શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 10.2

બ્રાહ્મણ ૧ ચિત્યાગ્નિવિષયકવિચારઃ
૧ ચિત્યાગ્નિવિષયકવિચાર:--તત્ર પ્રથમં ચિત્યાગ્નેઃ પક્ષિરૂપત્વસ્ય પક્ષપુચ્છયોઃ પ્રમાણસ્ય ચ વિધાનં, તત્ર ચિત્યાગ્નેરઙ્ગુલિપરિમાણસ્ય સાર્થવાદં પ્રદર્શનં, સપ્તપુરુષાષ્ટપુરુષાદિપરિમાણાનામગ્નીનામઙ્ગુલીભિઃ પરિમાણં ન શક્યમિત્યરત્નિ પરિમાણસ્ય વિધાનં, અઙ્ગુલિગતાયાઃ સંખ્યાયાઃ પ્રશંસનં, પક્ષપુચ્છકરણે કસ્યચિદ્વિશેષસ્ય વિધાનં, પક્ષયોનિર્ણમનં વિધાય તત્ર પ્રદેશં ચાભિધાય નિર્ણમનકરણપ્રકારસ્ય નિરૂપણં, નિર્ણામ ઇષ્ટકોપધાનં વિધાય તસ્ય પક્ષિપક્ષમધ્યગતનાડીત્વેન પ્રશંસનં, પક્ષયોર્વક્રત્વનિરૂપણં, પઞ્ચેષ્ટકાચિત્યુપધાનાનન્તરમાત્મમધ્યે પક્ષદ્વયે ચ ઋજ્વાલિખિતદક્ષિણાવૃત્સવ્યાવૃતઃ સહસ્રત્રયસંખ્યાકા ઇષ્ટકા ઉપધેયાઃ સન્તિ તાસામુપધાનસ્ય પ્રશંસનં, તાસામુપધાને કાલપ્રદેશયોઃ પ્રદર્શનં, ત્રિવિધેષ્ટકાગતાં ત્રિત્વસંખ્યામનૂદ્ય તસ્યાઃ પ્રશંસનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ ૨ ચિત્યાગ્નેઃ સપ્તપુરુષપ્રમાણતાયા વિધાનમ્
૨ ચિત્યાગ્નેઃ સપ્તપુરુષપ્રમાણતાયા વિધાનં, અત્રાર્થે મન્ત્રસંવાદપ્રદર્શનં, યજ્ઞાર્હસ્ય યજ્ઞેન યજનકરણે મન્ત્રસંવાદપ્રદર્શનં, ઉક્તં મંત્રં પ્રતિપદમનૂદ્ય તસ્ય વ્યાખ્યાનં, સૃષ્ટ્યાદૌ પ્રજાપતિવ્યતિરિક્તસ્ય યષ્ટવ્યદેવજાતસ્ય વિરહાત્સૂર્ય એવ પક્ષ્યાત્મકપ્રજાપતિરૂપેણ યષ્ટવ્ય ઇત્યમુમર્થં પ્રતિપાદયિતું તાત્પર્યોપેતં મંત્રાન્તરપ્રદર્શનં, તસ્ય ચિત્યાગ્નેઃ સપ્તપુરુષાત્મકત્વાભિધાનં સમસ્થિતેન પ્રપદોચ્છ્રિતેન વા યજમાનેનોર્ધ્વબાહુના ચિત્યાગ્નેર્માનં કુર્યાદિતિ સાર્થવાદં પુરુષપ્રમાણવિધાનં, પક્ષૌ અરત્ની ચ પ્રશસ્ય પુચ્છે વિતસ્તિપ્રમાણોપધાનવિધાનમર્થાદવશિષ્ટસ્યાધિકસ્યાર્ધપુરુષપ્રમાણસ્ય વિધાનં, પુચ્છે પક્ષપ્રમાણાન્ન્યૂનપ્રમાણકરણસ્ય પ્રતિષ્ઠાહેતુત્વેન પ્રશંસનં, અરત્નિવિતસ્તિપ્રમાણં સમ્ભૂય તત્પ્રશંસનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ ૩ પ્રાકૃતસ્ય સપ્તવિધસ્યાગ્નેર્વૈકૃતેષ્વન્ત્યસ્યૈકશતવિધસ્યાગ્નેશ્ચ વેદિમાનમ્
