Language

ENहिગુ
Scripture Library

Sharngadhara Samhita · Chapter p2

p2.1

pariśiṣṭam
prathamaṃ pariśiṣṭam
tatra prathamaṃ pariśiṣṭam
atha yakṛdrogādhikāraḥ

p2.2

yakṛtsthānam
adho dakṣiṇato jñeyā hṛdayād yakṛtaḥ sthitiḥ
tatratyarogāṇāṃ duḥkhaprācuryam
vyādhayo bahavastatra bhaveyurbhūri duḥkhadāḥ
tanmlāne rogī lakṣaṇam
mlāne tasmin purīṣasyāpravṛttiḥ svalpapittatā
pāṇḍutvaṃ kardamābhatvañcodanyāvilamūtratā
udgārasadanādhmānacchardanotkleśanānyapi
prātastiktāsyatā nāḍyāḥ kāṭhinyaṃ vahnimandatā
dehasya ca mṛdābhatvaṃ rasanā malasaṃyutā
liṅgānyetāni jāyante tatrāpyākṛṣṭivad vyathā
yakṛdvṛddhau rogilakṣaṇam
gate yakṛti saṃvṛddhiṃ vedanā tatra jāyate
uro'sthni dakṣiṇe skandhe sakthni cāpyapasavyage
dakṣiṇasya bhavejjāḍyaṃ bāhostiktarasāsyatā
vivarṇatvaṃ purīṣasya kāso lohitamūtratā
aratirbalahāniśca jvaro baddhālpaviṭkatā
pītākṣatvaṃ ca pārśvena śete savyena cāturaḥ
todabhedau tathā dāhaḥ kāmalā'pyasya jāyate
nidrā nāśastṛṣāśothastathā sattvasya saṃkṣayaḥ
yakṛdvidra dherduḥsādhyatā
vidra dhiryakṛti syācca prāyeṇa prāṇanāśanaḥ
tena bhāgyabalāt ko'pi jantuṣvekaḥ pramucyate
yakṛdro ganidānam
madyātipānādatyuṣṇagurvannasya niṣevaṇāt
vegarodhāddivāsvapnānniśi cāpi prajāgarāt
ativyavāyabhārādhvasevanādabhighātataḥ
tathā'nyai karmabhirghorairyakṛdro gā bhavanti hi
cikitsā
plīhoddiṣṭāḥ kriyāḥ sarvā yakṛdro ge samācaret
prātarmūtreṇa saṃsvedaḥ plīhavat tatra ceṣyate
kṣāraṃ viḍaṅgakṛṣṇābhyāṃ pūtikasyāmbuniḥsṛtam
pibet prātaryathāvahni yakṛtplīhapraśāntaye
jalaukābhirha redra ktaṃ kṣāraṃ vā tatra pātayet
śigrutvagrājikācūrṇairlepastatra ca yujyate
toyena prasthamānena mahādrā vakakarṣakam
melayitvā'tha tatsthānamūrvaṅghryādyañca mardayet
pītamūlyabhayādhātrīdrā kṣāragvadhasindhujaiḥ
recayedra sacūrṇena tailenairaṇḍajena vā
yakṛdvidra dhicikitsā
vidra dhiṃ yakṛti jñātvā hikkāśvāsavyathādibhiḥ
śastraṃ trikūrcakaṃ tatra prayuñjyācchastrakovidaḥ
pāyayitvā surāṃ pūrvaṃ balasattvopayoginīm
agropaharaṇīyoktaṃ samāhṛtya jalādikam
satyenāpyanṛtenāpi vacasāśvāsya cāturam
īśvaraṃ manasā dhyātvā sarvāpadvinivāraṇam
kṣiprahasto balī dhīraḥ sthiracitto vicakṣaṇaḥ
bahuśo dṛṣṭakarmā ca kṛtakarmā'bhayo bhiṣak
śastraṃ śastraguṇopetaṃ parigṛhya trikūrcakam
savedanaṃ śothayutaṃ bhittvā carma salohitam
antaḥ praveśayedāśu vidra dhirbhidyate yathā
bahirnayettataḥ śastraṃ tasya nāḍikayā vinā
avadhānena tatkāryyaṃ nānilo'ntaryathā viśet
tato jalābhiṣekādyaiḥ śastrapātavyathākulam
samāśvāsyāpasavyena pārśvena śāyayettu tat
sakṣīramatasīkalkaṃ sājyaṃ tatra ca lepayet
ahiphenāsavaṃ samyaṅmātrayā pariyojayet
kṣīraṃ māṃsarasañcaiva pāyayedbalasādhanam
tato māsadvayaṃ yāvadāturaḥ prāptajīvitaḥ
sukhaṃ tiṣṭhet tyajecchrāntiṃ bhuñjīta laghu poṣaṇam
vidra dhiṃ mahatīṃ prājñaḥ śastramutpalapatrakam
yuñjyānnopakramejjantuṃ sañjātānekavidra dhim
atha hṛdro gādhikāraḥ

p2.3

āvaraṇikādi hṛdro gāṇāṃ lakṣaṇāni
āvaraṇikaḥ
āmavātād vṛkkadoṣāt śītārdra tvaniṣevaṇāt
hṛtkoṣṭhāvaraṇī kṣipraṃ pīḍyate akṛtātmanaḥ
tatra dāhoṣṇatāśophā gauravaṃ mahatī vyathā
koṣṭhasaṃvepanaṃ kāso daurbalyaṃ śvāsakṛcchratā
nāsāmārgeṇa raktasya srutirvahneśca mandatā
śākhāsu śophā dhamanī bhavedviṣamagāminī
nāmnāvaraṇiko hyeṣa vyādhirvidvadbhirucyate
jātamātraścikitsyo'ya naivopekṣyaḥ kadācana
kauṣṭhikaḥ
āmavātādabhīghātāttathāvaraṇikād gadāt
hṛtkoṣṭhe jāyate śotho gada eṣa hi kauṣṭhikaḥ
jvaro dāho'ruciḥ kampo vaivarṇyaṃ vahnisaṃkṣayaḥ
śvāsaḥ kāsā rājayakṣmā koṣṭhe pūyasya sañcayaḥ
mūrcchākṣepaḥ pralāpaśca nāḍī viṣamavāhinī
gadād ghoratarādasmād bhāgyāt ko'pi pramucyate
pṛthukaḥ
śoṇitasya gatau koṣṭhe vyāhatāyāmanātmanaḥ
tatpeśī pṛthutāṃ yāti mithyāhāravihārataḥ
hṛdvepathurvyathā tatra daurbalyaṃ śvāsakṛcchratā
aratirbhramamohau ca cihnāni pṛthuke gade
āyāmikā
hṛtkoṣṭhe prasṛtirnāmnā vyādhirāyāmikā matā
śvāsaḥ śothoḥ bhramo mūrcchā hṛtkampo vahnimandatā
jalodaramanidra tvaṃ balamāṃsaparikṣayaḥ
ebhiranyaiśca vijñeyaścihnairāyāmikā gadaḥ
parikṣayaḥ
kṣayāt sañjāyate ghoro vyādhirnāmnā parikṣayaḥ
koṣṭhapeśyāḥ kṣayaḥ śvāso daurbalyaṃ sadanaṃ bhramaḥ
hṛdvepathurvahnimāndyaṃ kramācchophaśca jāyate
etairanyaiśca vijñeyaścihnairvyādhiḥ parikṣayaḥ
medaḥ sūtram
hṛtkoṣṭhapeśī sūtreṣu medaḥkaṇacayo gadaḥ
medaḥ sūtrākhyayā prokto munibhistattvavedibhiḥ
mandaṃ mandaṃ vrajennāḍī bhaveddhṛdayavepathuḥ
avasādo bhramo mūrcchā snāyūnāṃ balasaṃkṣayaḥ
hṛdvṛttervā'pi sambhedānmṛtyuśca sahasā bhavet
jātamātraścikitsyo'ya vyādhiḥ paramadāruṇaḥ
vikṣepikā
hṛtkoṣṭhākṣepako vyādhirnāmnā vikṣepikā matā
jāte'smin mahati vyādhau koṣṭhadeśe'pyuro'sthyadhaḥ
savyāṃsāsthni savyabāhau grīvāyāṃ pṛṣṭhadeśataḥ
vedanā jāyate tīvrā marmaprāṇaprapīḍinī
todabhedau samākarṣo dāhastatra ca jāyate
muhurmuhuḥ śvāsarodhaḥ śītā tvak svedanirgamaḥ
ādhmānānāhamohāśca vaivarṇyaṃ kṛśatā'ruciḥ
kramādindri yavidhvaṃso maraṇaṃ cāpyanātmanaḥ
hṛdro gacikitsā
ghṛtena dugdhena guḍāmbhasā vā pibanti cūrṇaṃ kakubhatvaco ye
hṛdro gajīrṇajvararaktapittaṃ hatvā bhaveyuścirajīvinaste
harītakīvacārāsnāpippalīnāgarodbhavam
śaṭīpuṣkaramūlotthaṃ cūrṇaṃ hṛdro ganāśanam
puṭadagdhaṃ hariṇaśṛṅgaṃ piṣṭaṃ gavyena sarpiṣā pibataḥ
hṛtpṛṣṭhaśūlamacirādupaiti śāntiṃ sukaṣṭamapi
tilājyaguḍavipakvaṃ cūrṇaṃ godhūmapārthottham
pibati payobhuk sa bhavati jitasakalahṛdāmayaḥ puruṣaḥ
pippalyādicūrṇam
pippalyelā vacā hiṅgu yavakṣāro'tha saindhavam
sauvarcalamatho śuṇṭhī ajamodeti cūrṇitam
dadhnā madyenāsavena kāñjikena ghṛtena vā
pāyayecchuddhadehaṃ hi vātike hṛdayāmaye
śītāḥ pradehāḥ pariṣecanāni tathā vireko hṛdi pittaduṣṭe
drā kṣāsitākṣaudra parūṣakaiḥ syācchuddhe ca pittāvahamannapānam
piṣṭvā pibed vā'pi sitā jalena yaṣṭyāhvayaṃ tiktakarohiṇīñca
vacānimbakaṣāyābhyāṃ vāntaṃ hṛdi kaphotthite
vātahṛdro gahṛccūrṇaṃ pippalyādyaṃ prapāyayet
tridoṣaje laṅghanamāditaḥ syādannañca sarveṣu hitaṃ vidheyam
hīnātimadhyatvamapekṣya caiva kāryyaṃ trayāṇāmapi karma śastam
hiṅgūgragandhāviḍaviśvakṛṣṇākuṣṭhābhayācitrakayāvaśūkam
pibet sasauvarcalapuṣkarāḍhyaṃ yavāmbhasā śūlahṛdāmayaghnam
pāṭhāṃ vacāṃ yavakṣāramabhayāmamlavetasam
durālabhāṃ citrakañca tr! yūṣaṇañca balātrayam
śaṭīṃ puṣkaramūlañca tintiḍīkaṃ sadāḍimam
mātuluṅgasya mūlāni ślakṣṇacūrṇāni kārayet
sukhodakena madyairvā plutānyetāni pāyayet
arśaḥ śūlañca hṛdro gaṃ gulmañcāśu niyacchati
krimije ca pibenmūtraṃ viḍaṅgāmayasaṃyutam
hṛdi sthitāḥ patantyevamadhastāt krimayo nṛṇām
yavānnaṃ vitareccāsmai saviḍaṅgamataḥ param
athorastoyādhikāraḥ

p2.4

samprāptiḥ
urasyekatare pārśve pārśvayorvā'pyapāṃ cayaḥ
urastoyaṃ gado nāma prāyaśaḥ prāṇanāśanaḥ
lakṣaṇam
kṛcchrācchvāsaḥ kaphasrāvo nīlāvoṣṭhau tathā mukham
śothaḥ pāde dharā kṣudrā viṣamā vegavāhinī
mūtrālpatvaṃ bhaveccāpi sa nā na śayanakṣamaḥ
svāsthyaṃ kiñcit samāsīno labhate'smin mahāgade
granthāntare urastoyanidānam
śvāso'tikṛcchraḥ kaphasaṃsravaśca nīlau tathoṣṭhau vadanekṣaṇaṃ ca
asvedanañcālpapurīṣamūtre śvāsena dīnaḥ śayane na śaktaḥ
mandendri yo mandabalāgni kāntiḥ kṣīṇā'tināḍī drutagāminī ca
hṛdi vyathā pādayuge ca śotho liṅgānyamūnyatra bhavanti roge
cikitsā
bheṣajaṃ śleṣmaharaṇaṃ mūtrasyāpi pravarttanam
urastoye gade yojyaṃ vivicya bhiṣajā sadā
pipāsānigrahaḥ kāryaḥ śītāmbho'nalasevanam
yatnataḥ pariharttavyamabhiṣyandyakhilaṃ tathā
pādāvaśiṣṭaṃ yattoyaṃ tat tṛṣāyāṃ pibenmanāk
payasā vā śṛtoṣṇena śāntiṃ kuryāt sadā tṛṣaḥ
varṣābhūsvarasaṃ vā'pi yavakṣārasamāyutam
pibennityamurastoyī sāyaṃ prātaratandri taḥ
śvayathau mūtrakṛcchre ca kāse śvāse hṛdāmaye
bheṣajaṃ gaditaṃ yadyat tat tadatra prayojayet
naivaṃ vyādhiḥ śamaṃ yāyānnikhilairyadi karmabhiḥ
kuryyācchastrakriyāṃ tarhi laghuhasto bhiṣagvaraḥ
samudra vasvormadhye vā mahīdhragrahayoratha
parśukāsthnorgrahadiśā śastraṃ nāma trikūrcakam
praveśyāvahito rakṣan yakṛtplīhānameva ca
niḥśeṣaṃ nirha redambu vyādhirevaṃ praśāmyati
athaupasargikopadaṃśādhikāraḥ

