Shatapatha Brahmana · Chapter 10.2
brāhmaṇa १ cityāgniviṣayakavicāraḥ
१ cityāgniviṣayakavicāra:--tatra prathamaṃ cityāgneḥ pakṣirūpatvasya pakṣapucchayoḥ pramāṇasya ca vidhānaṃ, tatra cityāgneraṅguliparimāṇasya sārthavādaṃ pradarśanaṃ, saptapuruṣāṣṭapuruṣādiparimāṇānāmagnīnāmaṅgulībhiḥ parimāṇaṃ na śakyamityaratni parimāṇasya vidhānaṃ, aṅguligatāyāḥ saṃkhyāyāḥ praśaṃsanaṃ, pakṣapucchakaraṇe kasyacidviśeṣasya vidhānaṃ, pakṣayonirṇamanaṃ vidhāya tatra pradeśaṃ cābhidhāya nirṇamanakaraṇaprakārasya nirūpaṇaṃ, nirṇāma iṣṭakopadhānaṃ vidhāya tasya pakṣipakṣamadhyagatanāḍītvena praśaṃsanaṃ, pakṣayorvakratvanirūpaṇaṃ, pañceṣṭakācityupadhānānantaramātmamadhye pakṣadvaye ca ṛjvālikhitadakṣiṇāvṛtsavyāvṛtaḥ sahasratrayasaṃkhyākā iṣṭakā upadheyāḥ santi tāsāmupadhānasya praśaṃsanaṃ, tāsāmupadhāne kālapradeśayoḥ pradarśanaṃ, trividheṣṭakāgatāṃ tritvasaṃkhyāmanūdya tasyāḥ praśaṃsanaṃ cetyādi /
brāhmaṇa २ cityāgneḥ saptapuruṣapramāṇatāyā vidhānam
२ cityāgneḥ saptapuruṣapramāṇatāyā vidhānaṃ, atrārthe mantrasaṃvādapradarśanaṃ, yajñārhasya yajñena yajanakaraṇe mantrasaṃvādapradarśanaṃ, uktaṃ maṃtraṃ pratipadamanūdya tasya vyākhyānaṃ, sṛṣṭyādau prajāpativyatiriktasya yaṣṭavyadevajātasya virahātsūrya eva pakṣyātmakaprajāpatirūpeṇa yaṣṭavya ityamumarthaṃ pratipādayituṃ tātparyopetaṃ maṃtrāntarapradarśanaṃ, tasya cityāgneḥ saptapuruṣātmakatvābhidhānaṃ samasthitena prapadocchritena vā yajamānenordhvabāhunā cityāgnermānaṃ kuryāditi sārthavādaṃ puruṣapramāṇavidhānaṃ, pakṣau aratnī ca praśasya pucche vitastipramāṇopadhānavidhānamarthādavaśiṣṭasyādhikasyārdhapuruṣapramāṇasya vidhānaṃ, pucche pakṣapramāṇānnyūnapramāṇakaraṇasya pratiṣṭhāhetutvena praśaṃsanaṃ, aratnivitastipramāṇaṃ sambhūya tatpraśaṃsanaṃ cetyādi /
brāhmaṇa ३ prākṛtasya saptavidhasyāgnervaikṛteṣvantyasyaikaśatavidhasyāgneśca vedimānam
३ prākṛtasya saptavidhasyāgnervaikṛteṣvantyasyaikaśatavidhasyāgneśca vedimānam -- tatra mahāvedermānaṃ vidhātuṃ prācīnavaṃśagatavedermānasya setikartavyatākasya vidhānaṃ, pūrvaṃ gārhapatyādārabhya prāñcaḥ sapta prakramā gārhapatyādbhaviṣyata āhavanīyasya pūrvārdhātprāñcastrayaḥ prakramāste daśavyāma ekādaśastāmekādaśasaṃkhyāmanūdya tasyātriṣṭubātmanā praśaṃsanaṃ, vyāmaikādaśaprakramakṛtāyā vedermahāvediyonitvena praśaṃsanaṃ, mahāvedermānavidhānaṃ, navatiprakramavedeḥ saptavidhāgneśca saṃkhyāsampattervedavādivicāramukhena pradarśanaṃ, aṣṭavidhanavavidhādipuruṣapramāṇānāmekaśatavidhaparyantānāmagnīnāṃ vyāmaikādaśaprakramā prākṛtī vediḥ kiṃ puruṣasaṃkhyayā vardhayitavyā āhosvinna veti saṃśayaṃ vyudasituṃ sahetukayoḥ pūrvottarapakṣayoḥ pratipādanaṃ, uktasya yonibhūtāyā vederuttaratra vardhamānābhāvasyaiva punarvyatirekamukhena pradarśanaṃ, saptavidhaprākṛtāgnivederāvṛttiviśeṣaṇasya vidhānaṃ, agnimānaṃ vaktuṃ sarveṣāṃ saptavidhādyekaśataparyantānāmagnīnāmiṣṭakopadhānapradeśa etāvānmahāvediṣu bhavatīti saṅgraheṇa pradarśanaṃ, agniviṣayakavedimānasyopasaṃhāraḥ, cityāgneḥ prakārānnirūpayituṃ pratijñākaraṇaṃ, tatrāṣṭanavatipuruṣapramāṇasyāgneretāvadātmapakṣapucchapramāṇamiti pradarśanaṃ, ekaśatavidhāgneḥ saviśeṣaṃ prakārapradarśanaṃ, etasyaikaśatapuruṣapramāṇasyāgnernavatiprakramāyā vedyāḥ saṃkhyāsampatteḥ pradarśanaṃ, astu pratipuruṣaṃ pañcadaśasaṃkhyayā ṣaṭsu ṣaṭsu puruṣeṣu navatisaṃkhyāsampattiḥ na tvadhikeṣu trayodaśaparyāyāṇāmantimeṣu trayodaśasu puruṣeṣu-ityevaṃrūpaṃ vedavādivicāramudbhāvya tatrāpi pūrvavatsaptamapuruṣasya vedigatapañcasaṃkhyayaiva sampatteḥ pradarśanaṃ prakārāntareṇa sampatteḥ pradarśanaṃ, sarveṣāṃ cityāgnīnāṃ saptavidha eva prākṛta ekaśatavidha evāntima iti siddhāntayituṃ pūrvapakṣaṃ pratipādya tasya sakāraṇaṃ dūṣaṇaṃ cetyādi /
brāhmaṇa ४
४ ekaśatavidhasyāgneḥ sarvakāmarūpatvenādityātmanā praśaṃsanaṃ, tasya saptavidhaprākṛtāgnisaṃkhyāyāḥ sampattiprakāranirūpaṇaṃ, saptavidhasya caikaśatavidhasaṃkhyāsampatteḥ pradarśanaṃ, agnividhāviṣayakavicārasyopasaṃhāraśceti /
brāhmaṇa ५ cayanamīmāṃsā
५ cayanamīmāṃsā--tatra pūrvaṃ cayanaviṣayiṇī mīmāṃsā kriyata iti pratijñākaraṇaṃ, tatrādau cayanakālasya sārthavādaṃ vidhānaṃ, prakārāntareṇa tasya kālasya praśaṃsanaṃ, tāpaścite'gnau upasatsaṃkhyāyāḥ pradarśanaṃ, upasatsu pravargyacaraṇasya praśaṃsanaṃ / na kevalamatraiva tāpaścitīṣu kintu yatra yatrā'dhikā nyūnā vā upasadastatra tatra pravargyacaraṇenādityasthāpanaṃ kṛtaṃ bhavatīti nirūpaṇam /
citipurīṣāṇāṃ mīmāṃsā--tatra tāpaścitākhye kratāvupasadāṃ madhye'nuṣṭhātavyasya cayanasyeṣṭakācitipurīṣanivapanayoranuṣṭhānaprakāranirūpaṇaṃ, pañcamyāñcitāviṣṭakopadhāne viśeṣābhidhānaṃ, purīṣacitau viśeṣapradarśanaṃ, sarvamāsagatasaṃkhyāyāḥ sambhūya praśaṃsanaṃ, purīṣaciteratirikteṣu triṣvahaḥsu krameṇa kartavyasya śatarudriyasyaupavasathyaprayogasya somāmiṣavasya cābhidhānaṃ, teṣvahaḥsu yatpravargyopasadāmanuṣṭhānaṃ tena tasya saṃsarpāhaspatisaṃjñakasya trayodaśamāsātmakasya sambandhiṣvahorātreṣu ādityātmakasya