાક્ત્વમિતિ પ્રતિપાદનં, અધિદૈવાધ્યા । ત્મદ્વયેન સમુદિતાર્થસ્યોપસંહારશ્ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ

૨-સંવત્સરરૂપપ્રજાપતેરગ્નીષોમાત્મકત્વમભિધાય યાવન્તિ મે જ્યોતીંષિ તાવત્યો મે ઇષ્ટકા વિધેયા ઇતિ પ્રજાપતેરુક્તેઃ પ્રતિપાદનં, શ્રુત્યા ચ લોકોપકારાય જ્યોતિઃશબ્દાર્થસ્તત્સંખ્યા ચ સ્વયમેવોચ્યત ઇત્યભિધાનમ્, ઉક્તાયા અહોરાત્રસંખ્યાયા ઇષ્ટકાસુ પ્રદર્શનં, સંવત્સરરૂપસ્યાગ્નેઃ પક્ષગતતિથ્યર્દ્ધમાસમુહૂર્તાન્દર્શયિતુમુપોદ્ઘાતકથનં, વિભક્તયોર્દ્વયોરાત્મનોઃ પૂર્વોક્તાનાં અહોરાત્રસંખ્યાકાનાં પરિશ્રિતામિષ્ટકાનાં ચ વિભજ્ય પ્રદર્શનમ્ , એવમુત્તરત્ર ત્રિચતુઃપ્રભૃતિચતુર્વિંશતિપર્યન્તાત્મવિભાગેષુ તત્તદાત્મસંખ્યાયા વિંશત્યધિકસપ્તશતસંખ્યાકાનામેવ પરિશ્રિદ્યજુષ્મતીનાં વિભજ્ય પ્રદર્શનં, તત્ર ત્રિપ્રભૃત્યાત્માન્તરકલ્પને કારણાભિધાનં, સહૈવ તત્ર તત્ર સપ્તૈકાદશત્રયોદશચતુર્દશસપ્તદશૈકોનવિંશત્યેકવિંશતિદ્વાવિંશતિત્રયોવિંશતિધાઽત્માન્તરવ્યૂહનં ન કૃતમિત્યભિધાનં, ચતુર્વિંશતિધા બ્યૂહનોત્તરમાત્મવિભાગો નાસ્તીતિ કથનં, ઉક્તવ્યૂહપઞ્ચદશકસ્ય પઞ્ચદશતિથ્યાત્મના પ્રશંસનં, ચતુર્વિંશતિવિભાગાનામર્દ્ધમાસાત્મના પ્રશંસનં, મુહૂર્તાનાં પ્રદર્શનપૂર્વકં મુહૂર્તશબ્દનિર્વચનં, લોકમ્પૃણાશબ્દનિરુક્તિસહિતં લોકમ્પૃણેષ્ટકાનાં મુહૂર્તપરત્વસ્ય કથનં, સૂર્ય એવાદૌ અહોરાત્રાદિસંવત્સરાન્તકાલેન સર્વં વસ્તુ પચત્યનન્તરમયમગ્નિરમુના સૂર્યેણ પક્વં વસ્તુ પચતીતિ ભરદ્વાજમુનિસંવાદસહિતં નિરૂપણં, પ્રતિમાસગતમુહૂર્તાઃ સંવત્સરે સમ્ભૂયૈતાવન્તઃ સ્યુરિતિ તત્પરિગણનં, ત્રય્યાઃ સર્વભૂતાત્મકત્વસ્ય છન્દઃપ્રભૃતિસર્વાશ્રયત્વસ્ય પ્રતિપાદનં, ત્રય્યાઃ સર્વભૂતાત્મકત્વાદેવ ત્રયીમેવ વિદ્યામાત્માનમભિસંસ્કરબૈ ઇતિ પ્રજાપતિર્વિચાર્ય દ્વાદશબૃહતીસહસ્રસમ્મિતા ઋચો વિભક્તવાનિતિ પ્રતિપાદનમ્, ઋચાં ન્યૂનાધિકસંખ્યાયાઃ સંશયસ્ય નિરાકરણં, ત્રિંશતા વિભાગૈર્વિભક્તાનાં દ્વાદશસહસ્રબૃહતીનામૃચામષ્ટશતાધિકદશસહસ્રસમ્મિતપંક્તિત્વં સમ્પાદ્ય તત્ર ઋચાં ત્રિંશત્તમે ભાગે તત્રાપિ પંક્તિષ્વવસ્થાનસ્ય