p2.5

tasya nidānalakṣaṇādīni
bahusaṅkarasevābhyāṃ sañjāto jananendri ye
vraṇaḥ kaṣṭataro ghoro nānārogaprakāśakaḥ
viṣopadaṃśaḥ pāpopadaṃśaḥ ityevamīritaḥ
sa eva hi budhaiḥ pūrvaiḥ kathitaścaupasargikaḥ
vyādhiḥ sraṃkamati strītaḥ puṃsi tasyāṃ tatastathā
apatyeṣu ca jāyeta kulajo'sau sudāruṇaḥ
upadaṃśo dvidhā prokto mukhyagauṇaprabhedataḥ
indri yasyādimo doṣo mukhyo'nyo dāhikastathā
ārabhya ca kriyākālaṃ saptāhatrayamadhyataḥ
vraṇo viṣopadaṃśasya jāyate jananendri ye
bhaved dīrghataraṃ kālaṃ yāvantaṃ samatītya yaḥ
tathā kṛcchrataraḥ sa syād bahuduḥkhapradāyakaḥ
dvidhā pāpopadaṃśasya vraṇaḥ syāt kaṭhino mṛduḥ
ādyaḥ saṃkrāmakaḥ kṛcchraḥ sarvadehapratāpanaḥ
aparo na ca saṃkrāmet kañciddehaṃ na dūṣayet
eṣa sādhyataraḥ prokto na ca kaṣṭo yathādimaḥ
puṃso meḍhrasya muṇḍe ca carmaṇyāvarake tathā
bhagadvāre bhagoṣṭhe ca jāyante piḍakāḥ striyāḥ
samantāt kaṭhināstāstu vidīrṇā rasavāhikāḥ
dṛḍhamūlā madhyanimnā jvarabradhnādidāyikāḥ
mukhyopadaṃśa ityasmin śānte'pi punareva hi
vikṛtiṃ vividhāṃ kuryyāt tadviṣaṃ dehasaṃsthitam
gauṇopadaṃśaḥ
tvagvikārākṣirogau ca keśalomnāñca saṃkṣayaḥ
granthipīnasakuṣṭhāni gauṇopadaṃśalakṣaṇam
tvagvikārādayo gauṇopadaṃśena lakṣyante
viṣopadaṃśaḥ
viṣaṃ pāpopadaṃśasya śleṣmagranthiṣu saṃsṛtam
bradhnarogaṃ sañjanayet sajvaraṃ bahuduḥkhadam
cikitsā
piḍikāmupadaṃśasya dahet kṣāranipātataḥ
vyādhistena śamaṃ yāti na kañcid vyāpado'parāḥ
karṣaṃ śodhitasūtasya kāṭhinyāstaddvayaṃ tathā
yatnato mardayet tāvad yāvat sūto na dṛśyate
asya guñjādvayaṃ khādet pratyahaṃ triḥ puṭasthitam
dantaveṣṭavyathāyāñca lālāsrāve ca tat tyajet
rasacūrṇasya karpūrarasasyāpi niṣevaṇāt
anena vidhinaivāsau gado ghoraḥ praśāmyati
palārddhapramitaṃ cūrṇaṃ toye pañcaśarāvake
kṣiptvā viloḍya samyak ca caturyāmāntataḥ param
svacchāṃśamūrddhvagañcāsya gṛhṇīyādatiyatnataḥ
idaṃ cūrṇodakañcāmlanāśanaṃ vraṇamehanut
dvipale cūrṇatoye'smin rasacūrṇasya māṣakam
kṣiptvā sammiśrayettāvad yāvat kṛṣṇaprabhaṃ jalam
kṛṣṇadra veṇa cānena kṣālanaṃ vraṇahṛt param
upadaṃśe viśeṣeṇa śastametanmahauṣadham
sārdhadvipalamāne'smin niḥkṣipennavaraktikam
karpūrarasametena kṛtvā pītadra vauṣadham
vraṇaṃ pāpopadaṃśasya kṣālayettena vāriṇā
etacca paramaṃ proktamauṣadhaṃ hi budhairiha
vidra dhau yā kriyā proktā bradhnaroge'pi sā hitā
gauṇopadaṃśe viṣame pittaghnañcāsraśodhanam
saraṃ bheṣajamannañca pānañcāpi ninirdiśet
anantādyaṃ ghṛtam
anantāmalakīdrā kṣāḥ kākolīyugalaṃ varīm
elādvayaṃ vidārīñca madhūkaṃ madhukaṃ murām
triphalāṃ svarṇaparṇāñca bījaṃ gokṣurasambhavam
daśamūlaṃ tālamūladyaṃ trivṛtāmindra vāruṇīm
nīlinīṃ śūkaśimbyāśca bījaṃ karṣapramāṇataḥ
kalkīkṛtya pacet prasthe sarpiṣaḥ sārivā'mbhasā
ghṛtametadanantādyamupadaṃśavināśanam
rasāyanaṃ paraṃ vṛṣyamasradoṣaniṣūdanam
bheṣajaṃ kuṣṭhaśamanaṃ vātaraktaharaṃ tathā
gauṇe mukhye ca saṃyojyamupadaṃśe yathāyatham
viśeṣataḥ varjyam
pāpapramehī vātāstrī kuṣṭhī pāpopadaṃśavān
na bhajedaṅganāṃ nāpi tadgadinyaṅganā naram
athāgantujapakṣāghātādhikāraḥ

p2.6

pakṣāghāto dvidhā jñeyo doṣāgantujabhedataḥ
doṣajaḥ kathitaḥ pūrvamadhunāgantujaṃ śṛṇu
āgantujo'pi dvividhaḥ pakṣāghātaḥ prakrīrtyate
ādyaḥ pāradasambhūto dvitīyo nāgajaḥ smṛtaḥ
pāradapakṣāghātasya nidānam
rasasaṃsparśasātatyāt taddharmasya ca sevanāt
pakṣāghāto bhaved yastu sa jñeyaḥ pāradodbhavaḥ
pāradapakṣāghātasya lakṣaṇam
ādau bāhvorbaladhvaṃsastataḥ kampaḥ prajāyate
vepete sakthinī cāpi kāyaḥ sarvastataḥ param
gadī calati nṛtyan vai dṛḍhaṃ dra vyaṃ na dhārayet
spaṣṭaṃ prabhāṣituñcāpi carvituñca na ca kṣamaḥ
tatastasyāratirnidrā pralāpo balasaṃkṣayaḥ
hṛllāso vahnināśaśca dantadhvaṃsaḥ kvacit srutiḥ
śāntirbhavati kampasya vidhṛte'ṅgerasāyane
nāgāmayasya liṅgāni śṛṇūrabhrāṃ samāsataḥ
pāradapakṣāghātasya cikitsā
mukhyaṃ cikitsitañcāsya nidānaparivarjanam
nidānasevino vyādhirnauṣadhād vinivarttate
svedasañjananaṃ sarvaṃ mrūtrakṛcca virecanam
raktadoṣaharaṃ cātra śarmadaṃ bheṣajaṃ matam
gandhakaṃ paramaṃ prāhurbheṣajaṃ pāradāmaye
nepālanimbatoyena sevyo lauho'sya śāntaye
nāgapakṣāghātasya nidānam
citrakṛtpramukhā ye hi nāgaiḥ karma prakurvate
ye vā vyavaharantyasya pātraṃ teṣāṃ tato gadaḥ
asya lakṣaṇam
aṅgulīstu samārabhya maṇibandhaṃ tato'khilam
vyādhirvyāpnoti daurbalyaṃ tatraikaṃ lakṣaṇaṃ mahat
aṃse prakoṣṭhe todaśca bāhvośca pariśīrṇatā
nīlimā dantaveṣṭeca śūlaṃ cihnāni cāsya vai
asya cikitsā
svedanaṃ bhedanañcāpi kuṣṭhaṃghnaṃ yacca bheṣajam
tatsarvamiha saṃsevyaṃ kṛtvā hetuvivarjanam
atha gadodvegādhikāraḥ

p2.7

gadodvegasya svarūpam
vinā vyādhiṃ vyādhiśaṅkā gadodvega itīritaḥ
padārthatvābhāvavattvādapadārthagadaśca saḥ
apadārthagadasya gidodvegasyai! nidānam
kāyena manasā bhūyāñśramaḥ śoko balakṣayaḥ
nairāśyaṃ mānahāniśca mahodvego mahābhayam
duradṛṣṭaṃ bījadoṣaḥ sattvasyābhāva eva ca
apadārthagadasyaite hetavaḥ kathitā budhaiḥ
tasya lakṣaṇam
adbhutasya gadasyāsya lakṣaṇānyadbhutāni ca
asambhāvyānyacintyāni mahotpātabhayāni ca
ko'pyevaṃmanyate nūnamudaraṃ bhujago'viśat
koṣṭhebhramatyasau nityaṃ bhuṅkte yad bhujyate mayā
niryāsyati pathā kena kenopāyena naṅkṣyati
kiṃ vidhāsyati no jāne daśye vā'ha durātmanā
ko'pi vā manute bheko mamaiko mūrdhni saṃsthitaḥ
vighaṭṭayati mastiṣkaṃ mārayiṣyati māṃ dhruvam
ko'pītthaṃ cintayeccitraṃ kāyaḥ kācamayo mama
sañjāto'yamato rakṣyaḥ sadāghātāt prayatnataḥ
ityevaṃ bahurūpābhirvyarthacintābhirākulaḥ
apadārthagadīśuṣyet sadā bhītaḥ sadā'sukhī
bahudhā bodhito'pyeṣa sāntvito'pi punaḥ punaḥ
bhramaṃ cittād dūrīkartuṃ na śaknoti na sādhvasam
yaścāsya kathayed bhrāntiṃ tasmai drhyati nityaśaḥ
prīyate ca gadodvegī vyādheḥ satyatvavādini
gadodvegavatā koṣṭhe kismaṃścidanubhūyate
sutīvrā vedanā prāyaḥ pākakoṣṭhe viśeṣataḥ
jihvā syāt kaphaliptā'sya pūtiḥ śvāso nireti ca
utkleśaśca tathā vāntiritthañca jīrṇalakṣaṇam
prākharyyaṃ sparśaśakteśca dyutimallohitāsyatā
hṛdayodarakampaśca pāṇḍutvamudarāmayaḥ
hṛdi sāṅghātiko vyādhiḥ kena vā'pyanubhūyate
gadodvegavatā'nyena puruṣatvasya saṃkṣayaḥ
jvaraḥ satatako'nyena duṣpratīkāryya eva ca
kimāścaryyaṃ vepanādyaṃ jāyate ca tadā tadā
itthaṃ bahuvidhākārā vyādhayaḥ kalpanākṛtāḥ
bhramarūpāḥ prajāyante niḥsattvānāmamedhasām
śakyante vyādhayo vaktuṃ naite niravaśeṣataḥ
buddhimadbhirlakṣaṇīyā yathāsvaṃ doṣalakṣma ca
prāyaśaḥ ṣoḍaśādarvāṅ na ca pañcāśataḥ param
vyādhireṣa pradṛśyeta hetustatra manogatiḥ
māsi māsi rajaḥ srāvāt sarve śudhyanti dhātavaḥ
ataḥ snāyugadaḥ strīṇāmeṣa prāyo na jāyate
gadodvegasya cikitsā
sāntvanāśvāsanasnehaharṣaṇaiḥ paricaryyayā
apadārthagadākrāntaṃ cikitset tarṣaṇena ca
pācanaṃ vahnikṛd yacca yad vātasyānulomanam
pittahṛnnātikaphakṛt tad yuñjyādatra bheṣajam
vātavyādhyuditānyatra tailāni ca ghṛtāni ca
yuktyā yuñjyādbhiṣak prājño bheṣajañca rasāyanam
gado mithyeti na vadedbhiṣagasya kadācana
sa yad bravīti vṛttāntaṃ śṛṇuyādavadhānavān
atha śaiśavasaṃnyāsādhikāraḥ

p2.8

śaiśavasaṃnyāsasya nidānaṃ lakṣaṇañca
duṣṭastanyasya pānācca sadā śītagṛhe sthiteḥ
vātātapavihīne vā duṣṭānilavidūṣite
pānāśanavihāraiśca doṣalairbahubhiḥ śiśuḥ
saṃnyāsākhyena rogeṇa pīḍyate krimibhistathā
uttāranayanaḥ sa syādākṣiptāṅgastvasaṃjñakaḥ
dāruvat patito bhūmau dṛḍhakāyo mṛtopamaḥ
nāmnā śaiśavasaṃnyāso gado'ya śiśupīḍanaḥ
kriyā sadyaḥphalā cātra recanaśca hitaṃ matam
śaiśavasaṃnyāsasya cikitsā
vyādhau śaiśavasaṃnyāse nidānānāṃ nirākṛtau
vidadhyāt sarvathā yatnaṃ karmadoṣaharaṃ tathā
kuryyācca rubutailena rasacūrṇena vā punaḥ
recanaṃ śiśusaṃnyāse svedastatrodare hitaḥ
arogiṇyāḥ śiśuṃ dhātr! yāḥ stanyaṃ śuddhaṃ prapāyayet
stanyasya śodhanaṃ vā'pi kuryyād yasyāḥ pibet sa tat
krimije śiśusaṃnyāse krimīṇāṃ haraṇaṃ hitam
kaṇāmadhuyutaṃ sūtaṃ mūrcchāyāṃ prāśayedbhiṣak
atha yoṣā'pasmārādhikāraḥ

p2.9

yoṣā'pasmārasya nidānam
śoṇitasya kṣayādvā'pi tathādhikyādajīrṇataḥ
koṣṭharodhānmanobhaṅgādatyudvegācca śokataḥ
rajo'bhāvācca yoṣāṇāṃ jarāyuvikṛtestathā
aśakterapi naiṣṭhuryāt patyurasnehatastathā
vaidhavyajanyādādheśca yoṣā'pasmārasaṃjñakaḥ
gadaḥ prajāyate kṛcchro manodehapratāpanaḥ
yoṣitāmeva bāhulyād yata eṣa bhaved gadaḥ
apasmāraprakṛtikastenāsyaiṣā'bhidhā matā
kālo'sya yauvanaṃ vyādhernārvāg dvādaśavarṣataḥ
paraṃ pañcāśato vā'pi vyādhireṣa prajāyate
asya pūrvarūpam
hṛdrujā jṛmbhaṇaṃ sādo varṣmaṇo manaso'pi ca
bhaved bhaviṣyati gade yoṣā'pasmārasaṃjñake
asya lakṣaṇam
vaicityaṃ buddhivibhrāntirhāsyaṃ krandanameva ca
uccaiḥ krośaḥ pralapanaṃ jyotirdveṣastathā bhramaḥ
auddhatyaṃ śvāsakṛcchrañca kaṇṭhāmāśayavedanā
prābalyaṃ sparśaśakteśca kvacidaṅge sadā vyathā
alīkavarttulotthānamākaṇṭhamudarādapi
sadalpabuddhirmūrcchā ca vyādhāvasmin prajāyate
asya cikitsā
yad dhātupoṣakaṃ pānamannamauṣadhameva ca
koṣṭhaśuddhikarañcāpi tattadatra prayojayet
mūrcchāyāṃ śītatoyena sekaḥ śirasi cakṣuṣoḥ
śiro virecanaṃ vā'pi prayojyaṃ tannivṛttaye
atra prayojayet sarvaṃ mūrcchā'pasmārabheṣajam
jarāyudoṣaṃ nikhilaṃ pratikuryyād yathāvidhi
yoṣā'pasmaraṇaṃ sāntvaiḥ priyadānācca śāmyati
bṛhradbhūtabhairavaraso'pyatra deyaḥ
atha tattvonmādādhikāraḥ

