Sharngadhara Samhita · Chapter p3

śārṅgadhara saṃhitā
paribhāṣākathanam
pūrvakhaṇḍe prathamo'dhyāyaḥ
maṅgalācaraṇam
śriyaṃ sa dadyādbhavatāṃ purāriryadaṅgatejaḥprasare bhavānī
virājate nirmalacandri kāyāṃ mahauṣadhīva jvalitā himādrau

samūlaṃ granthaprayojanam
prasiddhayogā munibhiḥ prayuktāścikitsakairye bahuśo'nubhūtāḥ
vidhīyate śārṅgadhareṇa teṣāṃ susaṃgrahaḥ sajjanarañjanāya

roganiścayapūrvakaṃ cikitsā
hetvādirūpākṛtisātmyajātibhedaiḥ samīkṣyāturasarvarogān
cikitsitaṃ karṣaṇabṛṃhaṇākhyaṃ kurvīta vaidyo vidhivatsuyogaḥ

oṣadhiprabhāvāḥ
divyauṣadhīnāṃ bahavaḥ prabhedā vṛndārakāṇāmiva visphuranti
jñātveti saṃdehamapāsya dhīraiḥ saṃbhāvanīyā vividhaprabhāvāḥ

granthaprayojanam
svābhāvikāgantukakāyikāntarā rogā bhaveyuḥ kila karmadoṣajāḥ
tacchedanārthaṃ duritāpahāriṇaḥ śreyomayānyogavarānniyojayet

granthamāhātmyam
prayogānāgamātsiddhānpratyakṣādanumānataḥ
sarvalokahitārthāya vakṣyāmyanativistarāt

pūrvakhaṇḍādhyāyānukramaḥ
prathamaṃ paribhāṣā syādbhaiṣajyākhyānakaṃ tathā
nāḍīparīkṣā'dividhistatodīpanapācanam

tataḥ kalā'dikākhyānamāhārādigatistathā
rogāṇāṃ gaṇanā caiva pūrvakhaṇḍo'yamīritaḥ

madhyamakhaṇḍādhyāyānukramaḥ
svarasaḥ kvāthaphāṇṭau ca himaḥ kalkaśca cūrṇakam
tathaiva guṭikālehau snehāḥ saṃdhānameva ca
dhātuśuddhī rasāścaiva khaṇḍo'ya madhyamaḥ smṛtaḥ

uttarakhaṇḍādhyāyānukramaḥ
snehapānaṃ svedavidhirvamanaṃ ca virecanam
tatastu snehabastiḥ syāttataścāpi nirūhaṇam

tataścāpyuttaro bastistato nasyavidhirmataḥ
dhūmapānavidhiścaiva gaṇḍūṣādividhistathā

lepādīnāṃ vidhiḥ khyātastathā śoṇitavisrutiḥ
netrakarmaprakāraśca khaṇḍaḥ syāduttarastvayam

granthasaṃkhyā
dvātriṃśatsaṃmitādhyāyayukteyaṃ saṃhitā smṛtā
ṣaḍviṃśatiśatānyatra ślokānāṃ gaṇitāni ca

mānasyāvaśyakatā
na mānena vinā yuktirdra vyāṇāṃ jāyate kvacit
ataḥ prayogakāryārthaṃ mānamatrocyate mayā

māgadhamānaparibhāṣā
trasareṇurbudhaiḥ proktastriṃśatā paramāṇubhiḥ
trasareṇustu paryāyanāmnā vaṃśī nigadyate

paramāṇorvaṃśyāśca lakṣaṇam
jiā!lāntaragate bhānau yatsūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ
tasya triṃśattamo bhāgaḥ paramāṇuḥ sa kathyate

jālāntaragataiḥ sūryakarervaṃśī vilokyate

marīciprabhṛtisaṃjñāḥ
ṣaḍvaṃśībhirmarīciḥ syāttābhiḥ ṣaḍbhistu rājikā
tisṛbhī rājikābhiśca sarṣapaḥ procyate budhaiḥ

yavo'ṣṭasarṣapaiḥ prokto guñjā syāttaccatuṣṭayam
ṣaḍbhistu raktikābhiḥ syānmāṣako hemadhānyakau

śāṇakolasaṃjñe
māṣaiścaturbhiḥ śāṇaḥ syāddharaṇaḥ sa nigadyate
ṭaṅkaḥ sa eva kathitastaddvayaṃ kola ucyate
kṣudra ko vaṭakaścaiva dra ṅkṣaṇaḥ sa nigadyate

karṣastatparyāyāśca
koladvayaṃ ca karṣaḥ syātsa proktaḥ pāṇimānikā

akṣaṃ picuḥ pāṇitalaṃ kiñcitpāṇiśca tindukam
viḍālapadakaṃ caiva tathā ṣoḍaśikā matā

karamadhyo haṃsapadaṃ suvarṇaṃ kavalagrahaḥ
udumbaraṃ ca paryāyaiḥ karṣa eva nigadyate

arddhapalapala saṃjñe
syātkarṣābhyāmarddhapalaṃ śuktiraṣṭamikā tathā
śuktibhyāṃ ca palaṃ jñeyaṃ muṣṭirāmraṃ caturthikā
prakuñcaḥ ṣoḍaśī bilvaṃ palamevātra kīttaryate

prasṛtikuḍavādiśarāvasaṃjñā
palābhyāṃ prasṛtirjñeyā prasṛtaśca nigadyate
prasṛtibhyāmañjali syātkuḍavo'ddhaśarāvakaḥ

aṣṭamānaṃ ca sa jñeyaḥ kuḍavābhyāṃ ca mānikā
śarāvo'ṣṭapalaṃ tadvajjñeyamatra vicakṣaṇaiḥ

prasthāḍhakasaṃjñe
śarāvābhyāṃ bhavetprasthaścatuḥ prasthaistathā'ḍhakam
bhājanaṃ kaṃsapātraṃ ca catuḥṣaṣṭipalaṃ ca tat

dro ṇadro ṇīsaṃjñe
caturbhirāḍhakaidro rṇaḥ! kalaśo nalvaṇārmaṇau
unmānaśca ghaṭo rāśidro rṇa!paryāyasaṃjñakāḥ

dro ṇābhyāṃ śūrpakumbhau ca catuḥṣaṣṭiśarāvakaḥ
śūrpābhyāṃ ca bhaved dro ṇī vāhī goṇī ca sā smṛtā

khārīsaṃjñā
dro ṇīcatuṣṭayaṃ khārī kathitā sūkṣmabuddhibhiḥ
catuḥsahasrapalikā ṣaṇṇavatyadhikā ca sā

bhāratulāsaṃjñe
palānāṃ dvisahastraṃ ca bhāra ekaḥ prakīrttitaḥ
tulā palaśataṃ jñeyā sarvatraivaiṣa niścayaḥ

yathottaracaturguṇamāṣādayaḥ
māṣaṭaṅkākṣabilvāni kuḍavaḥ prasthamāḍhakam
rāśirgoṇīḥ khāriketi yathottaracaturguṇāḥ

dra vārdra śuṣkadra vyāṇāmanuktamānaparibhāṣā
gujjā'dimānamārabhya yāvatsyātkuḍavasthitiḥ
dra vārdra śuṣkadra vyāṇāṃ tāvanmānaṃ samaṃ matam

dra vārdra yordviguṇagrahaṇārthaṃ paribhāṣā
prasthādimānamārabhya dviguṇaṃ tat dra vārdra yoḥ
mānaṃ tathā tulāyāstu dviguṇaṃ na kvacitsmṛtam

dra vamānārthakuḍavapātranirmāṇaprakāraḥ
mṛdvṛkṣaveṇulohāderbhāṇḍaṃ yaccaturaṅgulam
vistīrṇaṃ ca tathoccaṃ ca tanmānaṃ kuḍavaṃ vadet

yogaparibhāṣā
yadauṣadhaṃ tu prathamaṃ yasya yogasya kathyate
tannāmnaiva sa yogo hi kathyate'tra viniścayaḥ

mātrāparibhāṣā
sthitirnāstyeva mātrāyāḥ kālamagniṃ vayo balam
prakṛtiṃ doṣadeśau ca dṛṣṭvā mātrāṃ prakalpayet

kāliṅgamānakalpanāyāṃ hetavaḥ
yato mandāgnayo hrasvā hīnasattvā narāḥ kalau
atastu mātrā tadyogyā procyate sujñasaṃmatā

kāliṅgamānam
yavo dvādaśabhirgaurasarṣapaiḥ procyate budhaiḥ

yavadvayena guñjā syāt triguñjo valla ucyate
māṣo guñjābhiraṣṭābhiḥ saptabhirvā bhavetkvacit

syāccaturmāṣakaḥ śāṇaḥ sa niṣkaṣṭaṅka eva ca
gadyāṇo māṣakaiḥ ṣaḍbhiḥ karṣaḥ syāddaśamāṣakaḥ

catuḥkarṣaiḥ palaṃ proktaṃ daśaśāṇamitaṃ budhaiḥ
catuṣpalaiśca kuḍavaṃ prasthādyāḥ pūrvavanmatāḥ

mānasya dvaividhyam
kāliṅgaṃ māgadhaṃ caiva dvividhaṃ mānamucyate
kāliṅgānmāgadhaṃ śreṣṭhaṃ mānaṃ mānavido viduḥ

auṣadhaparibhāṣau tatra dra vyāṇāṃ yuktāyuktavicāraḥ
navānyeva hi yojyāni dra vyāṇyakhilakarmasu
vinā viḍaṅgakṛṣṇābhyāṃ guḍadhānyājyamākṣikaiḥ

sadādrā rṇya!dviguṇāni dra vyāṇi
guḍūcī kuṭajo vāsā kūṣmāṇḍaśca śatāvarī
aśvagandhā sahacarī śatapuṣpā prasāriṇī

prayoktavyā sadaivādrā r! dviguṇā naiva kārayet

nūtanadra vyasya prādhānyam
śuṣkaṃ navīnaṃ yad dra vyaṃ yojyaṃ sakalakarmasu
ādra raṃ! ca dviguṇaṃ yuṃjyādeṣa sarvatra niścayaḥ

anuktāvasthāyāṃ paribhāṣāvidhiḥ
kāle'nukte prabhātaṃ syādaṅge'nukte jaṭā bhavet
bhāge'nukte tu sāmyaṃ syātpātre'nukte ca mṛṇmayam
dra ve'nukte jalaṃ grāhyaṃ taile'nukte tilodbhavam

punaruktadra vyamānavyavasthā
ekamapyauṣadhaṃ yoge yasminyatpunarucyate
mānato dviguṇaṃ proktaṃ tad dra vyaṃ tattvadarśibhiḥ

raktaśvetacandanādivyavasthā
cūrṇasnehāsavā lehāḥ prāyaśaścandanānvitāḥ
kaṣāyalepayoḥ prāyo yujyate raktacandanam

prasiddhadra vyāṇāṃ kālātikrameṇa hīnaguṇatvam
guṇahīnaṃ bhavedvarṣādūrdhvaṃ tadrū pamauṣadham
māsadvayāttathā cūrṇaṃ hīnavīryatvamāpnuyāt

hīnatvaṃ guṭikālehau labhete vatsarātparam
hīnāḥ syurghṛtatailādyāścaturmāsādhikāttathā