૩ પ્રાકૃતસ્ય સપ્તવિધસ્યાગ્નેર્વૈકૃતેષ્વન્ત્યસ્યૈકશતવિધસ્યાગ્નેશ્ચ વેદિમાનમ્ -- તત્ર મહાવેદેર્માનં વિધાતું પ્રાચીનવંશગતવેદેર્માનસ્ય સેતિકર્તવ્યતાકસ્ય વિધાનં, પૂર્વં ગાર્હપત્યાદારભ્ય પ્રાઞ્ચઃ સપ્ત પ્રક્રમા ગાર્હપત્યાદ્ભવિષ્યત આહવનીયસ્ય પૂર્વાર્ધાત્પ્રાઞ્ચસ્ત્રયઃ પ્રક્રમાસ્તે દશવ્યામ એકાદશસ્તામેકાદશસંખ્યામનૂદ્ય તસ્યાત્રિષ્ટુબાત્મના પ્રશંસનં, વ્યામૈકાદશપ્રક્રમકૃતાયા વેદેર્મહાવેદિયોનિત્વેન પ્રશંસનં, મહાવેદેર્માનવિધાનં, નવતિપ્રક્રમવેદેઃ સપ્તવિધાગ્નેશ્ચ સંખ્યાસમ્પત્તેર્વેદવાદિવિચારમુખેન પ્રદર્શનં, અષ્ટવિધનવવિધાદિપુરુષપ્રમાણાનામેકશતવિધપર્યન્તાનામગ્નીનાં વ્યામૈકાદશપ્રક્રમા પ્રાકૃતી વેદિઃ કિં પુરુષસંખ્યયા વર્ધયિતવ્યા આહોસ્વિન્ન વેતિ સંશયં વ્યુદસિતું સહેતુકયોઃ પૂર્વોત્તરપક્ષયોઃ પ્રતિપાદનં, ઉક્તસ્ય યોનિભૂતાયા વેદેરુત્તરત્ર વર્ધમાનાભાવસ્યૈવ પુનર્વ્યતિરેકમુખેન પ્રદર્શનં, સપ્તવિધપ્રાકૃતાગ્નિવેદેરાવૃત્તિવિશેષણસ્ય વિધાનં, અગ્નિમાનં વક્તું સર્વેષાં સપ્તવિધાદ્યેકશતપર્યન્તાનામગ્નીનામિષ્ટકોપધાનપ્રદેશ એતાવાન્મહાવેદિષુ ભવતીતિ સઙ્ગ્રહેણ પ્રદર્શનં, અગ્નિવિષયકવેદિમાનસ્યોપસંહારઃ, ચિત્યાગ્નેઃ પ્રકારાન્નિરૂપયિતું પ્રતિજ્ઞાકરણં, તત્રાષ્ટનવતિપુરુષપ્રમાણસ્યાગ્નેરેતાવદાત્મપક્ષપુચ્છપ્રમાણમિતિ પ્રદર્શનં, એકશતવિધાગ્નેઃ સવિશેષં પ્રકારપ્રદર્શનં, એતસ્યૈકશતપુરુષપ્રમાણસ્યાગ્નેર્નવતિપ્રક્રમાયા વેદ્યાઃ સંખ્યાસમ્પત્તેઃ પ્રદર્શનં, અસ્તુ પ્રતિપુરુષં પઞ્ચદશસંખ્યયા ષટ્સુ ષટ્સુ પુરુષેષુ નવતિસંખ્યાસમ્પત્તિઃ ન ત્વધિકેષુ ત્રયોદશપર્યાયાણામન્તિમેષુ ત્રયોદશસુ પુરુષેષુ-ઇત્યેવંરૂપં વેદવાદિવિચારમુદ્ભાવ્ય તત્રાપિ પૂર્વવત્સપ્તમપુરુષસ્ય વેદિગતપઞ્ચસંખ્યયૈવ સમ્પત્તેઃ પ્રદર્શનં પ્રકારાન્તરેણ સમ્પત્તેઃ પ્રદર્શનં, સર્વેષાં ચિત્યાગ્નીનાં સપ્તવિધ એવ પ્રાકૃત એકશતવિધ એવાન્તિમ ઇતિ સિદ્ધાન્તયિતું પૂર્વપક્ષં પ્રતિપાદ્ય તસ્ય સકારણં દૂષણં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ ૪