p2.10

svarūpam
aho mama mahad bhāgyaṃ labdhā yad brahmaṇaḥ kṛpā
ityevaṃ bhramajo mohastattvonmāda itīritaḥ
tattvonmādo harṣamauḍhyaṃ brahmamohaśca sa smṛtaḥ
vṛthādhīprabhavo vyādhirayaṃ sadbhirnirūpitaḥ
kiṃ rūpaṃ kutra vā brahma naitajjānāti ko'pyaho
purāṇairdarśanairvā'pi na labdhaṃ brahmadarśanam
eke sakartṛkaṃ viśvaṃ vadantyanye nirīśvaram
brahmāṇḍaṃ brahmatarkeṇa vyākulaṃ bahudhā vṛthā
mānaṃ durūhaṃ sattāyāmāstāṃ dūre dayādikam
anirṇītamanirṇeyaṃ tadevamavadhāraya
madarthaṃ brahma kurvetajjahyenaṃ mama vairiṇam
dhanaṃ dehi yaśo dahi dehi rājyamakaṇṭakam
viśālanetrāṃ sudatīṃ pīnonnatapayodharām
nitambinīṃ kṣīṇamadhyāṃ smarakelikalāvidām
nityaṃ narmapriyāṃ tanvīṃ rambhoru rasikeśvarīm
madvratāṃ nityasantuṣṭāṃ sundarīṃ dehi kāminīm
itthamarthanamātreṇa bahma bhītaṃ sasambhramam
bhrāntabuddhe na manyasva prārthitaṃ sādhayiṣyati
kadācit prārthanā kā'pi yadi te saphalā bhavet
viddhi tat kākatālīyaṃ tatra brahma na kāraṇam
na stavairhṛṣyati brahma nāpi dveṣṭi ca nindayā
astivādī priyo nāsya nāstivādī na cāpriyaḥ
na mūrkhe'nādarastasya bahumāno na paṇḍite
dhanino vā bhayaṃ nāsya na daridre ca tāḍanam
śvapāke yavane vā'pi brāhmaṇe vedapārage
madyape gaṇikāsakte mālātilakadhāriṇi
śucau vā'pyaśucau sādhvyāṃ veśyāyāṃ bālavṛddhayoḥ
sarvatraiva samaṃ brahma viśvarūpaṃ sanātanam
evambhūtasya tasyeyamiti matprīyate kṛtiḥ
tattvonmādyati yastasya vyādhirunmāda eva hi
prāyaśo buddhihīnānāmasatāṃ nīcacetasām
vyādhireṣo'bhijāyeta kadācinmahatāmapi
tattvonmādasya nidānam
atipragāḍhāccittasya dharmādyabhiniveśanāt
vyādhistattvonmado nāma jāyate vātakopataḥ
tasya lakṣaṇam
brahmamohe pramūḍhatvaṃ sthirā'spandā kanīnikā
cakṣurunmīlitaṃ suptirgatirodho'tha vāgmitā
dambhograbhāvau vikṣepo hāsyaṃ kṣaivyañca rodanam
evambhūtāni liṅgāni tattvonmāde bhavanti hi
tattvonmādacikitsā
snāyusthairyyakaraṃ yad yat tathā vātānulomanam
bheṣajaṃ pānamannañca tattadatra prayojayet
śatadhautaghṛtābhyaṅgo'same ca madhusarpiṣī
ājyaṃ salilamiśrañca brahmamohe parauṣadham
kadācit tāḍanādyaiśca brahmamohaḥ praśāmyati
gade tvaprakṛte tasmin prahāra eva bheṣajam
apasmāraharaṃ yacca vātavyādhiharaṃ tathā
ghṛtatailādikaṃ sarvaṃ brahmamohe praśasyate
atha mastiṣka snāyuvikārādhikāraḥ

p2.11

rūkṣālpalaghvannaravipratāpaiḥ śokādhvacintāpramadāprasaṅgaiḥ
mastiṣkajaḥ snāyucayo narāṇāṃ saṃśuṣkatāṃ durbalatāṃ ca yāti
śakterlaghutvaṃ sakalendri yāṇāṃ kāntipraṇāśo manasaśca dainyam
nidrā vināśo hṛdaye prakampa ityādayaḥ syurvividhā vikārāḥ
atha snāyuśūlādhikāraḥ

p2.12

svarūpam
snāyuṣvatīva yā ghorā tacchākhāsvapi vā punaḥ
vedanā snāyuśūlākhyā sā bhavet prāṇapīḍanī
vyādheḥ sthānam
bāhvoḥ śīrṣṇastathā sakthnoranyasyāṅgasya vā punaḥ
tvaco nimnasthitāsveva vasnasāsu gado bhavet
śūlo'ya nikhilāṅgeṣu bhavet tīvrarujākaraḥ
viśiṣṭāṅgabhavasyāsya viśiṣṭākhyā ca varttate
ūrdhvabhedārddhabhedau cāpyadhobhedastathaiva ca
muṇḍamuṇḍārdhakasphigjagadānāmabhidhāḥ kramāt
tatrordhvabhedasya nidānam
balaraktakṣayādvā'pi vṛkkamastiṣkadoṣataḥ
ajīrṇād daśanavyādherūrdhvabhedo gado bhavet
lakṣaṇam
lalāṭe'kṣipuṭe nimne gaṇḍe nasyoṣṭha eva ca
jihvāpārśve'dhare dante śūlavad dāhavacca yā
ekasmin prāyaśaḥ pārśve vedanā mukhamaṇḍale
ūrdhvabhedākhyayā soktā'gadaṅkāraiḥ kramaidhitiḥ
anupaśayaḥ
śītānilasya saṃsparśād dehakampācca varddhate
snāyubhedasya vikṛteraṅgabhede bhaved gadaḥ
arddhabhedasya nidānam
ārdra sthānasthiteścāpi śītayogād balakṣayāt
arddhabhedaḥ prajāyeta duṣṭavātāmbusevanāt
arddhabhedasyalakṣaṇam
yā'ddha vyāpya bhavet tīvrā vedanā mukhamaṇḍale
vāme ca prāyaśaḥ pārśve sā'ddhabhedaḥ prakīrtyate
bāṇeneva śiro viddhaṃ vyathate'tisudāruṇam
kadācit kramamālambya virāmaścātra vā mahān
bāhulyena ca nārīṇāṃ vyādhireṣa prajāyate
prādurbhāvo vayaḥsthasya yauvane hyadhiko mataḥ
adhobhedasya nidānam
viḍrodhācchramācchītād daurbalyādāmavātataḥ
ārdra sthānasthitergarbhadoṣāt syānnimnabhedakaḥ
adhobhedasya lakṣaṇam
sphicyūrujānusandhyośca paścime ca kvacit pade
jaṅghāyāṃ vā'pi yacchūlamadhobhedaḥ sa ucyate
ekasmin prāyaśaḥ sankthi śūlo'ya syānniśābalī
bāhulyenaiva vayasi prauḍha eva prajāyate
snāyuśūlasya cikitsā
yadagnerdīpanaṃ kiñcid yad vā syād balavarddhanam
vātānulomanaṃ yacca snāyuśūle tadauṣadham
prayojyaṃ dārugaralamardhabhedapraśāntaye
viratau tat prayoktavyaṃ na prakope kadācana
madirāmṛtasārākhyaṃ lauhaṃ kṣodaḥ kupīlujaḥ
sevyānyetāni vidhinā snāyuśūlasya śāntaye
svedasekapralepāṃśca snāyuśūleṣu yojayet
tīvraṃ virecanañcātra vidadhyānmalasañcaye
ghṛtatailādikaṃ yojyamanilāmayanāśanam
snāyuśūleṣu sarveṣu bheṣajañca rasāyanam
atha tāṇḍavarogādhikāraḥ

p2.13

himavacchikhare ramye siddharṣigaṇasevite
sugandhisumanaḥśobhiphalavadbahupādape
śrutadvijakale śāntaiḥ śvāpadairbahubhirvṛte
vaṭamūle samāsīnamātreyaṃ jñānasāgaram
āyurvedamahācāryyaṃ tapodīptakalevaram
urabhro bhaktimānagre kṛtā'ñjalirabhāṣata
kathaṃ tāṇḍavarogasya janma cihnāni kāni ca
kathañca syāt pratīkāraḥ sarvaṃ me kṛpayā vada
śrutvaitāṃ prārthanāṃ dhīraśiṣyāya śiṣyavatsalaḥ
vacanairvaktumārebhe vyaktārthaistadṛṣīśvaraḥ
nidānam
prīto'smi bhaktiman vatsa bruve yacchrotumicchasi
yad dakṣāyāvadat pūrvaṃ brahmā lokapitāmahaḥ
apyātaṅkādatikrodhādatiharṣādvalakṣayāt
karṣaṇāt svapnarodhācca viḍbandhāt krimisañcayāt
āśānāśādabhīghātāt strīṇāmṛtuviparyyayāt
kaśerukābhañjanañcātyugrabhāvāt prajāyate
vyādhistāṇḍavanāmā sa prāṇināṃ kleśakṛt paraḥ
aṅgānāṃ tāṇḍavādasya tāṇḍavākhyā budhaiḥ kṛtā
kaiśore vayasi prāyaḥ strīṇāñcāpi viśeṣataḥ
vyādhireṣo'bhijāyeta vṛddhānāñca balakṣayāt
tāṇḍavarogalakṣaṇam
vāmabāhuṃ samārabhya prāya ādau tato'param
tataḥ pādau tato'ṅgāni cālayet tāṇḍavāmayaḥ
muṣṭinā kimapi dra vyaṃ samyagdhārayituṃ kṣamaḥ
samarpayitumāsye vā'pyadanīyaṃ na tāṇḍavī
nṛtyanniva calatyeṣa bībhatsairmukhaceṣṭitaiḥ
adhīraḥ satataṃ tiṣṭhennidrā yāṃ kampavarjitaḥ
tāṇḍavacikitsā
bṛṃhaṇaṃ recanañcaiva vahnerbalavivarddhanam
auṣadhaṃ pānamannañca prayojyaṃ tāṇḍave gade
krimisañcayasambhūte kāryyaṃ krimivināśanam
rajorodhabhave vyādhau rajasastu pravartanam
śyāmāmanantāṃ madhukaṃ trivṛtāṃ candanadvayam
elādvayaṃ tathā dhātrīṃ kvāthayitvā jalaṃ pibet
anena praśamaṃ yāti tāṇḍavākhyo gado dhruvam
tāṇḍavārilauhamapi deyam
atha klomarogādhikāraḥ

p2.14

plīhakṣudrā ntrayormadhyamannapākādikarmaṇi
sahāyabhūtamadhyāste kloma tacca tilābhidham
gurvatisnigdhabhojyaiścāpyavighātādibhistathā
vṛddhistasya mṛdutvañca tatra śoṇitasañcayaḥ
vidra dhirvā bhavettatra vyādhayo'nye ca dāruṇāḥ
evaṃ vikṛtimāpanne tilake vahni saṃkṣayaḥ
utkleśo vamanaṃ kārśyaṃ pāṇḍutā sadanaṃ bhramaḥ
ūrdhvodare vyathā tīvrā kāṭhinyamapi coṣṇatā
śūlādhmānaprasekāśca vidra dhau mahatī ca tṛṭ
śilā cāpyaśmarī tulyā sukaṣṭā'pyatra jāyate
klomacikitsā
yad vahnerdīpanaṃ yacca mārutasyānulomanam
annapānauṣadhaṃ sarvaṃ tattat klomāture hitam
yo yaḥ samāśrayed vyādhiḥ klomni taṃ tamavekṣya ca
kriyāṃ saṃsādhayed vaidyo yathādoṣaṃ balābalam
abhayādikvāthaiḥ surendra modakaiḥ śaśiśekhararasaiḥ surendrā bhravaṭīai!
ca tathā vātapitta praśamakāni bheṣajāni klomarogaśāntaye prayojyāni
atha vṛkkāmayādhikāraḥ

p2.15

pūrvarūpam
tvagrūkṣoṣṇā vegavatī dhamanī kaṭhinā tathā
nidrā nāśo vahnimāndyaṃ śotho'kṣṇi ca mukhe pade
vṛkkāmayasya pūrvāṇi rūpāṇyāhubhiṣagvarāḥ
vṛkkāmayasya lakṣaṇam
raktālpatvānmukhasya syāt pāṇḍutvaṃ kaṭivedanā
tvak śuṣkā svedahīnā ca dhamanī drutagāminī
vahnimāndyamajīrṇañca bhaktadveṣo vyathodare
amlodgārastathā chardirhṛdvepaḥ śvāsakṛcchratā
mūtrālpatvaṃ sadā vego viśeṣānniśi jāyate
mūtrakāle ca śiśnāgre manāg dāho'nubhūyate
vṛkkayorvikṛtiścāsmin viśeṣājjāyate gade
yakṛtplīhahṛdāñcāpi sā sadaiva prajāyate
karṇanādo dṛṣṭidoṣaḥ śirogrīvāṃ'savedanā
śākhāsu gauravaṃ mūrcchā vṛkkarogasya lakṣaṇam
vṛkkāmayanidānam
raktasya parivṛttyā hi jāyate vṛkkavaikṛtam
asya cikitsā
yanmūtralaṃ śoṇitaśodhanañca yat poṣaṇaṃ vahnivivardhanañca
vṛkkasya roge pariyojayet tad vyādherbalaṃ vīkṣya bhiṣag vidhijñaḥ
raso vivardhayed vyādhimatastaṃ neha yojayet
rasāyanādhikāroktānyauṣadhānyapi yojayet
na cāsti śamane kiñcinnirdiṣṭamasya bheṣajam
sarvatobhadrā vaṭī cāpi deyā
athaupasargikamehādhikāraḥ