oṣadhyo laghupākāḥ syurnirvīryā vatsarātparam
purāṇāḥ syurguṇairyuktā āsavā dhātavo rasāḥ

rogānusāriyuktāyuktadra vyavicāraḥ
vyādherayuktaṃ yad dra vyaṃ gaṇoktamapi tattyajet
anuktamapi yadyuktaṃ yojayettatra tad budhaḥ

dra vyeṣu sthānabhedena guṇabhedaḥ
āgneyā vindhyaśailādyāḥ saumyo himagirirmataḥ
atastadauṣadhāni syuranurūpāṇi hetubhiḥ
anyeṣvapi prarohanti vaneṣūpavaneṣu ca

dra vyāṇāṃ grahaṇavidhiḥ
gṛhṇīyāttāni sumanāḥ śuciḥ prātaḥ suvāsare

ādityasaṃmukho maunī namaskṛtya śivaṃ hṛdi
sādhāraṇadharādra vyaṃ gṛhṇīyāduttarāśritam

kutsitasthānodbhavadra vyāṇāṃ parityāgaḥ
valmīkakutsitānūpaśmaśānoṣaramārgajāḥ
jantuvahnihimavyāptā nauṣadhyaḥ kāryasiddhidāḥ

kāryabhedena dra vyagrahaṇe ṛtuviśeṣaḥ
śaradyakhilakāryārthaṃ grāhyaṃ sarasamauṣadham
virekavamanārthaṃ ca vasantānte samāharet

anuktāvayavadra vyāṇāṃ grahaṇe'ṅgavicāraḥ
atisthūlajaṭā yāḥ syustāsāṃ grāhyāstvaco budhaiḥ
gṛhṇīyātsūkṣmamūlāni sakalānyapi buddhimān

nyagrodhādestvaco grāhyāḥ sāraḥ syādvījakāditaḥ
tālīsādeśca patrāṇi phalaṃ syāttriphalāditaḥ
dhātakyādeśca puṣpāṇi snuhyādeḥ kṣīramāharet

iti śrīśārṅgadharasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe paribhāṣākathanaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ
bhaiṣajyākhyānakam
atha dvitīyo'dhyāyaḥ
auṣadhabhakṣaṇārhakālasya sāmānyanirdeśaḥ
bhaiṣajyamabhyavaharetprabhāte prāyaśo budhaḥ
kaṣāyāṃśca viśeṣeṇa tatra bhedastu darśitaḥ

auṣadhabhakṣaṇe pañcavidhakālanirdeśaḥ
jñeyaḥ pañcavidhaḥ kālo bhaiṣajyagrahaṇe nṛṇām
kiṃcitsūryodaye jāte tathā divasabhojane

sāyantane bhojane ca muhuścāpi tathā niśi

tatra prathamaḥ kālaḥ
prāyaḥ pittakaphodre ke virekavamanārthayoḥ
lekhanārthaṃ ca bhaiṣajyaṃ prabhāte tatsamāharet
evaṃ syāt prathamaḥ kālo bhaiṣajyagrahaṇe nṛṇām

dvitīyaḥ kālaḥ
bhaiṣajyaṃ viguṇe'pāne bhojanāgre praśasyate
arucau citrabhojyaiśca miśraṃ ruciramāharet

samānavāte viguṇe mande'gnāvagnidīpanam
dadyādbhojanamadhye ca bhaiṣajyaṃ kuśalo bhiṣak

vyānakope ca bhaiṣajyaṃ bhojanānte samāharet
hikkā'kṣepakakampeṣu pūrvamante ca bhojanāt

evaṃ dvitīyakālaśca prokto bhaiṣajyakarmaṇi

tṛtīyaḥ kālaḥ
udāne kupite vāte svarabhaṅgādikāriṇi
grāse grāsāntare deyaṃ bhaiṣajyaṃ sāndhyabhojane
prāṇe praduṣṭe sāndhyasya bhuktasyānte ca dīyate
auṣadhaṃ prāyaśo dhīraiḥ kālo'ya syāttṛtīyakaḥ

caturthaḥ kālaḥ
muhurmuhuśca tṛṭcchardihikkāśvāsagareṣu ca
sānnaṃ ca bheṣajaṃ dadyāditikālaścaturthakaḥ

pañcamaḥ kālaḥ
ūrdhvajatruvikāreṣu lekhane bṛṃhaṇe tathā
pācanaṃ śamanaṃ deyamanannaṃ bheṣajaṃ niśi
iti pañcamakālaḥ syāt prokto bhaiṣajyakarmaṇi

dra vye rasādayaḥ pañcāvasthāḥ
dra vye raso guṇo vīryaṃ vipākaḥ śaktireva ca
saṃbandhena kramādetāḥ pañcāvasthāḥ prakīrttitāḥ

tatra rasaḥ
madhuro'mla paṭuścaiva kaṭutiktakaṣāyakāḥ
ityete ṣaḍrasāḥ khyātā nānādra vyasamāśritāḥ

madhurādirasotpattiḥ
dharā'mbukṣmā'nalajalajvalanākāśamārutaiḥ
vāyvagnikṣmā'nilaibhūrtadvayai rasabhavaḥ kramāt

guṇāḥ
guruḥ snigdhaśca tīkṣṇaśca rūkṣo laghuriti kramāt
dharā'mbuvahnipavanavyomnāṃ prāyo guṇāḥ smṛtāḥ

eṣvevāntarbhavantyanye guṇeṣu guṇasaṃcayāḥ

vīryam
vīryamuṣṇaṃ tathā śītaṃ prāyaśo dra vyasaṃśrayam
tatsarvamagnīṣomīyaṃ dṛśyate bhuvanatraye
atraivāntarbhaviṣyanti vīryāṇnyāni yānyapi

vipākaḥ
tridhā vipāko dra vyasya svādvamlakaṭukātmakaḥ
miṣṭaḥ paṭuśca madhuramamlo'mla pacyate rasaḥ

kaṣāyakaṭutiktānāṃ pākaḥ syātprāyaśaḥ kaṭuḥ
madhurājjāyate śleṣmā pittamamlācca jāyate

kaṭukājjāyate vāyuḥ karmāṇīti vipākataḥ

prabhāvaḥ
prabhāvastu yathā dhātrī lakucasya rasādibhiḥ
samā'pi kurute doṣatritayasya vināśanam

kvacittu kevalaṃ dra vyaṃ karma kuryātprabhāvataḥ
jvaraṃ hanti śirobaddhā sahadevījaṭā yathā

rasavīryādīnāṃ pṛthak pṛthak prabhāvaḥ
kvacidra so guṇo vīryaṃ vipākaḥ śaktireva ca
karma svaṃ svaṃ prakurvanti dra vyamāśritya ye sthitāḥ

ṛtubhedena vātādīnāṃ saṃcayakopopaśamāḥ
cayakopaśamā yasmindoṣāṇāṃ sambhavanti hi
ṛtuṣaṭkaṃ tadākhyātaṃ rave rāśiṣu saṃkramāt

rāśikrameṇa ṛtuṣaṭkanirdeśaḥ
grīṣmo meṣavṛṣau proktaḥ prāvṛṇmithunakarkayoḥ
siṃhakanye smṛtā varṣāstulāvṛścikayoḥ śarat
dhanurgrāhau ca hemanto vasantaḥ kumbhamīnayoḥ

vātādidoṣatrayasya cayakopaśamāḥ
grīṣme sañcīyate vāyuḥ prāvṛṭkāle prakupyati
varṣāsu cīyate pittaṃ śaratkāle prakupyati

hemante cīyate śleṣmā vasante ca prakupyati
prāyeṇa praśamaṃ yāti svayameva samīraṇaḥ

śaratkāle vasante ca pittaṃ prāvṛḍṛtau kaphaḥ

yamadaṃṣṭrāsamayanirdeśaḥ
kārttikasya dinānyaṣṭāvaṣṭāvāgrayaṇasya ca
yamadaṃṣṭrā samākhyātā svalpabhukto hi jīvati

doṣāṇāmakāle'pi bhojanādinā cayakopāpacayāḥ
cayakopaśamā doṣā vihārāhārasevanaiḥ
samānairyāntyakāle'pi viparītairviparyayam

vāyoḥ prakopaśamahetavaḥ
laghurūkṣamitāhārādatiśītācchramāttathā
pradoṣe kāmaśokābhyāṃ bhīcintārātrijāgaraiḥ

abhighātādapāṃ gāhājjīrṇe'nne dhātusaṃkṣayāt
vāyuḥ prakopaṃ yātyebhiḥ pratyanīkaiśca śāmyati

pittasya prakopaśamahetavaḥ
vidāhikaṭukāmloṣṇabhojyairatyuṣṇasevanāt
madhyāhne kṣuttṛṣārodhājjīryatyanne'ddharātrake
pittaṃ prakopaṃ yātyebhiḥ pratyanīkaiśca śāmyati

kaphasya prakopaśamahetavaḥ
madhurasnigdhaśītādibhojyairdivasanidra yā
mande'gnau ca prabhāte ca bhuktamātre tathā'śramāt
śleṣmā prakopaṃ yātyebhiḥ pratyanīkaiśca śāmyati

iti śrīśārṅgadharasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe bhaiṣajyākhyānakaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ
nāḍīparīkṣādividhiḥ
atha tṛtīyo'dhyāyaḥ
nāḍīparīkṣāvidhiḥ
karasyāṅguṣṭhamūle yā dhamanī jīvasākṣiṇī
tacceṣṭayā sukhaṃ duḥkhaṃ jñeyaṃ kāyasya paṇḍitaiḥ

prakupitavātajanāḍīlakṣaṇam
nāḍī dhatte marutkope jalaukāsarpayorgatim

prakupitapittajanāḍīlakṣaṇam
kuliṅgakākamaṇḍūkagatiṃ pittasya kopataḥ

prakupitakaphajanāḍīlakṣaṇam
haṃsapārāvatagatiṃ dhatte śleṣmaprakopataḥ

sannipātajanāḍīlakṣaṇam
lāvatittiravarttīnāṃ gamanaṃ sannipātataḥ

dvidoṣajanāḍīlakṣaṇam
kadācinmandagamanā kadācidvegavāhinī dvidoṣakopato jñeyā

asādhyanāḍīlakṣaṇam
hanti ca sthānavicyutā
sthitvā sthitvā calati yā sā smṛtā prāṇanāśinī
atikṣīṇā ca śītā ca jīvitaṃ hantyasaṃśayam

jvare nāḍīlakṣaṇam
jvarakope tu dhamanī soṣṇā vegavatī bhavet

kāmakrodhacintābhayayuktānāṃ nāḍīlakṣaṇāni
kāmakrodhodvegavahā kṣīṇā cintābhayaplutā

mandāgni dhātukṣayaraktaprakopasāmāvasthāsu nāḍīlakṣaṇāni
mandāgneḥ kṣīṇadhātośca nāḍī mandatarā bhavet
asṛkpūrṇā bhavetkoṣṇā gurvī sāmā garīyasī

dīptāgni sukhitakṣudhita tṛptapuruṣāṇāṃ nāḍīlakṣaṇāni
laghvī vahati dīptāgnestathā vegavatī matā
sukhitasya sthirā jñeyā tathā balavatī smṛtā
capalā kṣudhitasya syāttṛptasya vahati sthirā