પ્રશંસનમ્ , ઋગ્વેદવદ્યજુઃસામવેદયોરપિ વિભાગસ્ય પંક્તિત્વસમ્પાદનસ્ય ચ પ્રદર્શનં, વેદત્રયગતાનાં સકલાનાં પંક્તીનાં સમ્ભૂયાશીત્યાત્મના સમ્પાદનમ્, ઉક્તરીત્યા પ્રજાપતેઃ સંવત્સરાત્મકત્વં સ્પષ્ટમુક્તમિતિ પ્રદર્શનં, યદુક્તં પ્રજાપતેઃ સંવત્સરસ્યાહોરાત્રમુહૂર્તાત્મકત્વં વેદત્રયરૂપત્વં ચ તસ્ય સર્વસ્ય પ્રજાપતિકર્તૃકોપધાનવચનવ્યાજેન વિભજ્ય પ્રદર્શનં, હન્ત ત્રયીમેવ વિદ્યામાત્માનમમિસંસ્કરવૈ ઇતિ પ્રજાપતિના પ્રતિજ્ઞાતસ્ય નિયમનમ્ , એવમગ્નિં ચિતવતઃ પ્રજાપ્રતિત્વસ્ય નિદર્શનં, યત્પ્રજાપતેરુખાયાં સિક્તે સ્વાત્મનિ સંવત્સરમન્ત્રરૂપે પરિશ્રિદ્યજુષ્મતીષ્ટકોપધાનેનાદિત્યે પ્રતિષ્ઠિતત્વં તસ્ય સર્વસ્યેદાનીન્તને યજમાને નિયોજનં, ફલં ચ તસ્ય તદ્ભવતીત્યમિધાનં, ઉક્તમર્થજાતં વિદુષઃ ફલાભિધાનં, જ્ઞાનપૂર્વકમનુષ્ઠાનં કેવલં ચ જ્ઞાનમિત્યુભયાર્થપ્રદર્શનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ

૩ સંવત્સરરૂપપ્રજાપતેર્મૃત્યુરૂપત્વં પ્રતિપાદ્ય તદ્રૂપોપાસકસ્ય ફલપ્રતિપાદનં, સંવત્સરરૂપપ્રજાપતેરન્તકરૂપત્વમભિધાય તદ્રૂપોપાસકસ્ય ફલાભિધાનં, ચયનસ્યામૃતત્વફલવદ્યજ્ઞક્રતૂનામમૃતત્વં ફલમિતિ નિરૂપણં, યથાવિધ્યનુષ્ઠિતચયનસ્યાપ્યેતદેવામૃતત્વં ફલમિતિ વક્તું તદ્વિપરીતાનુષ્ઠાને ફલં ન સેત્સ્યતીતિ પુરાવૃત્તકથનં, દેવકૃતં તાદૃશમનુષ્ઠાનમિદાનીન્તનાનુષ્ઠાનેન સમમિતિ સંવાદેન પ્રદર્શનં, અમૃતત્વપ્રાપ્ત્યર્થં દેવાનાં તપઃકરણપ્રદર્શનં, ઇદાનીન્તનાનામગ્નિચિતાં શરીરસાહિત્યેનામૃતત્વાભાવસ્ય પ્રશ્નપ્રતિવચનાભ્યાં પ્રદર્શનં, કર્મ કુર્વતાં વિદુષામવિદુષાં ચ શરીરપરિત્યાગોત્પત્તી સમાને કુતઃ કર્મવિદ્યાભ્યાં જ્ઞાને વિશેષ ઇત્યાશંક્યોભયેષાં ફલવ્યતિરેકસ્ય પ્રદર્શનં, ચયનસ્યામૃતત્વં ફલમુક્તં; તત્રામૃતશબ્દસ્યાર્થવિવરણં, દેવાઃ ફલસાધનત્વેન યદકાર્ષુસ્તદેવેદાનીન્તનૈરપિ કૃતમિતિ સાધનગતૈકત્વસ્ય પ્રદર્શનં, ચયનેન " સંવત્સરં પ્રજાપતિમગ્નિમાપ્નોતિ" ઇતિ યદુક્તં તસ્યૈવ પુનર્વિશદીકરણં, પરિશ્રિદાદિભી રાત્ર્યહરાદિપ્રાપ્તેરેવ ક્રમેણ વિવરણં, તત્ર પરિશ્રિતાં સંખ્યાયાઃ સ્થાનવિશેષેણ તદ્વિભાગસ્ય