p2.16

bahusaṅkarasambhogapraklinnepi yayā pumān
striyā saṅgamya sammūḍho gadamāpnoti dāruṇam
mūtranāḍyantarasthānā tvagasya śleṣmavāhinī
vraṇitā vāharetkledaṃ vraṇamehaḥ sa ucyate
aupasargikamehaśca tasya nāmāntaraṃ matam
meha āgantukaścāpi sa keścit paripaṭhyate
ārabhya saṅgamaniśāṃ saṅkhyayā yāca saptamī
etadvyavahite kāle prāyaśo jāyate gadaḥ
kaṇḍūḥ śiśnāgratastasya samutthānaṃ muhurmahuḥ
tīvravedanayā vāpi muhurmūtrapravarttanam
sphītirliṅgasya lauhityaṃ koṣe bradhne ca vedanā
kadācit kledasaṃruddhamārgatvādatiruksravet
mūtraṃ dāhena ghoreṇa dvidhāraṃ vā pravarttate
kṣaredvā kṣatajaṃ meḍhrānmūtrakāle kadācana
santataṃ tanurāsrāvaṃ sravedādau tato'tanuḥ
sa tāvat punarāśuṣyan pītimānaṃ prayāti ca
kāle laghvīṃ vyathāṃ kuryyād vyādhiñca duṣpratikriyām
āmavātākṣirogādyā jñeyāścāsya hyupadra vāḥ
aupargikamehasya cikitsā
vraṇamehī tyajed yatnād vyavāyaṃ so'hito yataḥ
striyāśca paribhuktāyā āmayaṃ janayecca tam
bheṣajaṃ pānamannañca niṣevetānulomanam
vraṇaghnaṃ mūtrajananaṃ kriyāmugrāṃ vivarjayet
koṣṇe jātyā varāyā vā kvāthe śiśnaṃ nimajjayet
vedanopaśamastena vyādheśca balasaṃkṣayaḥ
ābhāniryāsatoyañca yavakṣārayutaṃ pibet
sajalaṃ kṣīramāmaṃ vā vraṇamehanivṛttaye
pibedvā śārivākvāthaṃ sakṣāranarasārakam
śyāmāmanantāṃ kaṭvīñca bījaṃ gokṣurasambhavam
gandhāśmanarasārābhyāṃ kvāthayitvā jalaṃ pibet
ekaṃ surapriyaphalaṃ mehamāgantukaṃ haret
varābhāpippalīnāñca vraṇamehanivṛttaye
kuryāduttarabastiñca kaṣāyeṇa prayatnataḥ
mahābhravaṭikau kandarparasaścātra prayojyaḥ
atha śīrṣāmburogādhikāraḥ

p2.17

nidānaṃ samprāptiśca
madyātipānādatiśaityayogādviruddhabhojyādanilapradoṣāt
duṣṭāmbupānādabhighātataśca tathā'ntramadhye krimisambhavācca
śirogatasnehavṛtau krameṇa sañcīyate toyamatiprabhūtam
śīrṣāmbunāmāgada eṣa pūrvaiḥ prakīrttitaḥ kṛcchrataro bhiṣagbhiḥ
prāyaśaḥ śaiśave vyādhirvividhāhitasevanāt
tathā dantodgatereṣa bāhulyenābhijāyate
tasya pūrvarūpam
jihvā liptā'tinidra tvaṃ daurbalyaṃ śvāsapūtitā
gāḍhaviṭtā ca tasmiṃstu bhaviṣyati bhaviṣyati
tasya lakṣaṇam
śiraso vedanā ghorā śruterdṛṣṭeśca tīkṣṇatā
mūtrālpatvaṃ kṛṣṇaviṭtvaṃ dhamanī vegavāhinī
tvagrūkṣoṣṇā tathā chardirviṣamā ca kanīnikā
kopitvaṃ mukhavaivarṇyaṃ nidrā yāṃ dantagharṣaṇam
kaṇḍūroṣṭhasya nāsāyā ākṣepo raktanetratā
pakṣāghātaḥ pralāpaśca śīrṣāmbugadalakṣaṇam
granthāntare śīrṣāmbunidānañca
duṣṭaṃ jalantvatihimaṃ vikṛtaṃ samīraṃ
klinnaṃ viruddhamaśanaṃ bhajatāṃ śiśūnām
śīrṣe'bhighātapatanāt krimidoṣataśca
sañcīyate śirasi toyamanalpamātram
pūrvarūpam
pūrvarūpaṃ bhavatyasya nidrā dhikyaṃ balakṣayaḥ
durgandhiśvāsavāyuśca kāṭhinyaṃ śakṛtastathā
lakṣaṇam
tīvrā rujā mūrddhani sarvadaiva
mūtrālpatācchardirathoṣṇatā ca
vaivarṇyamāsyasya malasya kārṣṇya
mālohitaṃ syādapi netrayugmam
nāsauṣṭhakaṇḍūyanapakṣaghātāvākṣepakaścaiva radapragharṣaḥ
vegaṃ ca dhatte dhamanī prakāmaṃ śīrṣāmburogasya tu cihnametat
cikitsā
bheṣajaṃ recanaṃ yacca yanmūtrasya pravarttanam
raktadoṣaharaṃ yacca tacchīrṣāmbugade śubham
muṇḍayitvā śirastacca chādayeduṣṇavāsasā
pāyayennārikelasya snehañcāpi nirantaram
sevayedra sacūrṇañca stokamātraṃ vicakṣaṇaḥ
pītamūladyaṃ trivṛcchyāme pathyāmāmalakīṃ śaṭīm
anantāṃ madhukaṃ mustāṃ dhānyākaṃ kaṭurohiṇīm
haridre dve trijātañca kvāthayitvā yathāvidhi
yavakṣāreṇa sahitaṃ pāyayedasya śāntaye
salilaśoṣaṇacūrṇaiṃ kuṅkumādyaṃ ghṛtam
bahnibhāsvarorasaiḥ rasatailañcātra prayojyam
naiva śāntiṃ gate vyādhau mastiṣkāt salilaṃ haret
trikūrccakena laghunā yatnataḥ kuśalo bhiṣak
atha mastiṣkavepanādhikāraḥ

p2.18

nidānaṃ lakṣaṇañca
śirasyabhihate taistairmūrcchāhṛllāsavāntayaḥ
jaḍatvaṃ spandanaṃ hrāso daurbalyaṃ calacittatā
vepathuḥ karṇanādaśca malinatvaṃ mukhasya ca
pṛthutvaṃ tārakāyāśca dhamanī balavarjitā
śītalatvaṃ śarīrasya vaikṛtaṃ vacanasya ca
tathā pakṣavadhaḥ syācca gado'sau śīrṣavepanaḥ
asya cikitsā
manaḥ sthairyakaraṃ karma kāryaṃ mastiṣkavepane
śirasyuṣṇe'tiśītena toyena secanaṃ hitam
mastiṣkavepanadhvaṃsi dantīsnehena recanam
sajalā balalābhāya mṛtasañjīvanī surā
prayottavyā yathāmātraṃ balyamanyacca bheṣajam
bahvyūṣmaṇā harecchaityamaṅgānāṃ kuśalo bhiṣak
trivṛtāṃ svarṇapatrīñca mustakaṃ madhukaṃ balām
haridre dve nāgarañca triphalāṃ kaṭurohiṇīm
kvāthayitvā prayoktavyaṃ śīrṣavepanaśāntaye
balākvāthena sindūraṃ śīrṣavepathunāśanam
vātavyādhiharaṃ sarvaṃ bheṣajaṃ tasya śāntikṛt
atha mastiṣkacayāpacayādhikāraḥ

p2.19

nidānaṃ lakṣaṇaṃ ca
dehasvabhāvād diṣṭyā ca varddhate mastuluṅgakaḥ
karoṭirapi bālānāṃ yūnāñcāpi kadācana
mastiṣkasya karoṭeśca yadi vṛddhirdvayorbhavet
na cihnaṃ dṛśyate kiñcit prāyaśaḥ samavarddhanāt
mastiṣkasyaiva ced vṛddhirna karoṭestathā bhavet
tadā nipīḍanāt tasya jāyante vividhā rujaḥ
śiraso'tirujā tīvrā daurbalyaṃ bhramamūrcchane
pakṣāghātastathākṣepastato maraṇameva ca
hrāsamāyati mastiṣkaṃ dehadoṣādadṛṣṭataḥ
ekapārśve hraset taccenna śīghraṃ jīvanakṣayaḥ
samantāddhrāsatastasya prāṇāntastvarayā bhavet
vṛddheścikitsā
mastuluṅgasya saṃvṛddhirjāyate maraṇāya hi
nauṣadhaṃ tatra cet sevyaṃ tathā'pi ca rasāyanam
peyamatra pañcagavyaṃ ghṛtaṃ madhuyutaṃ tathā
hrāsasya cikitsā
mastiṣkasya yadi hrāso maraṇāyaiva jāyate
tathā'pyatra sadā sevyaṃ bheṣajaṃ paribṛṃhaṇam
atra vātāmayoktāni tailāni ca ghṛtāni ca
apasmāragadoktāni tathā sevyāni sarvadā
tathā candanādikvāthaḥ prayojyaḥ
athāṃśughātādhikāraḥ

p2.20

nidānaṃ lakṣaṇañca
caṇḍāṃśoraṃśunā śīrṣṇi tapte caṇḍena jāyate
aṃśughātābhidho vyādhiḥ prāṇināṃ prāṇapīḍanaḥ
tṛṣṇā'tighorā tvagrūkṣā bhramo netrasya raktatā
mūtravegaśca mūrcchāyo hṛllāso viṣamā dharā
śvāsakṛcchre sparśahānirākṣepaścātra sambhavet
prāyaḥ kārāvaruddhānāṃ bhaṭānāṃ jāyate ca saḥ
nīlimā hastapādasya dhamanyāḥ kṣaṇaluptatā
vikṣepaṇañca gātrāṇāṃ maraṇāyāṃśughātinaḥ
asya cikitsā
asyāriṣṭalakṣaṇam
aṅgāvaraṇavāsāṃsi dūre nikṣipya yatnataḥ
pracchāye pravahadvāte gandhāḍhye manasaḥ priye
vivikte vyaktanabhasi vihaṅgagaṇanādite
śāyayet sukhaśayyāyāmaṃśughātinamañjasā
tatastasya haret khedaṃ tālavṛntabhavānilaiḥ
śītāmbusekaṃ kuryyācca candanāmbu ca pāyayet
nādhikaṃ pāyayedambu sahasā kuśalo bhiṣak
ācchādayetsarvamaṅgaṃ śītatoyārdra vāsasā
sahasradhārayā snānamaṃśughātagadāpaham
dantyudbhavena tailena recanaṃ hitamucyate
atyuṣṇenāmbhasā siktaṃ vastramūrṇāmayaṃ pṛthu
tato nihṛtatoyañca śrīvāsapṛṣatāvṛtam
uṣṇameva ca ghāṭāyāṃ nidhāyānyena vāsasā
śuṣkeṇa vā'pi kadalīdalairnātidṛḍhaṃ hi tat
baddhvā'tidāhaṃ yāvacca saṃrakṣedatiyatnataḥ
anena vidhinā mūrcchā naśyatyeva hi satvaram
aṅgānāmūṣmaṇo nāśe dhamanyāśca vyatikrame
svedo vidheyo yojyā ca mṛtasañjīvanī surā
aṃśughāte prakarttavyo vidhirmūrcchāniṣūdanaḥ
aṃśughāte nivṛtte'pi mithyāhāravihāriṇaḥ
apasmārādayaḥ prāyo jāyante bahavo gadāḥ
tanmukto'to hitaṃ nityaṃ sevetābalalābhataḥ
manaḥ prītipradaṃ karma vidadhīta nirantaram
ratneśvaro rasaḥ mahāśiśirapānakamatra prayojyam
atha bādhaka striī!rogai! rogādhikāraḥ

p2.21

lakṣaṇam
raktamādrī tathā ṣaṣṭhyaṅkuro jalakumārakaḥ
bādhakā iti catvāraḥ prajājananabādhakāḥ
raktamādra yā! lakṣaṇam
vyathā kaṭyāṃ tathā nābheradhaḥ pārśve stane'pi ca
raktamādrī pradoṣeṇa jāyate phalahīnatā
māsamekaṃ dvayaṃ vā'pi ṛtuyogo bhaved yadi
raktamādrī pradoṣeṇa phalahīnā tadā bhavet
ṣaṣṭhyā lakṣaṇam
netre haste bhavejjvālā yonau caivaṃ viśeṣataḥ
lālāsaṃyuktaraktañca ṣaṣṭhībādhakayogataḥ
māsaikena bhaved yatra ṛtusnānadvayaṃ tathā
malinā raktayoniḥ syāt ṣaṣṭhībādhakayogataḥ
aṅkurasya lakṣaṇam
udvego gurutā dehe raktasrāvo bhaved bahuḥ
nābheradho bhavecchūlaṃ cāṅkuraḥ sa tu bādhakaḥ
ṛtuhīnā caturmāsaṃ trimāsaṃ vā bhaved yadi
kṛśāṅgā karapāde ca jvālā cāṅkurayogataḥ
jalakumārasya lakṣaṇam
saśūlā ca sagarbhā ca śuṣkadehā'lparaktikā
jalakumāradoṣeṇa jāyate phalahīnatā
yā kṛśāṅgī bhavet sthūlā bahukālamṛtustathā
gurustanī svalparaktā jalakumāradūṣaṇāt
garbhe jāte'pi tasya patanaṃ syāt
bādhakasya cikitsā
rasāñjanaṃ viḍaṃ vahniṃ śītena payasā saha
pītvā bādhakarogeṇa sadyo nārī pramucyate
maricena prajāvatyā mūlaṃ śītāmbhasā saha
pītvā bādhakanirmuktā nārī garbhaṃ dadhāti hi
antarbhavanti vyāpatsu yoneḥ sarve'pi bādhakāḥ
atastāsāṃ vidhānena bhiṣagetānupācaret
yonirogavatī nārī kuryyānnātiratau matim
bhūyasīṃ vikṛtiṃ yoneryataḥ sā janayed dhruvam
atha yonikaṇḍvadhikāraḥ