dūtaparīkṣā
dūtāḥ svajātayo'vyaṅgāḥ paṭavo nirmalāmbarāḥ
sukhino'śvavṛṣārūḍhāḥ śubhrapuṣpaphalairyutāḥ
sujātayaḥ suceṣṭāśca sajīvadiśi saṃśritāḥ
bhiṣajaṃ samaye prāptā rogiṇaḥ sukhahetave

yisyāṃ prāṇamarudvāti sā nāḍī jīvasaṃyutā
dūtasya śakunāni
vaidyāhvānāya dūtasya gacchato rogiṇaḥ kṛte
na śubhaṃ saumyaśakunaṃ pradīptaṃ ca sukhāvaham

vaidyasya śakunāni
cikitsāṃ rogiṇaḥ kartuṃ gacchato bhiṣajaḥ śubham
yātreyaṃ saumyaśakunaṃ proktaṃ dīptaṃ na śobhanam

cikitsyalakṣaṇam
nijaprakṛtivarṇābhyāṃ yuktaḥ sattvena saṃyutaḥ
cikitsyo bhiṣajā rogī vaidyabhakto jitendri yaḥ

atha śubhāśubhasvapnaparīkṣā
tatra duḥsvapnalakṣaṇāni
svapneṣu nagnānmuṇḍāṃśca raktakṛṣṇāmbarāvṛtān
vyaṅgāṃśca vikṛtānkṛṣṇānsapāśānsāyudhānapi
badhnato nighnataścāpi dakṣiṇāṃ diśamāśritān
mahiṣoṣṭrakharārūḍhānstrīpuṃso yastu paśyati
sa svastho labhate vyādhiṃ rogī yātyeva pañcatām

anyānyapi duḥsvapnalakṣaṇāni
adho yo nipatatyuccājjale'gnau vā vilīyate
śvāpadairhanyate yo'pi matsyādyairgilito bhavet

yasya netre vilīyete dīpo nirvāṇatāṃ vrajet
tailaṃ surāṃ pibedvā'pi lohaṃ vā labhate tilān

pakvānnaṃ labhate'śnāti viśetkūpaṃ rasātalam
sa svastho labhate rogaṃ rogī yātyeva pañcatām

duḥsvapnadarśane karaṇīyavidhiḥ
duḥsvapnānevamādīṃśca dṛṣṭvā brūyānna kasyacit
snānaṃ kuryāduṣasyeva dadyāddhematilānayaḥ

paṭhetstotrāṇi devānāṃ rātrau devālaye vaset
kṛtvaivaṃtridinaṃ martyo duḥsvapnātparimucyate

śubhasvapnalakṣaṇāni
svapneṣu yaḥ surānbhūpāñjīvataḥ suhṛdo dvijān
gosamiddhāgnitīrthāni paśyetsukhamavāpnuyāt

anyacca
tīrtvā kaluṣanīrāṇi jitvā śatrugaṇānapi
āruhya saudhagośailakarivāhānsukhī bhavet

anyacca
śubhrapuṣpāṇi vāsāṃsi māṃsamatsyaphalāni ca
prāpyāturaḥ sukhī bhūyātsvastho dhanamavāpnuyāt

anyacca
agamyāgamanaṃ lepo viṣṭhayā ruditaṃ mṛtiḥ
āmamāṃsāśanaṃ svapne dhanārogyāptaye viduḥ

anyacca
jalaukā bhramarī sarpo makṣikā vā'pi yaṃ daśet
rogī sa bhūyādullāghaḥ svastho dhanamavāpnuyāt

iti śrīśārṅgadharasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe nāḍīparīkṣādividhirnāmatṛtīyo'dhyāyaḥ
dīpanapācanādikathanam
atha caturtho'dhyāyaḥ
tatra dīpanapācanādikathanam
tatra dīpanadra vyalakṣaṇam
pacennāmaṃ vahnikṛcca dīpanaṃ tadyathā miśiḥ

pācanadīpanapācanadra vyayorlakṣaṇe
pacatyāmaṃ na vahniṃ ca kuryādyattaddhi pācanam
nāgakeśaravadvidyāccitro dīpanapācanaḥ

saṃśamanadra vyalakṣaṇam
na śodhayati na dveṣṭi samāndoṣāṃstathoddhatān
samīkaroti viṣamāñśamanaṃ tadyathāmṛtā

anulomanadra vyalakṣaṇam
kṛtvā pākaṃ malānāṃ yadbhittvā bandhamadho nayet
taccānulomanaṃ jñeyaṃ yathā proktā harītakī

sraṃsanadra vyalakṣaṇam
paktavyaṃ yadapaktvaiva śliṣṭaṃ koṣṭhe malādikam
nayatyadhaḥ sraṃsanaṃ tadyathā syāt kṛtamālakaḥ

bhedanadra vyalakṣaṇam
malādikamabaddhaṃ yadbaddhaṃ vā piṇḍitaṃ malaiḥ
bhittvā'dha pātayati yad bhedanaṃ kaṭukī yathā

recanadra vyalakṣaṇam
vipakvaṃ yadapakvaṃ vā malādi dra vatāṃ nayet
recayatyapi tajjñeyaṃ recanaṃ trivṛtā yathā

vamanadra vyalakṣaṇam
apakvapittaśleṣmāṇau balādūrdhvaṃ nayettu yat
vamanaṃ taddhi vijñeyaṃ madanasya phalaṃ yathā

śodhanadra vyalakṣaṇam
sthānād bahirnayedūrdhvamadho vā malasaṃcayam
dehasaṃśodhanaṃ tatsyād devadālīphalaṃ yathā

chedanadra vyalakṣaṇam
śliṣṭānkaphādikāndoṣānunmūlayati yadbalāt
chedanaṃ tadyathā kṣārā maricāni śilājatu

lekhanadra vyalakṣaṇam
dhātūnmalānvā dehasya viśoṣyollekhayecca yat
lekhanaṃ tadyathā kṣaudraṃ nīramuṣṇaṃ vacā yavāḥ

grāhidra vyalakṣaṇam
dīpanaṃ pācanaṃ yatsyāduṣṇatvād dra vaśoṣakam
grāhi tacca yathā śuṇṭhī jīrakaṃ gajapippalī

stambhanadra vyalakṣaṇam
raukṣyācchaityātkaṣāyatvāllaghupākācca yadbhavet
vātakṛtstambhanaṃ tatsyādyathā vatsakaṭuṇṭukau

rasāyanadra vyalakṣaṇam
rasāyanaṃ ca tajjñeyaṃ yajjarāvyādhināśanam
yathā'mṛtā rudantī ca gugguluśca harītakī

vājīkaradra vyalakṣaṇam
yasmād dra vyādbhavetstrīṣu harṣo vājīkaraṃ ca tat
yathā nāgabalā'dyā syurbījaṃ ca kapikacchujam

vīryavarddhakadra vyalakṣaṇam
yasmācchukrasya vṛddhiḥ syācchrukalaṃ hi taducyate
yathā'śvagandhā musalī śarkarā ca śatāvarī

śrukasya janakāni recakāni ca dra vyāṇi
dugdhaṃ māṣāśca bhallātaphalamajjā'malāni ca
pravarttakāni kathyante janakāni ca retasaḥ

vājīkaradra vyāṇāṃ viśeṣaḥ
pravarttanī strī śukrasya recanaṃ bṛhatīphalam
jātīphalaṃ stambhakaṃ ca śoṣaṇī ca harītakī

sūkṣmadra vyalakṣaṇam
dehasya sūkṣmacchidre ṣu viśedyatsūkṣmamucyate
tadyathā saindhavaṃ kṣaudraṃ nimbatailaṃ rubūdbhavam

vyavāyidra vyalakṣaṇam
pūrvaṃ vyāpyākhilaṃ kāyaṃ tataḥ pākaṃ ca gacchati
vyavāyi tadyathā bhaṅgā phenaṃ cāhisamudbhavam

vikāśidra vyalakṣaṇam
sandhibandhāṃstu śithilānyatkaroti vikāśi tat
viśleṣyaujaśca dhātubhyo yathā kramukakodra vāḥ

madakāridra vyalakṣaṇam
buddhiṃ lumpati yad dra vyaṃ madakāri taducyate
tamoguṇapradhānaṃ ca yathā madyasurā'dikam

prāṇaharadra vyalakṣaṇam
vyavāyi ca vikāśi syātsūkṣmaṃ chedi madāvaham
āgneyaṃ jīvitaharaṃ yogavāhi smṛtaṃ viṣam

pramāthidra vyalakṣaṇam
nijavīryeṇa yad dra vyaṃ srotobhyo doṣasañcayam
nirasyati pramāthi syāttadyathā maricaṃ vacā

abhiṣyandidra vyalakṣaṇam
paicchilyādgauravād dra vyaṃ ruddhvā rasavahāḥ śirāḥ
dhatte yadgauravaṃ tatsyādabhiṣyandi yathā dadhi

iti śrīśārṅgadharasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe dīpanapācanādikathanaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ
kalādikākhyānam
atha pañcamo'dhyāyaḥ
tatra kalādikākhyānam śiā!rīram
kalādikākhyānam
kalāḥ saptāśayāḥ sapta dhātavaḥsapta tanmalāḥ
saptopadhātavaḥ sapta tvacaḥ sapta prakīrttitāḥ

trayo doṣā navaśataṃ snāyūnāṃ sandhayastathā
daśādhikaṃ ca dviśatamasthnāṃ ca triśataṃ tathā

saptottaraṃ marmaśataṃ śirāḥ saptaśataṃ tathā
caturviṃśatirākhyātā dhamanyo rasavāhikāḥ

māṃsapeśyaḥ samākhyātā nṛṇāṃ pañcaśataṃ budhaiḥ
strīṇāṃ ca viṃśatyadhikāḥ kaṇḍarāścaiva ṣoḍaśa

nṛdehe daśa randhrāṇi nārīdehe trayodaśa
etatsamāsataḥ proktaṃ vistareṇādhunocyate

atha sapta kalāḥ
māṃsāsṛṅmedasāṃ tisro yakṛtplīhnoścaturthikā
pañcamī ca tathā'ntrāṇāṃ ṣaṣṭhī cāgnidharā matā
retodharā saptamī syāditi sapta kalāḥ smṛtāḥ

atha saptāśayāḥ
śleṣmāśayaḥ syādurasi tasmādāmāśayastvadhaḥ

ūrdhvamagnyāśayo nābhervāmabhāge vyavasthitaḥ
tasyopari tilaṃ jñeyaṃ tadadhaḥ pavanāśayaḥ

malāśayastvadhastasmād bastirmūtrāśayastvadhaḥ
jīvaraktāśayamuro jñeyāḥ saptāśayastvamī

nārīṇāṃ viśeṣāśayāḥ
puruṣebhyo'dhikāścānye nārīṇāmāśayāstrayaḥ
dharā garbhāśayaḥ proktaḥ stanau stanyāśayau matau

atha saptadhātūnāṃ nāmāni tadutpattikramaśca
rasāsṛṅmāṃsamedo'sthimajjāśukrāṇi dhātavaḥ
jāyante'nyo'nyataḥ sarve pācitāḥ pittatejasā

rasādra ktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedaḥ prajāyate
medaso'sthi tato majjā majjāyāḥ śukrasaṃbhavaḥ

atha saptadhātūnāṃ malāstadutpattikramaśca
jihvānetrakapolānāṃ jalaṃ pittaṃ ca rañjakam
karṇaviḍrasanādantakakṣāmeḍhrādijaṃ malam

nakhanetramalaṃ vaktre snigdhatvaṃ piṭikāstathā
jāyante saptadhātūnāṃ malānyetānyanukramāt

matāntareṇa dhātumalāḥ
kaphaḥ pittaṃ malaṃ kheṣu prasvedo nakharoma ca
netraviṭ tvakṣu ca sneho dhātūnāṃ kramaśo malāḥ

athopadhātavaḥ
stanyaṃ rajaśca nārīṇāṃ kāle bhavati gacchati
śuddhamāṃsabhavaḥ snehaḥ sā vasā parikīrttitā

svedo dantāstathā keśāstathaivaujaśca saptamam
iti dhātubhavā jñeyā ete saptopadhātavaḥ

athaujolakṣaṇam
ojaḥ sarvaśarīrasthaṃ śītaṃ snigdhaṃ sthiraṃ matam
somātmakaṃ śarīrasya balapuṣṭikaraṃ matam

atha sapta tvacaḥ
jñeyā'vabhāsinī pūrvaṃ sidhmasthānaṃ ca sā matā
dvitīyā lohitā jñeyā tilakālakajanmabhūḥ