૪ એકશતવિધસ્યાગ્નેઃ સર્વકામરૂપત્વેનાદિત્યાત્મના પ્રશંસનં, તસ્ય સપ્તવિધપ્રાકૃતાગ્નિસંખ્યાયાઃ સમ્પત્તિપ્રકારનિરૂપણં, સપ્તવિધસ્ય ચૈકશતવિધસંખ્યાસમ્પત્તેઃ પ્રદર્શનં, અગ્નિવિધાવિષયકવિચારસ્યોપસંહારશ્ચેતિ ।
બ્રાહ્મણ ૫ ચયનમીમાંસા
૫ ચયનમીમાંસા--તત્ર પૂર્વં ચયનવિષયિણી મીમાંસા ક્રિયત ઇતિ પ્રતિજ્ઞાકરણં, તત્રાદૌ ચયનકાલસ્ય સાર્થવાદં વિધાનં, પ્રકારાન્તરેણ તસ્ય કાલસ્ય પ્રશંસનં, તાપશ્ચિતેઽગ્નૌ ઉપસત્સંખ્યાયાઃ પ્રદર્શનં, ઉપસત્સુ પ્રવર્ગ્યચરણસ્ય પ્રશંસનં । ન કેવલમત્રૈવ તાપશ્ચિતીષુ કિન્તુ યત્ર યત્રાઽધિકા ન્યૂના વા ઉપસદસ્તત્ર તત્ર પ્રવર્ગ્યચરણેનાદિત્યસ્થાપનં કૃતં ભવતીતિ નિરૂપણમ્ ।
ચિતિપુરીષાણાં મીમાંસા--તત્ર તાપશ્ચિતાખ્યે ક્રતાવુપસદાં મધ્યેઽનુષ્ઠાતવ્યસ્ય ચયનસ્યેષ્ટકાચિતિપુરીષનિવપનયોરનુષ્ઠાનપ્રકારનિરૂપણં, પઞ્ચમ્યાઞ્ચિતાવિષ્ટકોપધાને વિશેષાભિધાનં, પુરીષચિતૌ વિશેષપ્રદર્શનં, સર્વમાસગતસંખ્યાયાઃ સમ્ભૂય પ્રશંસનં, પુરીષચિતેરતિરિક્તેષુ ત્રિષ્વહઃસુ ક્રમેણ કર્તવ્યસ્ય શતરુદ્રિયસ્યૌપવસથ્યપ્રયોગસ્ય સોમામિષવસ્ય ચાભિધાનં, તેષ્વહઃસુ યત્પ્રવર્ગ્યોપસદામનુષ્ઠાનં તેન તસ્ય સંસર્પાહસ્પતિસંજ્ઞકસ્ય ત્રયોદશમાસાત્મકસ્ય સમ્બન્ધિષ્વહોરાત્રેષુ આદિત્યાત્મકસ્ય સપ્તમર્તોઃ સ્થાપનં કૃતં ભવતીતિ પ્રતિપાદનં, ઉક્તત્રયોદશમાસસાહિત્યેન પૂર્વોક્તાયાઃ સંખ્યાયાઃ પ્રશંસનં, તત્ર સુત્યાનાં સંખ્યાયા વિધાનં, તત્ર તાપશ્ચિતે કર્તવ્યમગ્નિવિશેષં પ્રદર્શ્ય તત્પ્રશંસનં, સંવત્સરં સોમયાગકરણાશક્તૌ વિશ્વજિતા સર્વપૃષ્ઠેનાતિરાત્રેણ યજેતેતિ પક્ષાન્તરપ્રદર્શનં, તત્ર દક્ષિણાવિધાનં, એતસ્ય યજ્ઞકરણસ્ય સર્વપ્રાપ્તિહેતુત્વેન પ્રશંસનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણ ૬ સંવત્સરરૂપપ્રજાપતેરેકશતવિધત્વસ્ય સોપપત્તિકં સમ્પાદનમ્