p2.22

nidānam
yonau balāse saṃkruddhe jarāyuvikṛtestathā
vastidvāre'bude jāte durnāmagadato'pi ca
yoneḥ śirāṇāṃ prasṛtervātavatyāśca yoṣitaḥ
rajaḥ pravṛttisamaye puruṣeṇātisaṅgamāt
garbhaprāgudbhave cāpi yonikaṇḍūḥ prajāyate
vārdhakya eva nārīṇāṃ sā bāhulyena saṃbhavet
lakṣaṇam
yonau kaṇḍūśca todaśca raukṣyaṃ śuṣkatvameva ca
yonikaṇḍūgadasyaitallakṣaṇaṃ bhiṣajo viduḥ
uṣṇānupaśayo vyādhiḥ śītopaśaya eṣa hi
tasyāścikitsā
yonikaṇḍūgade deyamādau snigdhavirecanam
bheṣajaṃ raktadoṣaghnaṃ baladāyi rasāyanam
atastu sārivāṃ lodhraṃ trivṛtāmibhapippalīm
kvāthayitvā pibet toyaṃ yonikaṇḍūpraśāntaye
yonikaṇḍūgade yonau śītatoyābhiṣecanam
snehasvedaśca karttavyo vastiścottarasaṃjñitaḥ
yonivyāpadgadoktāni bheṣajānīha yojayet
tathā ca
śivakarī vaṭīai! ṭaṅkaṇādicūrṇamapi deyam
atha yonyākṣepādhikāraḥ

p2.23

nidānaṃ lakṣaṇañca
mārute viguṇe yonau sparśasyātipravṛddhatā
vikṣepaṇaṃ mukhasyāsyāstatsparśe tīvravedanā
yonyākṣepavatī nārī na saheta ratikriyām
yadi gacchedvalād bharttā tāṃ sāti vyathitābhavet
nopasarpati bharttāraṃ sadā sādhvasavihvalā
patyā tiraskṛtā duḥkhān mṛtyumātmana icchati
udvego vahnihāniśca nidrā 'lpatvaṃ tathā kramāt
bastidāho vyathā pṛṣṭhe'śaktiścaṅkramaṇe'pi ca
daurbalyaṃ varṇahāniśca tathotsāhasya saṅkṣayaḥ
yonyākṣepagadasyaitāḥ proktā ākṛtayo budhaiḥ
cikitsā
nāgadena gadaḥ sādhyaḥ śastreṇāyaṃ prasādhyate
śastraṃ prayojayedatra bhiṣak śastraviśāradaḥ
pāyayitvā surāṃ tīvrāṃ gadinīṃ savyaśāyinīm
uttānāmathavā kṛtvā yonau śastraṃ praveśya ca
hrīmantaṃ tvarayācchidya mukhaṃ yonervidārya ca
tūlenārudhya badhnīyāllaghuhastacikitsakaḥ
avarodhe tu mūtrasya varttayet tacchalākayā
vedanāṃ vārayed vaidyaḥ phaṇiphenaprayogataḥ
punarghasradvayānte tāṃ pāyayitvā surāṃ bhiṣak
tūlaṃ niḥsārya yonisthaṃ mukhaṃ yoneḥ prasārya ca
tadadhaḥ karttanaṃ kuryādaṅgulyardhapramāṇataḥ
ityevaṃ karmaṇā vyādhiryonyākṣepaḥ praśāmyati
atha jarāyurogādhikāraḥ

p2.24

nidānam
nairantaryeṇa garbhasya sambhavāt srāvato'sya ca
śaityādādrā r!bhivāsācca pāpopadaṃśatastathā
ativyavāyataḥ pāpamehinā saha saṅgamāt
jarāyurogo jāyeta lakṣmāṇyasya niśāmaya
lakṣaṇam
jvaro'gnimāndyamāsyasya nīlatvaṃ trikatodanam
vyathā nimnodare bastāvuṣṇatvaṃ gauravaṃ tathā
muhurmūtrapravṛttiśca yonitaḥ kledasaṃsrutiḥ
malasyātipravṛttiśca tatastadro dha eva ca
durnāmāni ca daurbalyaṃ śirorug vamathustathā
jarāyuroge jāyante ākārā evamādayaḥ
cikitsā
jarāyuroge prathamaṃ deyaṃ snigdhaṃ virecanam
hito'trottarabastiśca sukhoṣṇenāmbhasā tathā
adhodehasya salile coṣṇe saṃmajjanaṃ hitam
atasībījakalkena taptena saha sarpiṣā
puṭalepo hitaḥ prokta udarādho manīṣibhiḥ
nārikelajatailena rasasindūrasevanam
jarāyurogaṃ śamayet tathā pathyānuvarttanam
pramadānando rasaḥ śārivādi cūrṇañca seveta
athāṇḍādhāragadādhikāraḥ

p2.25

nidānam
ramaṇātiśayācchaityādabhighātādviṣādapi
aṇḍādhāragadaḥ kṛcchro jāyate cāhitāśanāt
lakṣaṇam
udaroruvyathā kṛcchrā mūtrasyālpatvaraktate
jvarārocakahṛllāsā aratirbalasaṃkṣayaḥ
dhamanī veginī kṣudrā jihvā raktojjvalā tathā
aṇḍādhāragadasyaitāḥ proktā ākṛtayo budhaiḥ
cikitsā
balapravarddhakaṃ yad yat pavanasyānulomanam
aṇḍādhāragade tattat prayoktavyaṃ bhiṣagvaraiḥ
paṭolādikvāthaḥ yoṣidvallabho rasaḥ candanādyaṃ cūrṇamapi pradātavyam
viṣañca madhunā deyamaṇḍādhāragade hitam
athaujomehādhikāraḥ

p2.26

nidānaṃ lakṣaṇañca
abhighātāgnimāndyāmavātājīrṇa viṣūcikā
viṣamajvaraśothādyairyakṣmakāsādibhistathā
vṛkkayoḥ śoṇitasrotovikṛterasradoṣataḥ
lasīkāśukrapūyāsrairyukte mūtre tathā nṛṇām
strīṇāṃ garbhāgame caiva kaṭukakṣāravarjjitaiḥ
madhuraujaskaradra vyabhakṣaṇairatimātrataḥ
guruparyuṣitānāñca bhojanādatibhojanāt
navadhānyādigodhūmahaṃsaḍimbātisevanāt
dūṣite śītale toye snānapānāvagāhanāt
ebhirnidānairanyaiśca dūṣitādojaso bhavet
ojomehaḥ saḥ vijñeya āyurbalanikṛntanaḥ
śārīrikaśramavaśāt tathā'nyenaiva hetunā
drutaṃ śoṇitasañcārāt pravṛtteśca viparyayāt
ojovikṛtimāpannaṃ haṃsāṇḍaśvetabhāgavat
piṣṭataṇḍulavadvā'tha saha mūtreṇa saṃsravet
medaḥkṣayo bhavettatra jvarārocakayostathā
śothegnimāndye sañjāte gado'sādhyo na saṃśayaḥ
anyathā kṛcchrasādhyo'sau yatnājjīvati mānavaḥ
cikitsā
vicārya doṣadūṣyādīn nidānaṃ parivarjjayet
cikitseta gadākrāntaṃ doṣadūṣyānusārataḥ
ayaḥpradhānamagadaṃ hitamatra viśeṣataḥ
varjjanīyaṃ rasodbhūtamauṣadhaṃ śivamicchatā
ojohrāsajadaurbalyaṃ dūrīkuryāt prayatnataḥ
candanādikvāthaḥ ajamodādicūrṇam
candanāsava ityādikaṃ deyam
yathā candane naladaṃ drā kṣā guḍūcī madhukaṃ śaṭī
dhātrī ca kvātha eteṣāmojomedopaśāntikṛt
tathā hāridra māñjiṣṭhamehādīnāṃ parauṣadham
sopadra vāṇāṃ kathitaḥ kṛpādre rṇai!va śambhunā
dāḍimādyaṃ ghṛtaṃ candra prabhā nāma vaṭī tathā
muktāvaṅgeśvaraścaiva vasantakusumākaraḥ
candanādyāsavo'riṣṭo devadārusamudbhavaḥ
pramehamihiraṃ tailaṃ tathā mehādhikārikam
agadaṃ cātra yuñjīta nityaṃ kuśalamicchatā
yonyaṅkuravṛddhydhikāraḥ

p2.27

nidānam
duṣṭavātena raktasya doṣācca karakarmaṇā
yonyaṅkurasya saṃvṛddhirjāyate paramotkaṭā
cikitsā
rogiṇīṃ cetanāhīnāṃ kṛtvā cchindyād bhagāṅkuram
badhnīyādapi bandhanyā pathyenaitāñca varttayet
atha lasikāmehādhikāraḥ

p2.28

nidānaṃ lakṣaṇaṃ ca
madhurāṇāṃ phalānāñca mūlānāñca guḍodbhuvām
dra vyāṇāñcātiyogācca tathaivātipariśramāt
mānasaśramaśīlānāṃ varjjayitvā tu kāyikam
guruparyyuṣitaklinnābhiṣyandidra vyabhojanāt
ānūpamatsyamāṃsādi bhojanādatibhojanāt
ebhirnidānaiḥ sanduṣṭo yakṛt pakvāśayastathā
vṛkkayormūtrakoṣe ca janayitvā kṣataṃ tatam
mūtramārgeṇa taralaṃ pūyaraktādisannibham
samedaskaṃ salasikaṃ narāṇāṃ srāvayenmuhuḥ
sālaktakapayastulyaṃ mūtraṃ samyak pravarttayet
kadācijjāyate mūtraṃ pūyaraktādibhirghanam
sthūlasūtranibhaṃ tasmādadhikā jāyate vyathā
doṣadūṣyādibhedena mūtrasya hrāsavarddhane
tathā varṇavibhedaśca jāyate mehinaḥ sadā
vātikasya lakṣaṇam
vātaje lasikāmehe cāmlagandhi saśoṇitam
āmikṣājalavanmūtraṃ muhurmūtrayate naraḥ
viśliṣṭāḥ sandhayastasmin malaṃ samyaṅ na niḥsaret
paittikamāha
ghanaṃ sapūyaṃ mūtrañca paittike'dhikapūtimat
jāyate cāsya vairasyaṃ santāpaḥ karapādayoḥ
ślaiṣmikamāha
ślaiṣmike lasikāmehe mūtraṃ śuklaṃ tathāvilam
tathā paryuṣite tasminnuparyacchamadho ghanam
kṣunnāśo vaṅkṣaṇakaṭivyathā samyak prajāyate
dvitridoṣajamāha
dvitridoṣabhave mehe miśraṃ lakṣaṇamīkṣyate
sādhyāsādhyam
susādhyo'sau bhavedyūnāmalpakālabhavo gadaḥ
no cedasādhyo duḥsādhyo bhavedeva na saṃśayaḥ
kadācit prabalībhūya praśāmyet pathyasevanāt
tataḥ punarvarddhamānaḥ kālāt kālavaśaṃ nayet
cikitsā
tindu bilvaṃ viḍaṅgañca vyāghrī dhātrī ca jāmbavī
babbūlaṃ lohitañcaiva khadiraṃ raktacandanam
eṣāṃ kvātho harenmehaṃ lasikākhyaṃ sudāruṇam
tathā māñjiṣṭhamehādinānopadra vasaṃyutam
somanātharaso hemanātho vaṅgeśvarastathā
candra prabhākhyāguṭikā tathaiva candanāsavaḥ
tailaṃ pallavasārākhyaṃ śrīgopālābhidhaṃ tathā
yuñjyād yuktyanusāreṇa vyādhau cāsmin prayatnataḥ
atha somarogādhikāraḥ

p2.29

nidānaṃ lakṣaṇaṃ ca
strīṇāmatiprasaṅgādvā śokācchramavivarjanāt
ābhicārikadoṣācca garadoṣāttathaiva ca
āpaḥ sarvaśarīrebhyaḥ kṣubhyanti prasravanti ca
tasmāttāḥ pracyutāḥ sthānānmūtramārge vrajanti ca
prasannā vimalāḥ śītāḥ sasitā nīrujaḥ sitāḥ
sravanti cātimātrantu daurbalyaṃ gatihīnatā
śirasaḥ śithilatvaṃ ca mukhatāluviśoṣaṇam
somaroga iti jñeyo dehe somakṣayānnṛṇām
so'tikrāntaṃkrameṇaiva sravenmūtramabhīkṣṇaśaḥ
mūtrātisāramapyevaṃ tamāhurbalanāśanam
tena tṛṣṇā'bhibhūto'sau jalaṃ pibati cādhikam
mūrcchā jṛmbhā pralāpaśca tvagrūkṣā cātimātrataḥ
bhakṣyairbhojyaiśca peyaiśca na tṛptiṃ labhate sadā
cikitsā
kadalīnāṃ phalaṃ pakvaṃ dhātrīphalarasaṃ madhu
śarkarāpayasā pītamapāṃ dhāraṇamuttamam
kadalīnāṃ phalaṃ pakvaṃ vidārīñca śatāvarīm
kṣīreṇa pāyayet prātarapāṃ dhāraṇamuttamam
dhātrīphalasya rasakaṃ madhunā ca pibet sadā
bahumūtrakṣayaṃ kuryyāt kṣāreṇa vāsakasya ca
tālakandañca taruṇaṃ kharjūraṃ kadalīphalam
payasā pāyayet prātarmūtrātīsāranāśanam
māṣacūrṇaṃ samadhukaṃ vidārī śarkarā madhu
payasā pāyayet prātaḥ somarogavināśanam
ahiphenaprayogeṇa mūtrarodho bhaved dhruvam
kadalyādighṛtaiṃ dhātrīghṛtaiṃ pramehamihiratailaṃ pallavasāratailaiṃ somanātha hemanātha
tārakeśvararasāśca vasantakusumākararasādīni bheṣajāni cātra prayojyāni
atha śātātapoktapāpajarogakathanādhikāraḥ

p2.30

mahāpāpodbhavā rogāḥ
kuṣṭhañca rājayakṣmā ca prameho grahaṇī tathā
mūtrakṛcchrāśmarīkāsā atīsārabhagandarau
duṣṭavraṇaṃ gaṇḍamālā pakṣāghāto'kṣināśanam
ityevamādayo rogā mahāpāpodbhavāḥ smṛtāḥ
upapāpodbhavā rogāḥ
jalodarayakṛtplīhaśūlarogavraṇāni ca
śvāsājīrṇajvaracchardibhramamohagalagrahāḥ
raktārbudavisarpādyā upapāpodbhavā gadāḥ
pāpasamudbhavā rogāḥ
daṇḍāpatānakaścitravapuḥ kampavicarccikāḥ
valmīka puṇḍarīkādyā rogāḥ pāpasamudbhavāḥ
atipāpodbhavā rogāḥ
arśa ādyā nṛṇāṃ rogāḥ atipāpādbhavanti hi
rogāṇāṃ pāpodbhavatva nirdeśaḥ
na pāpena vinā duḥkhaṃ vyādhayo duḥkhadā yataḥ
ato rogā hi nikhilā pāpādeva bhavanti hi
atha dhvajabhaṅgādhikāraḥ