śvetā tṛtīyā saṃkhyātā sthānaṃ carmadalasya sā
tāmrā caturthī vijñeyā kilāsaśvitrabhūmikā

pañcamī vedanī khyātā sarvakuṣṭhodbhavastataḥ
vikhyātā rohiṇī ṣaṣṭhī granthigaṇḍāpacīsthitiḥ

sthūlā tvaksaptamī khyātā vidra dhyādeḥ sthitiśca sā
iti sapta tvacaḥ proktāḥ sthūlā vrīhidvimātrayā

atha doṣāstannāmāni ca
vāyuḥ pittaṃ kapho doṣā dhātavaśca malāstathā
tatrāpi pañcadhā khyātāḥ pratyekaṃ dehadhāraṇāt

doṣāṇāṃ nāmāntare kāraṇanirdeśaḥ
śarīradūṣaṇāddoṣā dhātavo dehadhāraṇāt
vātapittakaphā jñeyā malinīkaraṇānmalāḥ

tatra vāyoḥ prādhānyaṃ tatkāryavarṇanañca
pittaṃ paṅgu kaphaḥ paṅguḥ paṅgavo maladhātavaḥ
vāyunā yatra nīyante tatra gacchanti meghavat

pavanasteṣu balavānvibhāgakaraṇānmataḥ
rajoguṇamayaḥ sūkṣmaḥ śīto rūkṣo laghuścalaḥ

kāryabhedena vāyoḥ pañcavidhatvam
malāśaye caretkoṣṭhe vahnisthāne tathā hṛdi
kaṇṭhe sarvāṅgadeśeṣu vāyuḥ pañcaprakārataḥ

vāyoḥ pañca nāmāni
apānaḥ syātsamānaśca prāṇodānau tathaiva ca
vyānaśceti samīrasya nāmānyuktānyanukramāt

pittasya vivaraṇam
pittamuṣṇaṃ dra vaṃ pītaṃ nīlaṃ sattvaguṇottaram
kaṭu tiktarasaṃ jñeyaṃ vidagdhaṃ cāmlatāṃ vrajet

tasya sthānāni kāryāṇi nāmāni ca
agnyāśaye bhavetpittamagnirūpaṃ tilonmitam
tvaci kāntikaraṃ jñeyaṃ lepābhyaṅgādipācakam

dṛśyaṃ yakṛti yatpittaṃ tadra saṃ śoṇitaṃ nayet
yatpittaṃ netrayugale rūpadarśanakāri tat
yatpittaṃ hṛdaye tiṣṭhenmedhāprajñākaraṃ ca tat
pācakaṃ bhrājakaṃ caiva rañjakālocake tathā
sādhakaṃ ceti pañcaiva pittanāmānyanukramāt

kaphasya vivaraṇaṃ karmāṇi ca
kaphaḥ snigdho guruḥ śvetaḥ picchilaḥ śītalastathā
tamoguṇādhikaḥ svādurvidagdho lavaṇo bhavet

kaphasya sthānanāmakathanam
kaphaścāmāśaye mūrdhni kaṇṭhe hṛdi ca saṃdhiṣu
tiṣṭhankaroti dehasya sthairyaṃ sarvāṅgapāṭavam

kledanaḥ snehanaścaiva rasanaścāvalambanaḥ
śleṣmakaśceti nāmāni kaphasyoktānyanukramāt

snāyorvivaraṇam
snāyavo bandhanaṃ proktā dehe māṃsāsthimedasām

sandhervivaraṇam
sandhayaścāṅgasandhānāddehe proktāḥ kaphānvitāḥ

asthno vivaraṇam
ādhāraśca tathā sāraḥ kāye'sthīni budhā viduḥ

marmaṇo vivaraṇam
marmāṇi jīvādhārāṇi prāyeṇa munayo jaguḥ

śirāvivaraṇam
sandhibandhanakāriṇyo doṣadhātuvahāḥ śirāḥ

dhamanīvivaraṇam
dhamanyo rasavāhinyo dhamanti pavanaṃ tanau

māṃsapeśīvivaraṇam
māṃsapeśyo balāya syuravaṣṭambhāya dehinām

kaṇḍarāvivaraṇam
prasāraṇākuñcanayoraṅgānāṃ kaṇḍarā matāḥ

randhravivaraṇam
nāsānayanakarṇānāṃ dve dve randhre prakīrttite
mehanāpānavaktrāṇāmekaikaṃ randhramucyate
daśamaṃ mastake proktaṃ randhrāṇīti nṛṇāṃ viduḥ
strīṇāṃ trīṇyadhikāni syuḥ stanayorgarbhavartmanaḥ
sūkṣmacchidrā ṇi cānyāni matāni tvaci janminām

phuphphusaplīhayakṛtāṃ vivaraṇam
tadvāme phuphphusaṃ plīhā dakṣiṇe ca yakṛnmatam
udānavāyorādhāraḥ phuphphusaṃ procyate budhaiḥ
raktavāhiśirāmūlaṃ plīhā khyātā maharṣibhiḥ
yakṛdra ñjakapittasya sthānaṃ raktasya saṃśrayaḥ

tila klio!mai! varṇanam
jalavāhiśirāmūlaṃ tṛṣṇā'cchādanakaṃ tilam

vṛkkavarṇanam
vṛkkau tuṣṭikarau proktau jaṭharasthasya medasaḥ

vṛṣaṇaliṅgayorvarṇanam
vīryavāhiśirādhārau vṛṣaṇau pauruṣāvahau
garbhādhānakaraṃ liṅgamayanaṃ vīryamūtrayoḥ

hṛdayavarṇanam
hṛdayaṃ cetanāsthānamojasaścāśrayo matam

śarīrapoṣaṇavyāpāranirdeśaḥ
śirā dhamanyo nābhisthāḥ sarvā vyāpya sthitāstanum
puṣṇanti cāniśaṃ vāyoḥ saṃyogātsarvadhātubhiḥ

prāṇavāyoḥ śarīravyāpāranirdeśaḥ
nābhisthaḥ prāṇapavanaḥ spṛṣṭvā hṛtkamalāntaram
kaṇṭhādbahirviniryāti pātuṃ viṣṇupadāmṛtam
pītvā cāmbarapīyūṣaṃ punarāyāti vegataḥ
prīṇayandehamakhilaṃ jīvayañjaṭharānalam

āyuṣo mṛtyośca svarūpam
śarīraprāṇayorevaṃ saṃyogādāyurucyate
kālena tadviyogācca pañcatvaṃ kathyate budhaiḥ

tatra vaidyānāṃ kṛte karttavyakarmopadeśaḥ
na jantuḥ kaścidamaraḥ pṛthivyāṃ jāyate kvacit
ato mṛtyuravāryaḥ syātkintu rogānnivārayet

roganivāraṇe sādhyādibhedanirdeśaḥ
yāpyatvaṃ yāti sādhyastu yāpyo gacchatyasādhyatām
jīvitaṃ hantyasādhyastu narasyāpratikāriṇaḥ

dharmādisādhanatano rakṣānirdeśaḥ
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ śarīraṃ sādhanaṃ yataḥ
ato rugbhyastanuṃ rakṣennaraḥ karmavipākavit
doṣāṇāṃ sāmyasya vaiṣamyasya ca phalam
dhātavastanmalā doṣā nāśayantyasamāstanum
samāḥ sukhāya vijñeyā balāyopacayāya ca

sṛṣṭikramaḥ
jagadyoneranicchasya cidānandaikarūpiṇaḥ
puṃso'sti prakṛtirnityā praticchāyeva bhāsvataḥ

prakṛtipuruṣayogena sṛṣṭyutpattinirdeśaḥ
acetanā'pi caitanyayogena paramātmanaḥ
akarodviśvamakhilamanityaṃ nāṭakākṛti

buddhisattvāhaṅkārayorutpattinirdeśaḥ
prakṛtirviśvajananī pūrvaṃ buddhimajījanat
icchāmayīṃ mahadrū pāmahaṅkārastato'bhavat
trividhaḥ so'pi sañjāto rajaḥ sattvatamoguṇaiḥ

triguṇātmakāhaṅkārasya kāryāṇi
tasmātsattvarajoyuktādindri yāṇi daśābhavan
manaśca jātaṃ tānyāhuḥ śrotratvaṅnayanaṃ tathā

jihvāghrāṇavacohastapādopasthagudāni ca
pañca buddhīndri yāṇyāhuḥ prāktanānītarāṇi ca
karmendri yāṇi pañcva kathyante sūkṣmabuddhibhiḥ

tanmātrapañcakotpattinirdeśaḥ
tamaḥ sattvaguṇotkṛṣṭādahaṅkārādathābhavat
tanmātrapañcakaṃ tasya nāmānyuktāni sūribhiḥ
śabdatanmātrakaṃ sparśatanmātraṃ rūpamātrakam
rasatanmātrakaṃ gandhatanmātraṃ ceti tadviduḥ

bhūtapañcakasyotpattināmanirdeśaḥ
tanmātrapañcakāttasmātsaṃjātaṃ bhūtapañcakam
vyomānilānalajalakṣoṇīrūpaṃ ca tanmatam

tanmātrāṇāṃ viśeṣāḥ
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca rasagandhāvanukramāt
tanmātrāṇāṃ viśeṣāḥ syuḥ sthūlabhāvamupāgatāḥ

indri yāṇāṃ viṣayāḥ
buddhīndri yāṇāṃ pañcaiva śabdādyā viṣayā matāḥ

karmendri yāṇāṃ viṣayā bhāṣādānavihāritāḥ
ānandotsargakau caiva kathitāstattvadarśibhiḥ

caturviṃśatitattvavarṇanam
tatra prathamatattvasya prakṛternāmanirdeśaḥ
pradhānaṃ prakṛtiḥ śaktirnityā cāvikṛtistathā
etāni tasyā nāmāni śivamāśritya yā sthitā

prakṛtivikṛtisaṃjñakasya tattvasaptakasya nirdeśaḥ
mahānahaṅkṛtiḥ pañcatanmātrāṇi pṛthakpṛthak
prakṛtirvikṛtiścaiva saptaitāni budhā jaguḥ

daśendri yāṇi cittaṃ ca mahābhūtāni pañca ca
vikārāḥ ṣoḍaśa jñeyāḥ sarvaṃ vyāpya jagatsthitāḥ

jīvasvarūpanirdeśaḥ
evaṃ caturviṃśatibhistattvaiḥ siddhe vapurgṛhe
jīvātmā niyato nityo vasati svāntadūtavān

sa dehī kathyate pāpapuṇyaduḥkhasukhādibhiḥ
vyāpto baddhaśca manasā kṛtrimaiḥ karmabandhanaiḥ

dehino bandhanāni
kāmakrodhau lobhamohāvahaṅkāraśca pañcamaḥ
daśendri yāṇi buddhiśca tasya bandhāya dehinaḥ

jīvasya bandhamokṣayorduḥkhasukhayornirdeśaḥ
āpnoti bandhamajñānādātmajñānācca mucyate
tadduḥkhayogakṛdvyādhirārogyaṃ tatsukhāvaham

iti śrīśārṅgadharasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe kalādikākhyānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ
āhārādigatikathanam
atha ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
tatra āhārādigatikathanam
āhārasya pākakramanirdeśaḥ
yātyāmāśayamāhāraḥ pūrvaṃ prāṇānileritaḥ
mādhuryaṃ phenabhāvaṃ ca ṣaḍraso'pi labheta saḥ