saptamartoḥ sthāpanaṃ kṛtaṃ bhavatīti pratipādanaṃ, uktatrayodaśamāsasāhityena pūrvoktāyāḥ saṃkhyāyāḥ praśaṃsanaṃ, tatra sutyānāṃ saṃkhyāyā vidhānaṃ, tatra tāpaścite kartavyamagniviśeṣaṃ pradarśya tatpraśaṃsanaṃ, saṃvatsaraṃ somayāgakaraṇāśaktau viśvajitā sarvapṛṣṭhenātirātreṇa yajeteti pakṣāntarapradarśanaṃ, tatra dakṣiṇāvidhānaṃ, etasya yajñakaraṇasya sarvaprāptihetutvena praśaṃsanaṃ ceti /
brāhmaṇa ६ saṃvatsararūpaprajāpaterekaśatavidhatvasya sopapattikaṃ sampādanam
६ saṃvatsararūpaprajāpatarekaśatavidhatvasya sopapattikaṃ sampādanaṃ, punastasyaiva saṃvatsararūpasyaikaśatavidhasya saptavidhāgninā sampatterṛtubhiḥ pradarśanaṃ, prakārāntaraṇaitasyāḥ sampatterabhidhānaṃ, saptavidhādyekaśataparyantāgnicayanasya sūryalokaḥ phalamiti pratipādanaṃ, arciṣo'mṛtaphalatvasya savitṛsambandhitvasya ca pradarśanaṃ, savitaiva sarvābhyaḥ prajābhyo nānārūpaṃ kāmaṃ dadātītyarthasya dāśatayyā mantrasaṃvādena dṛḍhīkaraṇaṃ, uktamantrasyābhiprāyāviṣkaraṇaṃ, etaduktamarthajātaṃ paśyantyā vāco'mṛtatvaphalasādhanatvasya pradarśanaṃ, śatavarṣajīvanasya puṇyalokahetutvaṃ tadarvācīneṣu varṣeṣu maraṇasyālokyatvaṃ cetyetannirūpaṇaṃ, tatraitādṛśeṣu varṣeṣu maraṇamahorātrārdhamāsādyātmakalokahetuḥ na tvamṛtatvaphalaprāpakamityādyabhidhānaṃ, śatavarṣajīvanasya sūktameva phalamiti nigamanaṃ, bahubhiryajñairekamaharekā rātrirapi mitā'ta ekadinajīvanamekarātrijīvanamapi bahuyajñaphalaṃ kimuta śatavarṣāṇi jīvanavato'mṛtatvaprāptiriti vaktavyamityabhidhānaṃ, evamagneramṛtatvaṃ phalamityuktvā ekaśatavidhasyāgneḥ saṃvatsarokhyadhāraṇaṃ niyatamityabhidhānaṃ, adhiyajñasyaikaśatavidhatvasya sopapattikaṃ bahubhiḥ prakāraiḥ pratipādanaṃ, teṣāmeva mekaśatavidhānāṃ sarveṣāṃ yajñānāṃ adhyātmasyaikaśatavidhatvasya prakāradvayena nirūpaṇaṃ, yaduktamekaśatavidhaṃ vidhatte ityatrādhidaivādhiyajñādhyātmatrayaviṣaye saṃvatsaracityāgnipuruṣā iti tatra teṣāṃ saṃvatsaracityāgnipuruṣāṇāṃ pañcavidhatvasya nirūpaṇaṃ, tatrānnādipañcakasyādhiyajñarūpeṇādhyātmarūpeṇa cārthapradarśanaṃ, annādipañcakena nivartyāśanāyādipañcakasya pradarśanaṃ, annādipañcakaṃ viduṣāṃ phalābhidhānam, eke " prāṇo'gniḥ prāṇo 'mṛtam" iti samāmnātatvādamṛtaśabdasya prāṇo'rtha 'iti matvā tasyaivopāsanaṃ cityāgnau manyante tanmatasyānuvādapuraḥsaraṃ nirākaraṇaṃ, tatra prāṇasyānityatvābhidhānāya yajurmantrasya saṃvādapradarśanaṃ, tasmādukta evārthaḥ samyagiti nigamanaṃ ceti /
Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0