p2.31

klībasya lakṣaṇaṃ bhedāśca
klībaḥ syātsuratāśaktastadbhāvaḥ klaibyamucyate
tacca saptavidhaṃ proktaṃ nidānaṃ tasya kathyate
mānasamāha
taistairbhāvairahṛdyaiśca riraṃsormanasi kṣate
dhvajaḥ patatyato nṝṇāṃ klaibyaṃ samupajāyate
dveṣyastrīsampraṅgācca klaibyaṃ tanmānasaṃ smṛtam
doṣajamāha
kaṭukāmloṣṇalavaṇairatimātropasevitaiḥ
pittācchukrakṣayo dṛṣṭaḥ klaibyaṃ tasmātprajāyate
śukrakṣayajamāha
ativyavāyaśīlī yo na ca vājikriyārataḥ
dhvajabhaṅgamavāpnoti sa śukrakṣayahetukam
meḍhrarogajamāha
mahatā meḍhrarogeṇa caturthī klībatā bhavet
śirācchedajamāha
vīryyavāhikṣirācchedānmehanānunnatirbhavet
śukrastambhanimittakamāha
balinaḥ kṣubdhamanaso nirodhāddhi balasya ca
ṣaṣṭhaṃ klaibyaṃ smṛtaṃ tattu śukrastambhanimittakam
sahajamāha
janmapramṛti yatklaibyaṃ sahajaṃ taddhi saptamam
asādhyaṃ sahajaṃ klaibyaṃ marmacchaidācca yad bhavet
strīnapuṃsakalakṣaṇam
strīṇāmapi bhavet klaibyaṃ retaḥ kṣaraṇarodhakam
klībāstṛptiṃ na gacchanti nāryyaḥ puṃsaṅgamena ca
granthāntare klaivya nidānam
bījadhvajopaghātābhyāṃ jarayā śukrasaṃkṣayāt
klaibyaṃ sampadyate tasya śṛṇu sāmānyalakṣaṇam
saṃkalpapravaṇo nityaṃ priyāṃ vaśyāmapi striyam
na yāti liṅgaśaithilyāt kadācid yāti vā yadi
śvāsārttaḥ svinnagātraśca moghasaṃkalpaceṣṭitaḥ
mlānaśiśnaśca nirvīryyaḥ syādetat klaibyalakṣaṇam
śokacintābhayatrāsāt strīṇāṃ cātiniṣevaṇāt
vātādīnāṃ ca vaiṣamyāt klaibyaṃ samupajāyate
catuṣpādābhigamanāt śephasaścābhighātataḥ
retasaśca pratīghātād dhvajabhaṅgaḥ pravarttate
klaibyacikitsā
klaibyānāmiha sādhyānāṃ kāryyo hetuviparyayaḥ
mukhyaṃ cikitsitaṃ yasmānnidānaparivarjanam
harajabhujagalauhaṃ cābhrakaṃ vaṅgacūrṇaṃ kanakavijayayaṣṭī śālmalī nāgavallī
ghṛtamadhusitadugdhaṃ puṣpadhanvā rasendro ramayati śatarāmā dīrghamāyurbalaśca
kanakādikvāthena bhāvayitvā ghṛtādibhiryojayet
aśvagandhāghṛtaṃ caivāmṛtaprāśaghṛtaṃ bṛhat
candro dayaḥ siddhasūto makaradhvaja eva ca
svalpacandro dayaḥ kāmadro pakaścaiva kāminīḥ
darpaghnaḥ pūrṇacandra ḥ! śālmalīkalparasāyanam
kāmāgnidīpanañcaiva tailaṃ vai candanādikam
dhvajabhaṅge śubhaṃ ca śrīmadanānandamodakam
vājīkaraṇavṛṣyoktaṃ bheṣajañca rasāyanam
viśeṣeṇa pradātavyaṃ klaibyadoṣapraśāntaye
atha jvarātisārādhikāraḥ

p2.32

jvarātisāralakṣaṇam
pittajvare pittabhavo'tisārastathā'tisāre yadi vā jvaraḥ syāt
doṣasya dūṣyasya samānabhāvājjvarātisāraḥ kathito bhiṣagbhiḥ
anyañca jvarātisārayoruktaṃ nidānaṃ yat pṛthak pṛthak
bhavettanmelanādro go jvarātīsārasañjñakaḥ
cikitsā
jvarātisārayoruktaṃ bheṣajaṃ yat pṛthak pṛthak
na tanmilitayoḥ kāryyamanyonyaṃ varddhayedyataḥ
prāyo jvaraharaṃ bhedi stambhanaṃ tvatisāranut
ato'nyonyaviruddhatvād varddhanaṃ tat parasparam
anyacca
anulomanaṃ jvaraghnaṃ grāhakamatisārahṛd bhavati
pṛthaguktamauṣadhaṃ tajjvarātisāre viruddhamanyo'nyam
tatastau pratikurvīta viśeṣoktacikitsitaiḥ
jvarātisāriṇāmādau kuryāllaṅghana pācane
prāyastāvāmasambandhaṃ vinā na bhavato yataḥ
jvarātisārapeyādikramaḥ syāllaṅghite hitaḥ
jvarātisārī peyāṃ vā pibet sāmlāṃ śṛtāṃ naraḥ
anyacca
atastau pratikurvīta viśeṣoktacikitsitaiḥ
laṅghanamekaṃ muktvā na cānyadastīha bheṣajaṃ balinaḥ
samudīrṇadoṣanicayaṃ tatpācayettathā śamayet
laṅghanamubhayoruktaṃ milite kāryaṃ viśeṣatastadanu
utpalaṣaṣṭhakasiddhaṃ lājāmaṇḍādikaṃ sakalam
yathā
pṛśniparṇībalābilvadhanikānāgarotpalaiḥ
jvarātisārayorvā'pi pibetsāmlaṃ śṛtaṃ naraḥ
deyo hitānupānena raso gaganasundaraḥ
atīsāre jvare cāpi śubhā ca kanakaprabhā
atha vividharogādhikāraḥ

p2.33

vātabalāsakajvara lakṣaṇam
nityaṃ mandajvaro rūkṣaḥ śūnakastena sīdati
stabdhāṅgaḥ śleṣmabhūyiṣṭho naro vātabalāsakī
pralepakajvaralakṣaṇam
pralimpanniva gātrāṇi gharmeṇa gauraveṇa vā
mandajvaravilepī ca saśītaḥ syāt pralepakaḥ
arddhāṅgajvarasya lakṣaṇam
vidagdhe'nnarase dehe śleṣmapitte vyavasthite
tenārddhaṃ śītalaṃ dehe cārddhañcoṣṇaṃ prajāyate
rasagatajvarasya lakṣaṇam
gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaṃ chardyarocakau
rasasthe tu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate
raktagatajvarasya lakṣaṇam
raktaniṣṭhīvanaṃ dāho mohaśchardanavibhramau
pralāpaḥ piḍikā tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇām
māṃsagatasya jvarasya lakṣaṇam
piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā
uṣmāntardāhavikṣepo glāniḥ syānmāṃsage jvare
medogatajvarasya lakṣaṇam
bhṛśaṃ svedastṛṣā mūrcchā pralāpaśchardireva ca
daurgandhyārocakau glānirmedaḥsthe cāsahiṣṇutā
asthigatajvarasya lakṣaṇam
bhedo'sthnā kūjanaṃ śvāso virekaśchardi reva ca
vikṣepaṇañca gātrāṇāmetadasthigate jvare
majjagatajvarasya lakṣaṇam
tamaḥ praveśanaṃ hikkā kāsaḥ śaityaṃ vamistathā
antardāho mahāśvāso marmmabhedaśca majjage
śukragatajvarasya lakṣaṇam
maraṇaṃ prāpnuyāt tatra śukrasthānagate jvare
śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śukrasya tu viśeṣataḥ
prākṛtavikṛtajvarayorlakṣaṇe
varṣāśaradvasanteṣu vātādyaḥ prākṛtaḥ kramāt
vaikṛto'nya sa duḥsādhyaḥ prākṛtaścānilodbhavaḥ
varṣāsu māruto duṣṭaḥ pittaśleṣmānvito jvaram
kuryyāt pittañca śaradi tasya cānubalaḥ kaphaḥ
tatprakṛtyā visargācca tatra nānaśanād bhayam
kapho vasante tamapi vātapittaṃ bhavedanu
antarvegabahirvegayorjvarayorlakṣaṇe
antardāho'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ
sandhyasthiśūlamasvedo doṣavarccovinigrahaḥ
antarvegasya liṅgāni jvarasyaitāni lakṣayet
santāpo hyadhiko bāhyastṛṣṇādīnāñca mārdavam
bahirvegasya liṅgāni sukhasādhyatvameva ca
āmajvarasya lakṣaṇam
lālāpraseko hṛllāsahṛdayāśuddhyrocakāḥ
tandrā lasyāvipākāsyavairasyaṃ gurugātratā
kṣunnāśo bahumūtratvaṃ stabdhatā balavāñjvaraḥ
āmajvarasya liṅgāni na dadyāttatra bheṣajam
bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram
pacyamānajvarasya lakṣaṇam
jvaravego'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ
malapravṛttirutkleśaḥ pacyamānasya lakṣṇam
nirāmajvaralakṣaṇam
kṣutkṣāmatā laghutvañca gātrāṇāṃ jvaramārdavam
doṣapravṛttiraṣṭāho nirāmajvaralakṣaṇam
āsaptarātraṃ taruṇaṃ jvaramāhurmanīṣiṇaḥ
madhyaṃ dvādaśarātrantu jīrṇajvaramataḥ param
balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo'nupadra vaḥ
yo dvādaśebhyo divasebhya ūrdhvaṃ doṣatrayebhyo dviguṇebhya ūrdhvam
nṛṇāṃ tanau tiṣṭhati mandavego bhiṣagbhirukto jvara eṣa jīrṇaḥ
yaḥ syādaniyatātkālācchītoṣmabhyāṃ tathaiva ca
vegataścāpi viṣamo jvaraḥ sa viṣamaḥ smṛtaḥ
jvarasyopadra vāḥ
śvāso mūrcchā'ruciśchardistṛṣṇā'tīsāraviḍgrahāḥ
hikkākāsāṅgadāhāśca jvarasyopadra vā daśa
jvaramukteḥpūrvarūpam
dāhaḥ svedo bhramastṛṣṇā kampaviḍbhedasaṃjñitāḥ
kūjanaṃ gātravaigandhyamākṛtijvaramokṣaṇe
tridoṣaje jvare hyetadantarvege ca dhātuge
lakṣaṇaṃ mokṣakāle syādanyasmin svedadarśanam
abhinyāsajvarasya lakṣaṇam
doṣāstīvratarā bhavanti balinaḥ sarve'pi yatra jvare
moho'tīva viceṣṭatā vikalatā śvāso bhṛśaṃ mūkatā
dāhaścikkaṇamānanañca dahano mando balasya kṣayaḥ
so'bhinyāsa iti prakīrttita iha prājñairbhiṣagbhiḥ purā
tathā ca
trayaḥ prakupitā doṣā uraḥsroto'nugāminaḥ
āṃmātivṛddhyā grathitā buddhīndri yamanogatāḥ
janayanti mahāghoramabhinyāsaṃ jvaraṃ dṛḍham
śrutau netre prasuptiḥ syānna ceṣṭāṃ kāñcidīhate
na ca dṛṣṭirbhavettasya samarthā rūpadarśane
na ghrāṇaṃ na ca saṃsparśaṃ śabdaṃ vā naiva budhyate
śiro loṭhayate'bhīkṣṇamāhāraṃ nābhinandati
kūjati tudyate caiva parivarttanamīhate
alpaṃ prabhāṣate kiñcidabhinyāsaḥ sa ucyate
pratyākhyātaḥ sa bhūyiṣṭhaḥ kaścidevātra sidhyati
jalasaṃtrāsarogamāha
buddhisthānaṃ yadā śleṣmā kevalaḥ pratipadyate
tadā buddhau niruddhāyāṃ śleṣmaṇādhiṣṭhito naraḥ
jāgratsupto'thavātmānaṃ majjantamiva manyate
salilāttrasyati tadā jalatrāsaṃ tu taṃ viduḥ
śleṣmaghnaṃ tatra kartavyaṃ śodhanaṃ śamanādikam
āhārasya vidhānena yāvatsa prakṛtiṃ vrajet
aṇḍahrāsarogamāha
svanidānaiḥ prakupito vāyurviguṇatāṃ gataḥ
aṇḍakoṣavahāṃ nāḍīṃ prāpyordhvaṃ pratikarṣati
samehanau tadā'dṛśyau bhavato vṛṣaṇau kila
aṇḍahrāsa iti prokto rogo'ya bhṛśadāruṇaḥ
nābhibhraṃśarogamāha
nābhisthāne śirāgranthiryaśca sphurati sarvadā
tiryagūrdhvamadhaścetsa vicaledvāyunā sadā
tadā syurvātajā rogā vāntirūrdhvagate bhavet
adhogate tvatīsāro mandāgnitvaṃ jvarastathā
tiryaggate'gnimāndyaṃ ca vātajāścāpare gadāḥ
piḍikodveṣṭanaṃ caiva bhṛśaṃ syātkaṭivedanā
śukradoṣamāha
vātapittaśleṣmaśoṇitakuṇapagandhyanalpagranthipūtipūyakṣīṇaretasaḥ prajotpādane na samarthā bhavanti tatra vātavarṇavedanaṃvātenai pittavarṇavedanaṃ pittenai śleṣmavarṇa-vedanaṃśleṣmaṇau śoṇitavarṇapittavedanaṃ raktenai kuṇapagandhyanalpaṃ ca raktenai gra-nthibhūtaṃ śleṣmavātābhyauṃ pūyapūtinibhaṃ śleṣmapittābhyauṃkṣīṇaṃ śukraṃ prāguktaṃ pi-
ttamārutābhyauṃ pūyamūtrapūrīṣagandhisarvavarṇavedanaṃ sannipāteneti
teṣu kuṇapagandhigranthipūtikṣīṇaretasaḥ kṛcchrasādhyāḥ mūtrapūrīṣagandhiretasastvasādhyauḥ sādhyamanyacceti
ārttavadoṣamāha
ārttabamapi tribhirdoṣaiḥ śoṇitacaturthaiḥ pṛthagdvandvaiḥ samastaiścopasṛṣṭamabījaṃ bhavati tadapi doṣavarṇavedanādibhirvijñeyam
teṣu kuṇapagranthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaprakāśamasādhyaṃ sādhyamanyad bhavati
snāyukarogamāha
śākhāsu kupitā doṣāḥ śothaṃ kṛtvā visarpavat
bhindanti tatkṣate tatra soṣmamāṃsaṃ viśoṣya ca
kuryustantunibhaṃ jīvaṃ vṛttaṃ sitadyutiṃ bahiḥ
śanaiḥ śanaiḥ kṣatād yāti chedātkopamupaiti ca
tatpātācchophaśāntiḥ syātpunaḥ sthānāntare bhavet
sa snāyuka iti khyātaḥ kriyoktā tu visarpavat
bāhvoryadi pramādena jaṅghayostruṭyate kvacit
saṅkocaṃ khañjatāṃ caiva chinnastantuḥ karotyasau
raktākṣoraktakāntiḥ samadhikadahanaḥ sarvajaḥ sarvaliṅgo
rogo'sāvaṣṭadhetthaṃ munibhirabhihitaḥ snāyukastantukīṭaḥ
vātena śyāvarūkṣaḥ sarugatha dahanānnīlapītaḥ sadāho
yaḥ śvetaḥ śleṣmaṇā syātpṛthugarimayuto doṣayugmād dviliṅgaḥ
phiraṅgarogamāha
phiraṅgasaṃjñake deśe bāhulyenaiva yad bhavet
tasmātphiraṅga ityukto vyādhirvyādhiviśāradaiḥ
nidānam
gandharogaḥ phiraṅgo'ya jāyate dehināṃ dhruvam
phiraṅgiṇo'ṅgasaṃsargātphiraṅgiṇyāḥ prasaṅgataḥ
vyādhirāgantujo hyeṣa doṣāṇāmatra saṃkramaḥ
bhavettallakṣayetteṣāṃ lakṣaṇairbhiṣajāṃvaraḥ
phiraṅgastrividho jñeyo vāhyaścābhyantaro'paraḥ
vahirantarbhavaścāpi teṣāṃ liṅgāni ca bruve
tatra bāhyaḥ phiraṅgaḥ syādvisphoṭa sadṛśo'lparuk
sphuṭito vradhnavad vaidyaiḥ sukhasādhyo'pi vā smṛtaḥ
sandhiṣvābhyantaraḥ saḥ syādāmāghātopamatyathaḥ
śothaṃ ca janayedeva kaṣṭasādhyo budhaiḥ smṛtaḥ
upadra vānāha
kārśyaṃ balakṣayo nāsābhaṅgo vahneśca mandatā
asthiśoṣo'sthivakratvaṃ phiraṅgopadra vā amī
sādhyāsādhyatvamāha
bahirbhavo bhavetsādhyo navīno nirupadra vaḥ
ābhyantarastu kaṣṭena sādhyaḥ syādayamāmayaḥ