āhārasyāmlabhāva grahaṇīnayana kaṭubhāvānāṃ nirdeśaḥ
atha pācakapittena vidagdhaścāmlatāṃ vrajet
tataḥ samānamarutā grahaṇīmabhinīyate
grahaṇyāṃ pacyate koṣṭhavahvinā jāyate kaṭuḥ

āhārasya rasāmāvasthayonirdeśaḥ
raso bhavati saṃpakvādapakvādāmasaṃbhavaḥ

paripakvasya rasasya kāryāṇi
vahnerbalena mādhuryaṃ snigdhatāṃ yāti tadra saḥ
puṣṇāti dhātūnakhilānsamyakpakvo'mṛtopamaḥ

āmarasasya kāryāṇi
mandabahnividagdhaśca kaṭuścāmlo bhavedra saḥ
viṣabhāvaṃ vrajedvā'pi kuryādvā rogasaṃkaram

āhārasya sāramalapadārthayornirdeśādikam
āhārasya rasaḥ sāraḥ sārahīno maladra vaḥ
śirābhistajjalaṃ nītaṃ vastau mūtratvamāpnuyāt

tatkiṭṭaṃ ca malaṃ jñeyaṃ tiṣṭhetpakvāśaye ca tat
valitritayamārgeṇa yātyapānena noditam
pravāhiṇī sarjanī ca grāhiketi valitrayam

rasasya raktatvanirdeśaḥ
rasastu hṛdayaṃ yāti samāna maruteritaḥ
rañjitaḥ pācitastatra pittenāyāti raktatām

raktasya prādhānyasvarūpayornirdeśaḥ
raktaṃ sarvaśarīrasthaṃ jīvasyādhāramuttamam
snigdhaṃ guru calaṃ svādu vidagdhaṃ pittavadbhavet

rasādidhātūnāṃ pākakramaḥ
pācitāḥ pittatāpena rasādyā dhātavaḥ kramāt
śukratvaṃ yānti māsena tathā strīṇāṃ rajo bhavet

garbhotpattinirdeśaḥ
kāmānmithunasaṃyoge śuddhaśoṇitaśukrajaḥ
garbhaḥsaṃjāyate nāryāḥ sa jāto bāla ucyate

strīpuṃnapuṃsakotpattau hetunirdeśaḥ
ādhikye rajasaḥ kanyā putraḥ śukrādhike bhavet
napuṃsakaṃ samatvena yathecchā pārameśvarī

bālasyauṣadhamātrānirdeśaḥ
bālasya prathame māsi deyā bheṣajaraktikā

avalehīkṛtaikaiva kṣīrakṣaudra sitāghṛtaiḥ
vardhayettāvadekaikā yāvadbhavati vatsaraḥ

māṣairvṛddhistadūrdhvaṃ syādyāvatṣoḍaśavatsaraḥ
tataḥ sthirā bhayettāvadyāvadvarṣāṇi saptatiḥ

tato bālakavanmātrā hrāsanīyā śanaiḥ śanaiḥ
mātreyaṃ kalkacūrṇānāṃ kaṣāyāṇāṃ caturguṇā

ājanma sātmyakarmāṇi
añjanaṃ ca tathā lepaḥ snānamabhyaṅgakarma ca
vamanaṃ pratimarśaśca janmaprabhṛti śasyate

vayo'nusāreṇa kavalādi yojanā nirdeśaḥ
kavalaḥ pañcamādvarṣādaṣṭamānnasyakarma ca
virekaḥ ṣoḍaśādvarṣādviṃśateścaiva maithunam

bālyādīnāṃ hrāsasamayanirdeśaḥ
bālyaṃ vṛddhiśchavirmedhā tvagdṛṣṭiḥ śukravikramau
buddhiḥ karmendri yaṃ ceto jīvitaṃ daśato hrraset

vātaprakṛtilakṣaṇam
alpakeśaḥ kṛśo rūkṣo vācālaścalamānasaḥ
ākāśacārī svapneṣu vātaprakṛtiko naraḥ

pittaprakṛtilakṣaṇam
akālapalitairvyāpto dhīmānsvedī ca roṣaṇaḥ
svapneṣu jyotiṣāṃ dra ṣṭā pittaprakṛtiko naraḥ

śleṣmaprakṛtilakṣaṇam
gambhīrabuddhiḥ sthūlāṅgaḥ snigdhakeśo mahābalaḥ
svapne jalāśayālokī śleṣmaprakṛtiko naraḥ

dvidoṣatridoṣaprakṛtilakṣaṇe
jñātavyā miśracihnaiśca dvitridoṣolbaṇā narāḥ

nidrā mūrcchābhrāntitandrā lakṣaṇāni
tamaḥ kaphābhyāṃ nidrā syānmūrcchā pittatamobhavā
rajaḥ pittānilairbhrāntistandrā śleṣmatamo'nilaiḥ

glānyālasyayorlakṣaṇe
glānirojaḥkṣayād duḥkhādajīrṇācca śramādbhavet
yaḥ sāmarthye'pyanutsāhastadālasyamudīryate

jṛmbhālakṣaṇam
caitanyaśithilatvādyaḥ pītvaikaṃ śvāsamudvamet
vidīrṇavadanaḥ śvāsaṃ jṛmbhā sā kathyate budhaiḥ
chikkālakṣaṇam
udānaprāṇayorūrdhvaṃ yogānmaulikaphasravāt
śabdaḥ saṃjāyate nastaḥ kṣutaṃ tatkathyate budhaiḥ
udgāralakṣaṇam
udānakopādāhārasusthiratvācca yadbhavet
pavanasyorddhvagamanaṃ tamudgāraṃ pracakṣate

iti śrīśārṅgadharasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe āhārādigatikathanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
rogagaṇanā
atha saptamo'dhyāyaḥ
rogagaṇanādhyāyaḥ
rogagaṇanāpratijñā
rogāṇāṃ gaṇanā pūrvaṃ munibhiryā prakīrttitā
mayā'tra procyate saiva tadbhedā bahavo matāḥ

jvarabhedāḥ
pañcaviṃśatiruddiṣṭā jvarāstadbheda ucyate
pṛthagdoṣaistathā dvandvabhedena trividhaḥ smṛtaḥ
ekaśca sannipātena tadbhedā bahavaḥ smṛtāḥ

viṣamāgantujvarayorbhedāḥ
prāyaśaḥ sannipātena pañcasyurviṣamajvarāḥ
santataḥ satataścaiva anyedyuṣkastṛtīyakaḥ

cāturthikaśca pañcte kīrttitā viṣamajvarāḥ
tathā'gantujvaro'pyekastrayodaśavidho mataḥ

abhicāragrahāveśaśāpairāgantukastridhā
śramācchedātkṣatāddāhāccaturddhāghātajo jvaraḥ

kāmādbhīteḥ śuco roṣādviṣādauṣadhagandhataḥ
abhiṣaṅgajvarāḥ ṣaṭsyurevaṃ jvaraviniścayaḥ

atīsāragrahaṇīpravāhikāṇāṃ bhedāḥ
pṛthaktridoṣaiḥ sarvaiśca śokādāmādbhayādapi
atīsāraḥ saptadhā syād grahaṇī pañcadhā matā

pṛthagdoṣaiḥ sannipātāttathā cāmena pañcamī
pravāhikā caturddhā syātpṛthagdoṣaistathā'srataḥ

ajīrṇālasayorbhedāḥ
ajīrṇaṃ trividhaṃ proktaṃ viṣṭabdhaṃ vāyunā matam

pittādvidagdhaṃ vijñeyaṃ kaphenāmaṃ taducyate
viṣājīrṇaṃ rasādekaṃ doṣaiḥ syādalasastridhā

viṣūcīdaṇḍakālasakavilambikānāṃ bhedāḥ
viṣūcī trividhā proktā doṣaiḥ sā syātpṛthakpṛthak
daṇḍakālasakaścaiva ekaiva syādvilambikā

arśaścarmakīlayorbhedāḥ
arśāṃsi ṣaḍvidhānyāhurvātapittakaphāsrataḥ
sannipātācca saṃsargātteṣāṃ bhedo dvidhā smṛtaḥ

sahajottarajanmabhyāṃ tathā śuṣkārdra bhedataḥ
tridhaiva carmakīlāni vātātpittātkaphādapi

kṛmibhedāḥ
ekaviṃśatibhedena kṛmayaḥ syurdvidhā ca te
bāhyāstathā'bhyantarāḥ syusteṣu yūkā bahiścarāḥ

likṣāścānye'ntaracarāḥ kaphātte hṛdayādakāḥ
antrādā udarāveṣṭāścuravaśca mahāgudāḥ

sugandhā darbhakusumāstathā raktācca mātaraḥ
saurasā lomavidhvaṃsā romadvīpā udumbarāḥ

keśādāśca tathaivānye śakṛjjātā makerukāḥ
lelihāśca saśūlāśca sausurādāḥ kakerukāḥ

tathā'nya kapharaktābhyāṃ saṃjātaḥ snāyukaḥ smṛtaḥ
vraṇasya kṛmayaścānye viṣamā bāhyayonayaḥ

pāṇḍurogakāmalayorbhedāḥ
pāṇḍurogāśca pañca syurvātapittakaphaistridhā
tridoṣairmṛttikābhiśca tathaikā kāmalā smṛtā
syātkumbhakāmalā caikā tathaikaṃ ca halīmakam

raktapittabhedāḥ
raktapittaṃ tridhā proktamūrdhvagaṃ kaphasaṃbhavam
adhogaṃ mārutaṃ jñeyaṃ taddvayena dvimārgagam

kāsabhedāḥ
kāsāḥ pañca samuddiṣṭāste trayaḥ syustribhirmalaiḥ
uraḥ kṣatāccaturthaḥ syātkṣayāddhātośca pañcamaḥ

kṣayabhedāḥ
kṣayāḥ pañcaiva vijñeyāstribhirdoṣaistrayaśca te
caturthaḥ sannipātena pañcamaḥ syāduraḥkṣatāt