૬ સંવત્સરરૂપપ્રજાપતરેકશતવિધત્વસ્ય સોપપત્તિકં સમ્પાદનં, પુનસ્તસ્યૈવ સંવત્સરરૂપસ્યૈકશતવિધસ્ય સપ્તવિધાગ્નિના સમ્પત્તેરૃતુભિઃ પ્રદર્શનં, પ્રકારાન્તરણૈતસ્યાઃ સમ્પત્તેરભિધાનં, સપ્તવિધાદ્યેકશતપર્યન્તાગ્નિચયનસ્ય સૂર્યલોકઃ ફલમિતિ પ્રતિપાદનં, અર્ચિષોઽમૃતફલત્વસ્ય સવિતૃસમ્બન્ધિત્વસ્ય ચ પ્રદર્શનં, સવિતૈવ સર્વાભ્યઃ પ્રજાભ્યો નાનારૂપં કામં દદાતીત્યર્થસ્ય દાશતય્યા મન્ત્રસંવાદેન દૃઢીકરણં, ઉક્તમન્ત્રસ્યાભિપ્રાયાવિષ્કરણં, એતદુક્તમર્થજાતં પશ્યન્ત્યા વાચોઽમૃતત્વફલસાધનત્વસ્ય પ્રદર્શનં, શતવર્ષજીવનસ્ય પુણ્યલોકહેતુત્વં તદર્વાચીનેષુ વર્ષેષુ મરણસ્યાલોક્યત્વં ચેત્યેતન્નિરૂપણં, તત્રૈતાદૃશેષુ વર્ષેષુ મરણમહોરાત્રાર્ધમાસાદ્યાત્મકલોકહેતુઃ ન ત્વમૃતત્વફલપ્રાપકમિત્યાદ્યભિધાનં, શતવર્ષજીવનસ્ય સૂક્તમેવ ફલમિતિ નિગમનં, બહુભિર્યજ્ઞૈરેકમહરેકા રાત્રિરપિ મિતાઽત એકદિનજીવનમેકરાત્રિજીવનમપિ બહુયજ્ઞફલં કિમુત શતવર્ષાણિ જીવનવતોઽમૃતત્વપ્રાપ્તિરિતિ વક્તવ્યમિત્યભિધાનં, એવમગ્નેરમૃતત્વં ફલમિત્યુક્ત્વા એકશતવિધસ્યાગ્નેઃ સંવત્સરોખ્યધારણં નિયતમિત્યભિધાનં, અધિયજ્ઞસ્યૈકશતવિધત્વસ્ય સોપપત્તિકં બહુભિઃ પ્રકારૈઃ પ્રતિપાદનં, તેષામેવ મેકશતવિધાનાં સર્વેષાં યજ્ઞાનાં અધ્યાત્મસ્યૈકશતવિધત્વસ્ય પ્રકારદ્વયેન નિરૂપણં, યદુક્તમેકશતવિધં વિધત્તે ઇત્યત્રાધિદૈવાધિયજ્ઞાધ્યાત્મત્રયવિષયે સંવત્સરચિત્યાગ્નિપુરુષા ઇતિ તત્ર તેષાં સંવત્સરચિત્યાગ્નિપુરુષાણાં પઞ્ચવિધત્વસ્ય નિરૂપણં, તત્રાન્નાદિપઞ્ચકસ્યાધિયજ્ઞરૂપેણાધ્યાત્મરૂપેણ ચાર્થપ્રદર્શનં, અન્નાદિપઞ્ચકેન નિવર્ત્યાશનાયાદિપઞ્ચકસ્ય પ્રદર્શનં, અન્નાદિપઞ્ચકં વિદુષાં ફલાભિધાનમ્, એકે " પ્રાણોઽગ્નિઃ પ્રાણો ઽમૃતમ્" ઇતિ સમામ્નાતત્વાદમૃતશબ્દસ્ય પ્રાણોઽર્થ ઽઇતિ મત્વા તસ્યૈવોપાસનં ચિત્યાગ્નૌ મન્યન્તે તન્મતસ્યાનુવાદપુરઃસરં નિરાકરણં, તત્ર પ્રાણસ્યાનિત્યત્વાભિધાનાય યજુર્મન્ત્રસ્ય સંવાદપ્રદર્શનં, તસ્માદુક્ત એવાર્થઃ સમ્યગિતિ નિગમનં ચેતિ ।