bahirantarbhavo jīrṇaḥ kṣīṇasyopadra vairyutaḥ
vyāpto vyādhirasādhyo'yamityāhurbhiṣajaḥ purā
phiraṅgacikitsā
phiraṅgasaṃjñakaṃ rogaṃ rasaḥ karpūrasaṃjñakaḥ
avaśyaṃ nāśayedetadūcuḥ pūrvacikitsakāḥ
likhyate rasakarpūraprāśane vidhiruttamaḥ
anena vidhinā khādenmukhe śothaṃ na vindati
godhūmacūrṇaṃ sannīya vidadhyātsūkṣmakūpikām
tanmadhye nikṣipetsūtaṃ caturguñjāmitaṃ bhiṣak
tatastu guṭikāṃ kuryāt yathā na dṛśyate bahiḥ
sūkṣmacūrṇairlavaṅgasya tāṃ vaṭīmavadhūlayet
dantasparśo yathā na syāttathā tāmambhasā gilet
tāmbūlaṃ bhakṣayetpaścācchākāmlalavaṇāṃstyajet
śramamātapamadhvānaṃ viśeṣāt strīniṣevaṇam
pāradaroganidānam
śuddho raso'mṛtaṃ sākṣādaśuddhastu smṛto viṣam
ayuktiyukto rogāya yuktiyukto rasāyanaḥ
vidhivatsevyamāno'ya nihanti sakalāmayān
tasya mithyopacāreṇa bhavantyete mahāgadāḥ
pīnaso nāsikābhaṅgo dantapātaḥ śirovyathā
bhagandaro visarpaśca netrarogo mukhāmayaḥ
koṭhaḥ kaṇḍūstvacāvarṇahānirnāsādiṣu kṣatam
kuṣṭhopadaṃśacihnāni gātreṣu vividhāni hi
granthivacchothakāṭhinyaṃ sarujaṃ phalakoṣayoḥ
pakṣāghāto granthivātaḥ pradāho'sthnāñca dāruṇaḥ
jāḍyaṃ manovikāraśca sarve kṛcchratamā gadāḥ
bhavanti tatra kartavyaṃ yathāyuktañca bheṣajam
śītalānidānam
devyā śītalayākrāntā masūryaḥ śītalā bahiḥ
jvarayeyuryathā bhūtādhiṣṭhito viṣamajvaraḥ
tāśca saptavidhāḥ khyātāstāsāṃ bhedān pracakṣmahe
jvarapūrvā bṛhatsphoṭaiḥ śītalā bṛhatī bhavet
bṛhatīśītalālakṣaṇam
saptāhānnissaratyeva saptāhātpūrṇatāṃ vrajet
tatastṛtīyasaptāhe śuṣyati skhalati svayam
kodra vālakṣaṇam
vātaśleṣmasamudbhūtā kodra vā krodra vākṛtiḥ
kaścittāṃ prāha pakveti sā tu pākaṃ na gacchati
jalaśūkavadaṅgāni sā vidhyati viśeṣataḥ
saptāhādvā daśāhādvā śāntiṃ yāti vinauṣadham
pāṇisahālakṣaṇam
ūṣmaṇā sūkṣmajārūpā sakaṇḍūḥ sparśanapriyā
nāmnā pāṇisahā khyātā saptāhācchuṣyati svayam
sarṣapikālakṣaṇam
caturthī sarṣapākārā pītasarṣapavarṇinī
nāmnā sarṣapikā jñeyā'bhyaṅgamatra vivarjayet
rājikālakṣaṇam
kiñcidūṣmanimittena jāyate rājikākṛtiḥ
eṣā bhavati bālānāṃ sukhaṃ ca śuṣyati svayam
masūrikālakṣaṇam
koṭhavajjāyate ṣaṣṭhī lohitonnatamaṇḍalā
jvarapūrvā vyathāyuktā jvarastiṣṭheddinatrayam
sphoṭānāṃ melanādeṣā bahusphoṭā'pi dṛśyate
dvitīya masūrikālakṣaṇam
ekasphoṭā ca kṛṣṇā ca boddhavyā carmajābhidhā
śītalāyāḥ śamanopāyaḥ
śītalāsu kriyākāryā śītalā rakṣayā saha
badhnīyānnimbapatrāṇi parito bhavanāntare
kadācidapi no kāryamaspṛśyasya praveśanam
sphoṭeṣvadhikadāheṣu rakṣā reṇūtkaro hitaḥ
candanaṃ vāsako mustaṃ guḍūcī drā kṣayā saha
eṣāṃ śītakaṣāyastu śītalājvaranāśanaḥ
japahomopahāraśca dānasvastyayanārcanaiḥ
vipragośambhugaurīṇāṃ pūjanaistāḥ śamaṃ nayet
stotraṃ ca śītalādevyāḥ paṭhecchītalino'ntike
brāhmaṇaḥ śraddhayā yuktastena śāmyanti śītalāḥ
granthāntarāt athoṣṇavātalakṣaṇam
vyāyāmādhvātapaiḥ pittaṃ bastiṃ prāpyānilāvṛtam
bastiṃ meḍhraṃ gudañcaiva pradahet srāvayedadhaḥ
mrūtraṃ hāridra mathavā saraktaṃ raktameva vā
kṛcchrātpunaḥ punarjantoruṣṇavātaṃ vadanti tam
cikitsā
śṛtaśītapayo'nnāśī candanaṃ taṇḍulāmbunā
pibetsaśarkaraṃ śreṣṭhamuṣṇavāte saśoṇite
bradhnasya nidānaṃ lakṣaṇañca
atyabhiṣyandigurvannaśuṣkapūtyāmiṣāśanāt
karoti granthivacchothaṃ doṣo vaṅkṣaṇasandhiṣu
jvaraśūlāṅgasādāḍhyaṃ taṃ bradhneti vinirdiśet
cikitsā
bhṛṣṭaścairaṇḍatailena samyakkalko'bhayābhavaḥ
kṛṣṇāsaindhavasaṃyukto bradhnarogaharaḥ paraḥ
ajājī hapuṣā kuṣṭhaṃ gomedaṃ badarānvitam
kāñjikena tu saṃpiṣṭaṃ tallepo bradhnajitparaḥ
kālajvarasya nidānaṃ lakṣaṇaṃ ca
praṇaṣṭavahnerabalasya jantorjvaro yadā dhātucayeṣu līnaḥ
plīhodarārttiṃ kurute saśothaṃ tayā sa kālajvarasaṃjñitaḥ syāt
suduḥsahaṃ prāpya vikāramenaṃ dine dine kārśyamupaiti mattaryaḥ
kṛṣṇacchavistasya ca pāṇḍubhāvo vilūnakeśo'niyatajvareṇa
kālajvareṇa suciraṃ paripīḍitasya jāyeta cotkaṭatamastvatisārarogaḥ
ghrāṇācca raktapatanantvapi dantaveṣṭādetāvupadra vakarau muhurudbhavetām
granthikajvara plie!gai! nidānaṃ lakṣaṇaṃ ca
kaphoṇi kakṣā gala vaṅkṣaṇeṣu yo granthiśothārttikaro narāṇām
jvaraḥ prajāyeta samastadoṣāt taṃ granthikākhyaṃ jvaramāmananti
jvaraḥ sutīvraḥ purato hi bhūmnā punaśca kutrāpyathavā sa mandaḥ
sarvāṅgaruk śītamatiprakampo mūrcchā pralāpo vamathuḥ pipāsā
svedo bhṛśaṃ svapnavighāta tandrā kharā'tijihvā śithilāṅgatā ca
glānipramohau śrutinetra suptirnispandabhāvaṃ dhamanī ca dhatte
asādhyalakṣaṇam
so'ya jvaro granthikanāmadheyo nihatya śaktiṃ sakalendri yāṇām
asaṃśayaṃ hantyatisāra juṣṭaṃ vinaṣṭasaṃjñaṃ rudhiraṃ vamantam
praduṣṭavātodakabhūmibhāge jīvāṇavaste viṣa vajrakalpāḥ
undūradehaṃ purataḥ praviśya nihanyurākhūn maraṇāgradūtān
viṣeṇa tīvreṇa viṣaṇṇadehāḥ pānāya nīrasya vidūrabhūmim
dhāvanti mūrcchanti nayanti dūraṃ viṣaṃ pipāsākula mūṣikāste
jīvāṇuvāhināṃ tasmānmūṣikāṇāṃ śarīrataḥ
dehād dehāntaraṃ yānti kīṭā granthijvarapradāḥ
mantharajvaraḥ midhurajvaraḥi! pūrvarūpam
svalpakāso'rucistṛṣṇā pralāpo dāhavāñjvaraḥ
aṅgānāṃ gauravaṃ glānirasthibhedo vinidra tā
rūpam
jvaro dāho bhramo mohaścātisāro vamistṛṣā
anidrā ca mukhaṃ raktaṃ tālu jihvā ca śuṣyati
grīvāmadhye tu dṛśyante sphoṭakāḥ sarṣapopamāḥ
etaccihnaṃ bhavedyatra sa madhuraka ucyate
daṇḍakajvarasya nidānaṃ lakṣaṇaṃ ca
sandhyasthikaṇṭhe jvaritasya yasya daṇḍābhighātaprabhavā rujeva
rujā prajāyeta niśādineṣu jvaraṃ tamāhuḥ kila daṇḍakākhyam
dinadvayaṃ dinaikaṃ vā viśramyāsau pravarttate
sarvvadehacaraḥ śothaḥ plīhā cāpyatra jāyate
sa pratiśyāya kāsārtto jvarī pramucyate jvarāt
aṣṭame divase prāyo vātaśleṣmasamudbhavāt
rasājñānalakṣaṇam
bhuñjānasya narasyānnaṃ madhuraprabhṛtīn rasān
rasanā yanna jānāti rasājñānaṃ taducyate
pācakapittasya vaiguṇyamasya vyādhernidānamityeke bhāṣante
saṅkrāmakataruṇaśothaviśeṣaḥ bie!rī berīi!
nidānam
vātaśleṣmakarairbhojyaiḥ klinna śuṣkānnabhojanaiḥ
saṃyogād viṣatulyānāṃ snehānāṃ ca niṣevaṇaiḥ
niḥsārataṇḍulāhāraiḥ prāgvātairhimaśīkaraiḥ
ārdra bhūmau ciraṃ vāsājjanākīrṇa sthaleṣu ca
kṣīṇaśoṇitamāṃsāgnerdaurbalyaṃ hṛdi jāyate
yakṛtplīhnorvikāraśca kramataḥ parivarddhate
prajāyate tataḥ śotho rogaḥ saṅkrāmako navaḥ
tasya lakṣaṇamapyagre samāsenābhidhīyate
pūrvarūpam
alpatvādasya rogasya prāgrūpaṃ na ca lakṣyate
dṛśyate kevalaṃ tatra vahnisādo vivarṇatā
lakṣaṇam
jaṅghāsthini yadā śotho jāyate hṛtpravepate
tadā tantu vijānīyācchothaṃ saṅkrāmakaṃ navam
snāyūnāṃ māṃsapeśīnāṃ kriyā samyaṅ na vartate
jaṅghāyāṃ prathamaṃ bhūtvā śothaḥ sarvatanau vrajet
viḍbhedaḥ śvāsakṛcchratvamathavā viḍvibaddhatā
svalpatvamasya jāyeta mūtrasya rudhirasya ca
vedanā sarvagātreṣu jānuyugme ca duḥsahā
nānāprakāraṃ jānīyādimaṃ vyādhiṃ vicakṣaṇaḥ
vātarogeṇa tulyāni vīkṣya liṅgāni kānicit
vātarogamimaṃ kecinmanyante bhrāntihetutaḥ
tīvrajvaraviśeṣo'ya na cāsaunūtanāmayaḥ
ityādīni prabhāṣante kecidanye bhiṣagvidaḥ
navāvirbhūtarogo'ya śothaḥ saṅkrāmako navaḥ