śoṣabhedāḥ
śoṣāḥ syuḥ ṣaṭprakāreṇa strīprasaṅgācchuco vraṇāt
adhvaśramācca vyāyāmād bārdhakyādapi jāyate

śvāsabhedāḥ
śvāsāśca pañca vijñeyāḥ kṣudra ḥ! syāttamakastathā
ūrdhvaśvāso mahāśvāsacchinnaśvāsaśca pañcamaḥ

hikkābhedāḥ
kathitāḥ pañca hikkāstu tāstu kṣudrā 'nnajā tathā
gambhīrā yamalā caiva mahatī pañcamī tathā

agnivikārabhedāḥ
catvāro'gnervikārāḥ syurviṣamo vātasambhavaḥ
tīkṣṇaḥ pittātkaphānmando bhasmako vātapittayoḥ

arocakabhedāḥ
pañcaivārocakā jñeyā vātapittakaphaistridhā
sannipātānmanastāpāt
chardibhedāḥ
chardayaḥ saptadhā matāḥ

tribhirdoṣaiḥ pṛthaktisraḥ kṛmibhiḥ sannipātajaḥ
ghṛṇayā ca tathā strīṇāṃ garbhādhānācca jāyate

svarabhedāḥ
svarabhedāḥ ṣaḍeva syurvātapittakaphaistrayaḥ
medasā sannipātena kṣayātṣaṣṭhaḥ prakīrtitaḥ

tṛṣṇābhedāḥ
tṛṣṇā ca ṣaḍvidhā proktāvātātpittātkaphādapi
tridoṣairupasargeṇa kṣayāddhātośca ṣaṣṭhikā

mūrcchābhramanidrā tandrā saṃnyāsaglāni bhedāḥ
mūrcchā caturvidhā jñeyāḥ vātapittakaphaiḥ pṛthak

caturthī sannipātena tathaikaśca bhramaḥ smṛtaḥ
nidrā tandrā ca saṃnyāso glāniścaikaikaśaḥ smṛtāḥ

madarogabhedāḥ
madāḥ sapta samākhyātā vātapittakaphaistrayaḥ
tridoṣairasṛjā madyādviṣādapi sa saptamaḥ

madātyayabhedāstadavāntarabhedāśca
madātyayaścaturddhā syādvātapittakaphādapi
tridoṣairapi vijñeya ekaḥ paramadastathā

pānājīrṇaṃ tathā caikaṃ tathaikaḥ pānavibhramaḥ
pānātyayastathā caikaḥ
dāhabhedāḥ
dāhāḥ sapta matāstathā

raktapittāttathā raktāttṛṣṇāyāḥ pittatastathā
dhātukṣayānmarmaghātādra ktapūrṇodarādapi

unmādabhedāḥ
unmādāḥ ṣaṭ samākhyātāstribhirdoṣaistrayaśca te
sannipātādviṣājjñeyaḥ ṣaṣṭho duḥkhena cetasaḥ

bhūtonmādabhedāḥ
bhūtonmādā viṃśatiḥ syuste devāddānavādapi
gandharvātkinnarādyakṣātpitṛbhyo guruśāpataḥ

pretācca guhyakād vṛddhātsiddhādbhūtātpiśācataḥ
jalādhidevatāyāśca nāgācca brahmarākṣasāt
rākṣasādapi kūṣmāṇḍātkṛtyā vetālayorapi

apasmārabhedāḥ
apasmāraścaturddhā syātsamīrātpittatastathā
śleṣmaṇo'pi tṛtīyaḥ syāccaturthaḥ sannipātataḥ

āmavātabhedāḥ
catvāraścāmavātāḥ syurvātapittakaphaistridhā
caturthaḥ sannipātena
śūlabhedāḥ
śūlānyaṣṭau budhā jaguḥ

pṛthagadoṣaistridhā dvandvabhedena trividhānyapi
āmena saptamaṃ proktaṃ sannipātena cāṣṭamam

pariṇāmaśūlabhedāḥ
pariṇāmabhavaṃ śūlamaṣṭadhā parikīrttitam
malairyā śūlasaṃkhyā syāttaireva pariṇāmajam

annadra vajaratpittaśūle
annadra vabhavaṃ śūlaṃ jaratpittabhavaṃ tathā
ekaikaṃ gaṇitaṃ sujñaiḥ
udāvarttabhedāḥ
udāvarttāstrayodaśa

ekaḥ kṣunnigrahātproktastṛṣṇārodhād dvitīyakaḥ

nidrā ghātāttṛtīyaḥ syāccaturthaḥ śvāsanigrahāt
chardirodhātpañcamaḥ syātṣaṣṭhaḥ kṣavathunigrahāt

jṛmbhārodhātsaptamaḥ syādudgāragrahato'ṣṭamaḥ
navamaḥ syādaśrurodhāddaśamaḥ śukradhāraṇāt

mūtrarodhānmalasyāpi rodhādvātavinigrahāt
udāvarttāstrayaścaite ghoropadra vakārakāḥ

ānāhabhedau
ānāhodvividho jñeya ekaḥ pakkāśayodbhavaḥ
āmāśayodbhavaścānyaḥ pratyānāhaḥ sa kathyate

urograhahṛdro gayorbhedāḥ
urograhastathā caiko hṛdro gāḥ pañca kīrttitāḥ
vātādibhistrayaḥ proktāścaturthaḥ sannipātataḥ
pañcamaḥ krimisañjātaḥ
udararogabhedāḥ
tathā'ṣṭāvudarāṇi ca

vātātpittātkaphāttrīṇi tridoṣebhyo jalādapi
plīhnaḥ kṣatādbaddhagudādaṣṭamaṃ parikīrttitam

gulmabhedāḥ
gulmāstvaṣṭau samākhyātā vātapittakaphaistrayaḥ

dvandvabhedāstrayaḥ proktāḥ saptamaḥ sannipātataḥ
raktādaṣṭamakaḥ khyātaḥ
mūtrāghātabhedāḥ
mūtrāghātāstrayodaśa

vātakuṇḍalikā pūrvā vātāṣṭhīlā tataḥ parā
vātabastistṛtīyaḥ syānmūtrātītaścaturthakaḥ

pañcamaṃ mūtrajaṭharaṃ ṣaṣṭho mūtrakṣayaḥ smṛtaḥ
mūtrotsargaḥ saptamaḥ syānmūtragranthistathā'ṣṭamaḥ

mūtraśukraṃtu navamaṃ viḍghāto daśamaḥ smṛtaḥ
mūtrasādaścoṣṇavātobastikuṇḍalikā tathā
trayo'pyete mūtraghātāḥ pṛthagghorāḥ prakīrttitāḥ

mūtrakṛcchrabhedāḥ
mūtrakṛcchrāṇi cāṣṭau syurvātapittakaphaistridhā

sannipātācaturthaṃ syācchukrakṛcchraṃ ca pañcamaṃ
viṭkṛcchraṃ ṣaṣṭhamākhyātaṃ ghātakṛcchraṃ ca saptamam
aṣṭamaṃ cāśmarīkṛcchraṃ
aśmarībhedāḥ
caturddhā cāśmarī matā

vātātpittātkaphācchukrāt tathā mehāśca viṃśatiḥ

kaphajamehabhedāḥ
ikṣumehaḥ surāmehaḥ piṣṭamehaśca sāndra kaḥ
śukramehodakākhyau ca lālāmehaśca śītakaḥ
sikatākhyaḥ śanairmeho daśaite kaphasambhavāḥ

pittajamehabhedāḥ
mañjiṣṭhākhyo haridrā khyo nīlamehaśca raktakaḥ
kṛṣṇamehaḥ kṣāramehaḥ ṣaḍete pittasambhavāḥ

vātikamehabhedāḥ
hastimeho vasāmeho majjāmeho madhuprabhaḥ
catvāro vātajā mehā iti mehāśca viṃśatiḥ

somarogapramehapiṭikayorbhedaḥ
somarogastathā caikaḥ pramehapiṭikā daśa
śarāvikā kacchapikā putriṇī vinatā'lajī

masūrikā sarṣapikā jālinī ca vidārikā
vidra dhiśca daśaitāḥ syuḥ piṭikā mehasambhavāḥ

medodoṣaśotharogabhedāḥ
medo doṣastathā caikaḥ śotha rogā nava smṛtāḥ
doṣaiḥ pṛthagdvayaiḥ sarvairabhighātādviṣādapi

vṛddhirogabhedāḥ
vṛddhayaḥ sapta gaditā vātātpittātkaphena ca
raktena medasā mūtrādantravṛddhiśca saptamī

aṇḍavṛddhi gaṇḍamālikā gaṇḍālajīrogāḥ
aṇḍavṛddhistathā caikā tathaikā gaṇḍamālikā
gaṇḍālajīti caikā syād
granthibhedāḥ
granthayo navadhā matāḥ

tribhirdoṣaistrayo raktācchirābhirmedaso vraṇāt
asthnā māṃsena navamaḥ
arbudabhedāḥ
ṣaḍvidhaṃ syāttathā'budam

vātātpittātkaphādra ktānmāṃsādapi ca medasaḥ

ślīpadabhedāḥ
ślīpadaṃ ca tridhā proktaṃ vātātpittātkaphādapi

vidra dhibhedāḥ
vidra dhiḥ ṣaḍvidhaḥ khyāto vātapittakaphaistrayaḥ
raktāt kṣatāt tridoṣaiśca
vraṇabhedāḥ
vraṇāḥ pañcadaśoditāḥ

teṣāṃ caturddhā bhedāḥ syurāganturdehajastathā
śuddho duṣṭaśca vijñeyastatsaṃkhyā kathyate pṛthak
vātavraṇaḥ pittajaśca kaphajo raktajo vraṇaḥ

vātapittabhavaścānyo vātaśleṣmabhavastathā
tathā pittakaphābhyāṃ ca sannipātena cāṣṭamaḥ

navamo vātaraktena daśamo raktapittataḥ
śleṣmaraktabhavaścānyo vātapittāsṛgudbhavaḥ

vātaśleṣmāsṛgutpannaḥ pittaśleṣmāsrasaṃbhavaḥ
sannipātāsṛgudbhūta iti pañcadaśa vraṇāḥ

sadyovraṇabhedāḥ
sadyovraṇastvaṣṭadhā syādavikḷptavilambitau
chinnabhinnapracalitā ghṛṣṭaviddhanipātitāḥ

koṣṭhabhedabhedau
koṣṭhabhedo dvidhā proktaśchinnāntro niḥsṛtāntrakaḥ

asthibhaṅgabhedāḥ
asthibhaṅgo'ṣṭadhā prokto bhagnapṛṣṭhavidāritau
vivarttitaśca viśliṣṭastiryakkṣiptastvadhogataḥ
ūrdhvagaḥ saṃdhibhagnaśca
vahnidagdhabhedāḥ
vahnidagdhaścaturvidhaḥ

pluṣṭo vidagdho durdagdhaḥ samyagdagdhaḥ prakīrttitaḥ

nāḍīvraṇabhedāḥ
nāḍyaḥ pañca samākhyātā vātapittakaphaistridhā
tridoṣairapi śalyena
bhagandarabhedāḥ
tathā'ṣṭau syurbhagandarāḥ