ચાભિધાનં, યજુષ્મતીનાં સંખ્યાયાઃ પઞ્ચસ્વપિ ચિતિષુ તદ્વિભાગસ્ય ચ પ્રદર્શનં, પઞ્ચચિતિગતાનાં યજુષ્મતીનાં સર્વાસાં સમ્ભૂય પરિગણનમ્ , એતાસામેવાહરર્દ્ધમાસર્તુરૂપતાયા વિભજ્ય પ્રદર્શનં । એવં સમ્પાદનસ્ય પ્રયોજનકથનમ્ , લોકમ્પૃણાભિર્મુહૂર્તપ્રાપ્તેઃ સંખ્યાસામ્યાદુપપાદનં તાસામુપધાનપ્રદેશસંખ્યાવિશેષસ્ય ચ પ્રદર્શનં, અત્ર કેચનાહવનીય એવ સકલા અપિ લોકમ્પૃણા ઉપધેયા ઇત્યાહુસ્તેષાં મતમનૂદ્ય તસ્ય દૂષણમ્ , “ અગ્નિં ચિનુતે" ઇત્યત્રૈકવચનાન્તાગ્નિશબ્દવ્યવહારઃ કથમિત્યાશંક્ય તસ્યોપપાદનં, કેષાંચિન્મતેન દોષનિરૂપણં, ભૂમિકારચનાપૂર્વકં નિરૃતિદેવત્યાનાં તિસૃણામિષ્ટકાનામપ્યત્રૈવ સન્દર્શનં કર્તવ્યમિત્યનિષ્ટમાપાદ્ય તસ્ય સકારણં નિરાકરણં, આસાં નૈરૃતીનાં તિસૃણામિષ્ટકાનાં સપ્તત્યધિકશતોત્તરૈકાદશસહસ્રસમ્મિતેષ્ટકાભ્યો નાતિરેકેનોપધાનમિત્યસ્યાર્થસ્ય પ્રશ્નોત્તરાભ્યાં નિરૂપણં, વિદિત્વાઽનુષ્ઠાતુઃ કેવલવેદિતુશ્ચ ફલપ્રતિપાદનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ ૪ પ્રાજાપત્યાત્મકસમષ્ટિરૂપં સહસ્રરૂપોપાસનમ્
૪ પ્રજાપત્યાત્મકસમષ્ટિરૂપં સહસ્રરૂપોપાસનમ્--તત્ર સંવત્સરરૂપસ્યાગ્નેસ્તદવયવાનાં ચ સહસ્રરૂપત્વેનોપાસનસ્ય તત્ફલસ્ય ચ પ્રદર્શનં તત્રાદૌ પ્રજાપતિવૃત્તાન્તેન સહસ્રપ્રસઙ્ગસ્યાભિધાનં, સહસ્રોપાસનાયાઃ પ્રસઙ્ગમુક્ત્વા તદુપાયસ્ય કથનં, યતઃ સહસ્રસંવત્સરાવરોધે મનુષ્યસ્ય વિદ્યૈવ સાધનમતસ્તસ્યા ઉપાસનાયા અભિધાનમ્ , ઉપાસનાયાઃ ફલનિરૂપણં, સર્વેષુ વ્યાપારેષ્વપ્યેતદુપાસનં કર્તું યુજ્યત ઇત્યભિધાનં, વિદુષઃ કિઞ્ચિદપિ વ્યાપારમાત્રં વ્યર્થં ન ભવતીત્યર્થે મન્ત્રપાદસંવાદમુક્ત્વા તસ્ય વ્યાખ્યાનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ ૫ વ્યષ્ટિરૂપાગ્નિવિષયકમુપાસનમ્
૫ વ્યષ્ટિરૂપાગ્નિવિષયકમુપાસનમ્--તત્ર રહસ્યાર્થાનામુપદેશા વક્ષ્યન્ત ઇતિ પ્રતિજ્ઞાપૂર્વકં વાય્વાદિત્યરૂપેણાગ્ન્યુપાસનસ્ય સસમ્પ્રદાયમભિધાનં, સંવત્સરે શિરઃપક્ષપુચ્છાવયવાગ્ન્યુપાસનાયાઃ સોપપત્તિકં ફલસહિતમભિધાનં, પ્રકારાન્તરેણાપિ પઞ્ચચિતિરૂપસમ્પત્તેસ્તથૈવ તદુપાસનાયાશ્ચ પ્રદર્શનં ચેતિ ।