śataponastu pavanāduṣṭragrīvaśca pittataḥ
parisrāvo kaphājjñeya ṛjurvātakaphodbhavaḥ

parikṣepī marutpittādarśojaḥ kaphapittataḥ
āgantujātaśconmārgī śaṅkhāvartastridoṣajaḥ

upadaṃśabhedāḥ
meḍhre pañcopadaṃśāḥ syurvātapittakaphaistridhā
sannipātena raktācca
śūkāmayabhedāḥ
meḍhre śūkāmayāstathā
caturviṃśatirākhyātā liṅgārśo grathitaṃ tathā

nivṛttamavamanthaśca mṛditaṃ śataponakaḥ
aṣṭhīlikā sarṣapikā tvakpākaścāvapāṭikā

māṃsapākaḥ sparśahānirniruddhamaṇiruttamā
māṃsārbudaṃ puṣkarikā saṃmūḍhapiḍikā'lajī

raktārbudaṃ vidra dhiśca kumbhikātilakālakaḥ
niruddhaprakaśaḥ proktastathaiva parivarttikā

kuṣṭhabhedāḥ
kuṣṭhānyaṣṭādaśoktāni vātāt kāpālikaṃ bhavet
pittenodumbaraṃ proktaṃ kaphānmaṇḍalacarcike

marutpittādṛṣyajihvaṃ śleṣmavātādvipādikā
tathā sidhmaikakuṣṭhaṃ ca kiṭibhaṃ cālasaṃ tathā

kaphapittāt punardadruḥ pāmā visphoṭakaṃ tathā
mahākuṣṭhaṃ carmadalaṃ puṇḍarīkaṃ śatārukam

tridoṣaiḥ kākaṇaṃ jñeyaṃ tathā'nyacchivatrasaṃjñitam
tathā vātena pittena śleṣmaṇā ca tridhā bhavet

kṣudra rogabhedāḥ
kṣudra rogāḥ ṣaṣṭisaṃkhyāsteṣvādau śarkarārbudam
indra vṛddhā panasikā vivṛtā'ndhālajī tathā

varāhadaṃṣṭro valmīkaṃ kacchapī tilakālakaḥ
gardabhī rakasā caiva yavaprakhyā vidārikā

kadaraṃ maṣakaścaiva nīlikā jālagardabhaḥ
irivellī jatumaṇirgudabhraṃśo'gnirohiṇī

sanniruddhagudaḥ koṭhaḥ kunakho'nuśayī tathā
padminīkaṇṭakaścippamalaso mukhadūṣikā

kakṣāvṛṣaṇakacchūśca gandhaḥ pāṣāṇagardabhaḥ
rājikā ca tathā vyaṅgaścaturddhā parikīrttitaḥ

vātātpittātkaphādra ktādityuktaṃ vyaṅgalakṣaṇam
visphoṭāḥ kṣudra rogeṣu te'ṣṭadhā parikīrttitāḥ

pṛthagdoṣaistrayo dvandbaistrividhaḥ saptamo'sṛjaḥ
aṣṭamaḥ sannipātena kṣudra rukṣu masūrikā

caturdaśaprakāreṇa tribhirdoṣaistridhā ca sā
dvandvajā vividhā proktā sannipātena saptamī

aṣṭamī tvaggatā jñeyā navamī raktajā smṛtā
daśamī māṃsasañjātā catasro'nyāśca dustarāḥ
medo'sthimajjāśukrasthāḥ kṣudra rogā itīritāḥ

visarpabhedāḥ
visarparogo navadhā vātapittakaphaistridhā

tridhā sa dvandvabhedena sannipātena saptamaḥ
aṣṭamo vahnidāhena navamaścābhighātajaḥ

udardaśītapittāmayau
tathaikaḥ śleṣmapittābhyāmudardaḥ parikīrttitaḥ
vātapittena caikastu śītapittāmayaḥ smṛtaḥ

amlapittabhedāḥ
amlapittaṃ tridhā proktaṃ vātena śleṣmaṇā tathā
tṛtīyaṃ śleṣmavātābhyām
vātaraktabhedāḥ
vātaraktaṃ tathā'ṣṭadhā

vātādhikyena pittācca kaphāddoṣatrayeṇa ca
raktādhikyena doṣāṇāṃ dvandvena trividhaḥ smṛtaḥ

vātarogabhedāḥ
aśītirvātajā rogāḥ kathyante munibhāṣitāḥ
ākṣepako hanustambha ūrustambhaḥ śirograhaḥ

bāhyāyāmo'ntarāyāmaḥ pārśvaśūlaṃ kaṭigrahaḥ
daṇḍāpatānakaḥ khallī jihvāstambhastathā'ditam

pakṣāghātaḥ kroṣṭuśīrṣo manyāstambhaśca paṅgutā
kalāyakhañjatā tūnī pratitūnī ca khañjatā

pādaharṣo gṛdhrasī ca viśvācī cāpabāhukaḥ
apatāno vraṇāyāmo vātakaṇṭo'patantrakaḥ

aṅgabhedo'ṅgaśoṣaśca minminatvaṃ ca gadgadaḥ
pratyaṣṭhīlā'ṣṭhīlikā ca vāmanatvaṃ ca kubjatā

aṅgapīḍā'ṅgaśūlaṃ ca saṃkocastambharūkṣatāḥ
aṅgabhaṅgo'ṅgavibhraṃśo viḍgraho baddhaviṭkatā

mūkatvamatijṛmbhā syādatyudgāro'ntrakūjanam
vātapravṛttiḥ sphuraṇaṃ śirāṇāṃ pūraṇaṃ tathā

kampaḥ kārśyaṃ śyāvatā ca pralāpaḥ kṣipramūtratā
nidrā nāśaḥ svedanāśo durbalatvaṃ balakṣayaḥ

atipravṛttiḥ śukrasya kārśyaṃ nāśaśca retasaḥ
anavasthitacittatvaṃ kāṭhinyaṃ virasāsyatā

kaṣāyavaktratā'dhmānaṃ pratyādhmānaṃ ca śītatā
romaharṣaśca bhīrutvaṃ todaḥ kaṇḍū rasājñatā
śabdājñatā prasuptiśca gandhājñatvaṃ dṛśaḥ kṣayaḥ

pittarogabhedāḥ
atha pittabhavā rogāścatvāriṃśadihoditāḥ

dhūmrodgāro vidāhaḥ syāduṣṇāṅgatvaṃ matibhramaḥ
kāntihāniḥ kaṇṭhaśoṣo mukhaśoṣo'lpaśukratā

tiktāsyatā'mlavaktratvaṃ svedasrāvo'ṅgapākatā
klamo haritavarṇatvamatṛptiḥ pītagātratā

raktasrāvo'ṅgadaraṇaṃ lohagandhāsyatā tathā
daurgandhyaṃ pītamūtratvamaratiḥ pītaviṭkatā

pītāvalokanaṃ pītanetratā pītadantatā
śītecchā pītanakhatā tejodveṣo'lpanidra tā

kopaśca gātrasādaśca bhinnaviṭkatvamandhatā
uṣṇocchvāsatvamuṣṇatvaṃ mūtrasya ca malasya ca

tamaso darśanaṃ pītamaṇḍalānāṃ ca darśanam
niḥsahatvaṃ ca pittasya catvāriṃśadrujaḥ smṛtāḥ

kapharogabhedāḥ
kaphasya viṃśatiḥ proktā rogāstandrā 'tinidra tā
gauravaṃ mukhamādhuryaṃ mukhalepaḥ prasekatā

śvetāvalokanaṃ śvetaviṭkatvaṃ śvetamūtratā
śvetāṅgavarṇatā śaityamuṣṇecchā tiktakāmitā

malādhikyaṃ ca śukrasya bāhulyaṃ bahumūtratā
ālasyaṃ mandabuddhitvaṃ tṛptirghargharavākyatā
acaitanyaṃ ca gaditā viṃśatiḥ śleṣmajā gadāḥ

raktarogabhedāḥ
raktasya ca daśa proktā vyādhayasteṣu gauravam

raktamaṇḍalatā raktanetratvaṃ raktamūtratā
raktaniṣṭhīvanaṃ raktapiṭikānāṃ ca darśanam
auṣṇyaṃ ca pūtigandhitvaṃ pīḍā pākaśca jāyate

mukharogabhedāḥ
catuḥsaptatisaṃkhyākā mukharogāstathoditāḥ

oṣṭharogabhedāḥ
teṣvoṣṭharogā gaṇitā ekādaśamitā budhaiḥ
vātapittakaphaistredhā tridoṣairasṛjā tathā

kṣatānmāṃsārbudaṃ caiva khaṇḍoṣṭhaṃ ca jalārbudam
medo'budaṃ cārbudaṃ ca rogā ekādaśauṣṭhajāḥ

dantarogabhedāḥ
dantarogā daśākhyātā dālanaḥ kṛmidantakaḥ
dantaharṣaḥ karālaśca dantacālaśca śarkarā
adhidantaḥ śyāvadanto dantabhedaḥ kapālikā

dantamūlarogabhedāḥ
tathā trayodaśamitā dantamūlāmayāḥ smṛtāḥ

śītādopakuśau dvau tu dantavidra dhipuppuṭau
adhimāṃso vidarbhaśca mahāsauṣirasauṣirau

teṣveva gatayaḥ pañca vātātpittātkaphādapi
sannipātād gatiścānyā raktanāḍī ca pañcamī

jihvārogabhedāḥ
tathā jihvā'mayāḥ ṣaṭ syurvātapittakaphaistridhā
alāsaśca caturthaḥ syādadhijihvaśca pañcamaḥ

ṣaṣṭhaścaivojapajihvaḥ syāt
tālurogabhedāḥ
tathā'ṣṭau tālujā gadāḥ

arbudaṃ tālupiṭikā kacchapī tālusaṃhatiḥ
galaśuṇḍī tāluśoṣastālupākaśca puppuṭaḥ

galarogabhedāḥ
galarogāstathā khyātā aṣṭādaśamitā budhaiḥ
vātarohiṇikā pūrvaṃ dvitīyā pittarohiṇī
kapharohiṇikā proktā tridoṣairapi rohiṇī

medorohiṇikā vṛndo galaugho galavidra dhiḥ
svarahā tuṇḍikerī ca śataghnī śāluko'budam

galāyurvalayaścāpi vātād gaṇḍaḥ kaphāttathā
medogaṇḍastathaiva syādityaṣṭādaśa kaṇṭhajāḥ

mukhāntargatarogabhedāḥ
mukhāntaḥsambhavā rogā aṣṭau khyātā maharṣibhiḥ
mukhapāko bhavedvātātpittāttadvatkaphādapi

raktācca sannipātācca pūtyāsyordhvagudāvapi
arbudaṃ ceti mukhajāścatuḥ saptatirāmayāḥ

karṇarogabhedāḥ
karṇarogāḥ samākhyātā aṣṭādaśamitā budhaiḥ
vātātpittātkaphādra ktātsannipātācca vidra dhiḥ

śotho'budaṃ pūtikarṇaḥ karṇārśaḥ karṇahallikā
bādhiryaṃ tantrikā kaṇḍūḥ śaṣkulī kṛmikarṇakaḥ
karṇanādaḥ pratīnāha ityaṣṭādaśa karṇajāḥ

karṇapālīrogabhedāḥ
karṇapālīsamudbhūtā rogāḥ sapta ihoditāḥ

utpātaḥ pāliśoṣaśca vidārī duḥkhavarddhanaḥ
paripoṭaśca lehī ca pippalī ceti saṃsmṛtaḥ

karṇamūlarogabhedāḥ
karṇamūlāmayāḥ pañca vātātpittātkaphādapi
sannipātācca raktācca
nāsārogabhedāḥ
tathā nāsābhavā gadāḥ

aṣṭādaśaiva saṃkhyātāḥ pratiśyāyastu teṣvapi
vātātpittātkaphādra ktātsannipātena pañcamaḥ

apīnasaḥ pūtināso nāsā'śo bhraṃśathuḥ kṣavaḥ
nāsā'nāhaḥ pūtiraktamarbudaṃ duṣṭapīnasam
nāsāśoṣo ghrāṇapākaḥ pūyasrāvaśca dīptakaḥ

śirorogabhedāḥ
tathā daśa śirorogā vātenārddhāvabhedakaḥ
śirastāpaśca vātena pittapīḍā tṛtīyakā

caturthī kaphajā pīḍā raktajā sannipātajā
sūryāvarttācchiraḥ kampātkrimibhiḥ śaṅkhakena ca

kapālarogabhedāḥ
tathā kapālarogāḥ syurnava teṣūpaśīrṣakam
aruṃṣikā vidra dhiśca dāruṇaṃ piṭikā'budam
indra luptaṃ ca khalitaṃ palitaṃ ceti te nava

netrarogabhedāstatrādau vartmarogabhedāḥ
tathā netrabhavāḥ khyātāścaturnavatirāmayāḥ
teṣu vartmagadāḥ proktāścaturviṃśatisaṃjñakāḥ

kṛcchronmīlaḥ pakṣmapātaḥ kaphotkliṣṭaśca lohitaḥ
aruṅnimeṣaḥ kathito raktotkliṣṭaḥ kukūṇakaḥ

pakṣmārśaḥ pakṣmarodhaśca pittotkliṣṭaśca pothakī
kliṣṭavartmā ca bahalaḥ pakṣmotsaṅgastathā'budam

kumbhikā sikatāvartma lagaṇo'ñjananāmikā
kardamaḥ śyāvavartmā ca bisavartmā tathā'lajī
utkliṣṭavartmeti gadāḥ proktā vartmasamudbhavāḥ

netrasandhirogabhedāḥ
netrasandhisamudbhūtā nava rogāḥ prakīrttitāḥ
jalasrāvaḥ kaphasrāvo raktasrāvaśca parvaṇī

pūyasrāvaḥ krimigranthirupanāhastathā'lajī
pūyālasa iti proktā rogā nayanasandhijāḥ

netraśuklagatarogabhedāḥ
tathā śuklagatā rogā budhaiḥ proktāstrayodaśa

śirotpātaḥ śirāharṣaḥ śirājālaṃ ca śuktikā
śuklārma cādhimāṃsārma prastāryarma ca piṣṭakaḥ

śirājapiṭikā caiva kaphagrathitako'junaḥ
snāyvarma śoṇitārma syāditi śuklagatā gadāḥ

netrakṛṣṇagatarogabhedāḥ
tathā kṛṣṇasamudbhūtāḥ pañca rogāḥ prakīrtitāḥ
śuddhaśukraṃ śirāśukraṃ kṣataśukraṃ tathā'jakā
śirāsaṅgaśca sarve'pi proktāḥ kṛṣṇagatā gadāḥ

kācarogabhedāḥ
kācaṃ tu ṣaḍvidhaṃ jñeyaṃ vātātpittātkaphādapi
sannipātācca raktācca ṣaṣṭhaṃ saṃsargasambhavam

timirarogabhedāḥ
timirāṇi ṣaḍeva syurvātapittakaphaistridhā
saṃsargeṇa ca raktena ṣaṣṭhaṃ syātsannipātataḥ

liṅganāśarogabhedāḥ
liṅganāśaḥ saptadhā syādvātātpittātkaphena ca
tridoṣairupasargeṇa saṃsargeṇāsṛjā tathā

dṛṣṭimaṇḍalarogabhedāḥ
aṣṭadhā dṛṣṭirogāḥ syusteṣu pittavidagdhakam
amlapittavidagdhaṃ ca tathaivoṣṇavidagdhakam

nakulāndhyaṃ dhūsarāndhyaṃ rātr! yāndhyaṃ hrrasvadṛṣṭikaḥ
gambhīradṛṣṭirityete rogā dṛṣṭigatā matāḥ

abhiṣyandarogabhedāḥ
abhiṣyandāśca catvāro raktāddoṣaistribhistathā

adhimantharogabhedāḥ
catvāraścādhimanthāḥ syurvātapittakaphāsrataḥ

sarvākṣirogabhedāḥ
sarvākṣirogāścāṣṭau syusteṣu vātaviparyayaḥ
alpaśopho'nyatovātastathā pākātyayaḥ smṛtaḥ
śuṣkākṣipākaśca tathā śopho'dhyuṣita eva ca
hatādhimantha ityete rogāḥ sarvākṣisambhavāḥ

puṃstvarogabhedāḥ
puṃstvadoṣāstu pañcaiva proktāstatrerṣyakaḥ smṛtaḥ
āsekyaścaiva kumbhīkaḥ sugandhiḥ ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ

śukradoṣabhedāḥ
śukradoṣāstathā'ṣṭau syurvātātpittātkaphena ca
kuṇapaṃ śleṣmavātābhyāṃ pūyābhaṃ śleṣmapittataḥ

kṣīṇaṃ ca vātapittābhyāṃ granthilaṃ śleṣmavātataḥ
malābhaṃ sannipātācca śukradoṣā itīritāḥ

atha strīroganāmāni
tatrārttavadoṣabhedāḥ
atha strīroganāmāni procyante pūrvaśāstrataḥ

aṣṭāvārttavadoṣāḥ syurvātapittakaphaistridhā
pūyābhaṃ kuṇapaṃ granthiṃ kṣīṇaṃ malasamaṃ tathā

raktapradarabhedāḥ
tathā ca raktapradaraṃ caturvidhamudāhṛtam
vātapittakaphaistredhā caturthaṃ sannipātataḥ

yonirogabhedāḥ
viṃśatiryonirogāḥ syurvātātpittātkaphādapi
sannipātācca raktācca lohitakṣayatastathā

śuṣkā ca vāminī caiva khaṇḍitā'ntarmukhī tathā
sūcīmukhī viplutā ca jātaghnī ca pariplutā

upaplutā prākcaraṇā mahāyoniśca karṇinī
syānnandā cāticaraṇā yonirogā itīritāḥ

yonikandabhedāḥ
caturvidhaṃ yonikandaṃ vātapittakaphaistridhā
caturthaṃ sannipātena
garbharogabhedāḥ
tathāṣṭau garbhajā gadāḥ

upaviṣṭakagarbhaḥ syāttathā nāgodaraḥ smṛtaḥ
makkallo mūḍhagarbhaśca viṣkambho gūḍhagarbhakaḥ
jarāyudoṣo garbhasya pātaścāṣṭamakaḥ smṛtaḥ

stanarogabhedāḥ
pañcaiva stanarogāḥ syurvātātpittātkaphādapi
sannipātātkṣatāccaiva
stanyarogabhedāḥ
tathā stanyodbhavā gadāḥ

bālarogeṣu kathitāḥ
strīdoṣabhedāḥ
strīdoṣāścatrayaḥ smṛtāḥ

adakṣapuruṣotpannaḥ sapatnīvihitastathā
daivājjātastṛtīyastu
sūtikārogabhedāḥ
tathā ye sūtikāgadāḥ

jvarādayaścikitsyāste yathādoṣaṃ yathābalam

bālarogabhedāḥ
dvāviṃśatirbālarogāsteṣu kṣīrabhavāstrayaḥ
vātātpittātkaphāccaiva dantodbhedaścaturthakaḥ
dantaghāto dantaśabdo'kāladantā'hipūtanam

mukhapāko mukhasrāvo gudapākopaśīrṣake
padmāruṇastālukaṇṭo vicchinnaṃ pārigarbhikaḥ

daurbalyaṃ gātraśoṣaśca śayyāmūtraṃ kukūṇakaḥ
rodanaṃ cājagallī syāditi dvāviṃśatiḥ smṛtāḥ

bālagrahabhedāḥ
tathā bālagrahāḥ khyātā dvādaśaiva munīśvaraiḥ
skandagraho viśākhaḥ syācchvagrahaśca pitṛgrahaḥ

naigameyagrahastadvacchakuniḥ śītapūtanā
mukhamaṇḍanikā tadvatpūtanā cāndhapūtanā
revatī caiva saṅkhyātā tathā syācchuṣkarevatī

caraṇabhedarogabhedāḥ
tathā caraṇabhedāstu vātaraktādikāśca ye
dvicatvāriṃśaduktāste rogeṣveva munīśvaraiḥ
vātādidoṣabhedāḥ
dviṣaṣṭirdoṣabhedāḥ syuḥ sannipātādikāśca ye
te'pi rogeṣu gaṇitāḥ pṛthakproktā na te kvacit

pañcakarmarogabhedāḥ
hīnamithyā'tiyogānāṃ bhedaiḥ pañcadaśoditāḥ
pañcakarmabhavā rogā rogeṣveva prakīrttitāḥ

snehādīnāṃ hīnādiyogajarogabhedāḥ
snehasvedau tathā dhūmo gaṇḍūṣo'ñjanatarpaṇe
ṣoḍhā aṣṭādaśaitajjāstāśca rogeṣu lakṣitāḥ

śītoṣṇaśalyakṣāropadra vāḥ
śītopadra va ekaḥ syādekaścoṣṇodbhavo mataḥ
śalyopadra va ekaśca kṣārāccaikaḥ smṛtastathā

viṣasya vividhā bhedāḥ
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva kṛtrimaṃ ca tridhā viṣam

teṣāṃ ca kālakūṭādyairnavadhā sthāvaraṃ viṣam
jaṅgamaṃ bahudhā proktaṃ tatra lūtā bhujaṅgamāḥ

vṛścikā mūṣikāḥ kīṭāḥ pratyekaṃ te caturvidhāḥ
daṃṣṭrāviṣaṃ nakhaviṣaṃ bālaśṛṅgāsthibhistathā

mūtrātpurīṣācchukrācca dṛṣṭerniśvāsatastathā
lālāyāḥ sparśatastadvattathā śaṅkāviṣaṃ matam

kṛtrimaṃ dvividhaṃ proktaṃ garadūṣīvibhedataḥ
saptadhātuviṣaṃ jñeyaṃ tathā saptopadhātujam

tathaivopaviṣebhyaśca jātaṃ saptavidhaṃ matam
duṣṭanīraviṣaṃ caikaṃ tathaikaṃ digdhajaṃ viṣam

kapikacchubhavā kaṇḍūrduṣṭanīrabhavā tathā
tathā sūraṇakaṇḍūśca śotho bhallātajastathā

madabhedāḥ
madaścaturvidhaścānyaḥ pūgabhaṅgā'kṣakodra vaiḥ
caturvidho'nyo dra vyāṇāṃ phalatvaṅmūlapatrajaḥ

upasaṃhāraḥ
iti prasiddhā gaṇitā ye kilopadra vā bhuvi
asaṅkhyāścāpare dhātumūlajīvādisambhavāḥ
iti śārṅgadharasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe rogagaṇanānāmasaptamo'dhyāyaḥ
iti prathamakhaṇḍaṃ samāptam