sa vaṅgān bhūyasā hanti svacchataṇḍulabhojinaḥ
godhūmaroṭikāhārāḥ pañcanadādivāsinaḥ
saṅkrāmakamimaṃ śothaṃ labhante prāyaśo nahi
vārāṇasyādideśeṣu rogasyāsya prakopataḥ
prajānāntu sahasrāṇi tūrṇaṃ mṛtyumukhaṃ yayuḥ
asādhyalakṣaṇam
savyathaṃ hṛdayaṃ yasya kṣīṇasya spandate drutam
raktapūrṇaṃ śirākoṣṭhaṃ sa śīghraṃ vijahātyasūn
anena śothena nipīḍyamānaḥ kaṣṭātikaṣṭaṃ śiraso vikāram
āndhyaṃ suduḥkhaṃ tvathavā'bhyupaiti ghorāṃstathā'nyān nayanāmayāṃśca
mṛtyorbhayaṃ vitanute janamaṇḍaleṣu pradhvaṃsane janapadaṃ pratikūladaivāt
śotho hyayaṃ bahurujastaruṇaḥ kadācid hṛdro garaktavamanaiḥ sahasā'tiduḥkhaiḥ
kaphāśritavāyorlakṣaṇam
prāksañcitaṃ yasya balāsajālamanveti bhūyaḥ prabalaḥ samīraḥ
tenāvṛtastaṃ pravidhāya śuṣkaṃ kuryāt pravṛddho'tha vikāravṛndam
tvaksphoṭanaṃ pāṇipadīkṣaṇānāṃ dāho'tiśoṣo vadanasya todaḥ
hṛtkampadaurbalyamatiśramatvaṃ bhrāntirmṛṣodbhāvanajalpanaṃ ca
vaisvaryamālasyamathāvipāko hyudāsacintā'rucigātrabhaṅgāḥ
nidrā kṣayo mūtrapurīṣabandhastamaḥ praveśo gamaneṣvaśaktiḥ
śleṣmānvito'ya kathitaḥ samīraḥ
atha netrādiparīkṣā'dhikāraḥ

p2.1

netraṃ syātpavanādrū kṣaṃ dhūmravarṇaṃ tathā'ruṇam
koṭarāntaḥpraviṣṭaṃ ca tathā stabdhavilokanam
haridrā khaṇḍavarṇaṃ vā raktaṃ vā haritaṃ tathā
dīpadveṣi sadāhañca netraṃ syātpittakopataḥ
cakṣurbalāsabāhulyātsnigdhaṃ syātsalilaplutam
tathā dhavalavarṇañca jyotihīnaṃ balānvitam
netraṃ dvidoṣabāhulyātsyād doṣadvayalakṣaṇam
tridoṣaliṅgasaṅghena taṃ mārayati rogiṇam
tridoṣadūṣitaṃ netramantarmagnaṃ bhṛśaṃ bhavet
triliṅgaṃ salilasrāvi prāntenonmīlayatyapi
jihvāparīkṣā
śākapatraprabhā rūkṣā sphuṭanā rasanā'nilāt
raktā śyāvā bhavetpittālliptā'drā dhavalā kaphāt
paridagdhā kharasparśā kṛṣṇā doṣatraye'dhike
saiva doṣadvayādhikye doṣadvitayalakṣaṇā
mūtraparīkṣā
vātena pāṇḍuraṃ mūtraṃ raktaṃ nīlañca pittataḥ
raktameva bhavedra ktāddhavalaṃ phenilaṃ kaphāt
purīṣaparīkṣā
vātānmale tu dṛḍhatā śuṣkatā cāpi jāyate
pītatā jāyate pittācchuklatā śleṣmato bhavet
sannipāte ca sarvāṇi lakṣaṇāni bhavanti hi
viśeṣataḥ
truṭitaṃ phenilaṃ rūkṣaṃ dhūmalaṃ vātakopataḥ
vātaśleṣmavikāreṇa jāyate kapiśaṃ malam
baddhaṃ sutruṭitaṃ pītaṃ śyāmaṃ pittānilād bhavet
pītaśvetaṃ śleṣmapittādīṣat sāndraṃ ca picchilam
śyāmatruṭita pītābhaṃ baddhaśvetaṃ tridoṣataḥ
durgandhaḥ śītalaścaiva viṣṭhotsargo yadā bhavet
tadā jīrṇaṃ malaṃ vaidyairdoṣajñaiḥ paribhāṣyate
kapilaṃ guṭikāyuktaṃ yadi varco'valokyate
prakṣīṇamaladoṣeṇa dūṣitaḥ parikathyate
vātasya ca malaṃ kṛṣṇaṃ tataḥ pittasya pītaviṭ
raktavarṇaṃ malaṃ kiñcinmalaṃ śvetaṃ kaphodbhavam
āmaṃ vā śleṣmajaṃ prāhurmiśritaṃ dvandvajaṃ bhavet
apakvaṃ syādajīrṇe tu pakvaṃ svacchaṃ malaṃ bhavet
atyagnau piṇḍitaṃ śuṣkaṃ mandāgnau tu dra vīkṛtam
durgandhaṃ candri kāyuktamasādhyaṃ malalakṣaṇam
iti prathamaṃ pariśiṣṭam
dvitīyaṃ pariśiṣṭam
dvitīyaṃ pariśiṣṭam
atha sapariśiṣṭaśārṅgadharasaṃhitoktarogāṇāṃ pathyāpathyavivecanā

jvare pathyāpathyam
raktaśālyādayaḥ śastāḥ purāṇāḥ ṣaṣṭikaiḥ saha
yavāgvodanalājārthe jvaritānāṃ jvarāpahāḥ
mudgān masūrāṃścaṇakān kulatthān samakuṣṭhakān
yūṣārthe yūṣasātmyānāṃ jvaritānāṃ pradāpayet
paṭolapatraṃ vārttākuṃ kulakaṃ kāravellakam
karkoṭakaṃ parpaṭakaṃ gojihvāṃ bālamūlakam
patraṃ guḍūcyāḥ śākārthaṃ jvaritānāṃ jvarāpaham
māṃsārthameṇalāvādīn yuktyā dadyādvicakṣaṇaḥ
kukkuṭāṃśca mayūrāṃśca tittirikrauñcavarttakān
gurūṣṇatvānna śaṃsanti jvare keciccikitsakāḥ
laṅghanenānilabalaṃ jvare yadyadhikaṃ bhavet
bhiṣaṅmātrāvikalpajño dadyāt tānapi kālavit
drā kṣādāḍimakharjūrapriyālaiḥ saparūṣakaiḥ
tarpaṇārhasya dātavyaṃ tarpaṇaṃ jvaranāśanam
kṛśo'lpadoṣo yaḥ kṣīṇakapho jīrṇajvarānvitaḥ
vibandhāsṛṣṭadoṣaśca rūkṣaḥ pittānilajvarī
pipāsārttaḥ sadāhaśca payasā sa sukhī bhavet
jīrṇajvare kaphe kṣīṇe kṣīraṃ syādamṛtopamam
tadeva taruṇe pītaṃ viṣavaddhanti mānavam
vyāyāmañca vyavāyañca snānaṃ caṅkramaṇantathā
jvaramukto na seveta yāvanno balavān bhavet
jantorjvaravimuktasya snānaṃ kuryāt punarjvaram
tasmājjvaravimukto'pi snānaṃ viṣamiva tyajet
balavarṇāgnivapuṣāṃ yāvanna prakṛtirbhavet
tāvajjvareṇa mukto'pi varjanīyāni varjayet
२ atīsāre pathyāpathyam
atīsāre'pi pathyādi jñeyaṃ sarvamajīrṇavat
snānāvagāhāvabhyaṅgaṃ gurusnindhadra vāśanam
vyāyāmamagnisantāpamatīsārī vivarjayet
३ grahaṇīroge pathyāpathyam
sujaraṃ dīpanaṃ vahnerannaṃ pānañca nityaśaḥ
seveta matimānatra viparītaṃ vivarjayet
śāli pratnaṃ masūrañca yavaṃ māṃsarasantathā
madgurañca tathā śṛṅgīṃ takraṃ bilvañca dāḍimam
śṛṅgāṭakaṃ chāgadugdhaṃ vārtākuñca kaśerukam
grahaṇīgadavān nityaṃ bhuñjītaivaṃvidhāni ca
divāsvapnaṃ surāṃ tīkṣṇāṃ rātrau jāgaraṇantathā
guru cānnamabhiṣyandi yatnataḥ parivarjayet
४ ajīrṇāgnimāndyayoḥ pathyāpathyam
durjaraṃ santyajet sarvaṃ niśāyāmaśanantathā
ajīrṇī mandavahniśca bhakṣayet sujaraṃ laghu
५ arśoroge pathyāpathyam
vātānulomanaṃ yad yat saraṃ vahnipradīpanam
sujaraṃ puṣṭidaṃ tat tadannapānaṃ hitaṃ matam
vegāvarodhaṃ strīpṛṣṭhayānamutkaṭamāsanam
yathāsvaṃ doṣalañcānnamarśasaḥ parivarjayet
६ krimiroge pathyāpathyam
pratyahaṃ kaṭukaṃ tiktaṃ bhojanaṃ kaphanāśanam
krimīṇāṃ nāśanaṃ rucyamagnisandīpanaṃ param
kṣīrāṇi māṃsāni ghṛtāni cāpi dadhīni śākāni ca parṇavanti
amlañca miṣṭañca rasaṃ viśeṣāt krimīñjighāṃsuḥ parivarjayeddhi
७ kāmalā halīmaka pāṇḍurogeṣu pathyāpathyam
purāṇayavagodhūmaśālayaśca punarnavā
mudgāḍhakī masūrāṇāṃ yūṣo jāṅgalajo rasaḥ
paṭolaṃ vṛddhakūṣmāṇḍaṃ taruṇaṃ kadalīphalam
matsyeṣu madguraḥ śṛṅgī takraṃ dhātr! yabhayā ghṛtam
rasonaḥ pakvamāmrañca vārttākuramṛtā niśā
ityādyāni gade pāṇḍau hitānyuktāni paṇḍitaiḥ
dhūmapānaṃ vegarodhaḥ svedanaṃ maithunaṃ surā
divāsvapno mṛdaśanaṃ rāmaṭhaṃ māṣasarṣapau
tīkṣṇāmlalavaṇādhyāśagurvannāni jalaṃ bahu
patraśākāni śimbī ca gade pāṇḍau na śarmaṇe
८ raktapitte pathyāpathyam
purāṇāḥ śāligodhūmayavā mudgamasūrakau
caṇakastuvarī vṛddhakūṣmāṇḍaṃ kadalīphalam
paṭolamapi vetrāgraṃ phalaṃ panasatālayoḥ
bilvadāḍimakharjūraṃ dhātrī drā kṣā udumbaram
parūṣaṃ nārikelañca kapitthañca kaśerukam
gavyaṃ māhiṣamājaṃ vā sarpiśchāgaṃ payastathā
śaśaiṇaharitacchāgā bakapārāvatādayaḥ
ekṣavaṃ śītasalilaṃ candanaṃ candra raśmayaḥ
mano'nukūlamākhyānaṃ śrutiramyañca kīrtanam
pīnonnatastanaśroṇiramyāṇāṃ sukhaveśmanām
rūpayauvanamattānāmāśleṣā ramaṇaṃ vinā
evaṃvidhāni sarvāṇi hitāni raktapittinām
tīkṣṇaṃ vidāhi viṣṭambhi pānānnaṃ kaupamambu ca
tāmbūlaṃ dadhi vārtākurmatsyo māṣaśca sarṣapaḥ
rasonakṣāraniṣpāvakulatthāśca guḍaḥ surā
hastyaśvayānaṃ vyāyāmaḥ krodhaḥ svapnaviparyayaḥ
vyāyāmo'dhvāṭanaṃ pāṭhaḥ santāpo vahnibhāsvatoḥ
raktasrāvo dhūmapānaṃ lobhaścapalatā tathā
evaṃvidhāni sarvāṇi varjanīyāni nityaśaḥ
nidānaṃ raktapittasya yatkiñcit samprakāśitam
jīvanārogyakāmaistanna sevyaṃ raktapittibhiḥ
९ kāsaroge pathyāpathyam
śāliṣaṣṭikagodhūma śyāmākayavakodra vāḥ
māṣamudgakulatthānāṃ rasaḥ sarpiḥ purātanam
vāstūkaṃ vāyasīśākaṃ vārttākurbālamūlakam
chāgaṃ dugdhaṃ ghṛtaṃ chāgaṃ sukhoṣṇasalilaṃ madhu
dhanvānūpabhavānāñca māṃsaṃ māṃsāśināntathā
drā kṣādāḍimakharjūraphalānyatra hitāni ca
vastirnasyamasṛṅmokṣo vyāyāmo dantagharṣaṇam
ātapo duṣṭapavano rajomārganiṣevaṇam
viṣṭambhīni vidāhīni rūkṣāṇi vividhāni ca
śakṛnmūtrodgārakāsavamivegavidhāraṇam
matsyaḥ kandaḥ sarṣapaśca duṣṭāmbhastumbupodikā
rātrau jāgaraṇaṃ grāmyadharmmaḥ kāse'hitāni ca
१० yakṣmaṇi pathyāpathyam
godhūmaścaṇako mudgo raktaśāli purātanaḥ
chāgaṃ māṃsaṃ payaśchāṃgaṃ chāgaṃ sarpiśca śarkarā
matsyaṇḍikā ca madirā kastūrī sitacandanam
harmyaṃ srajaḥ smarakathā yuvatīnāñca darśanam
maṇimuktādibhūṣāṇāṃ dhāraṇaṃ pavano mṛduḥ
dhātr! yāmrapanasānāñca phalāni vakulaṃ phalam
gītaṃ hāsyaṃ candra raśmirgiraḥ śrutisukhapradāḥ
evaṃbhūtāni sarvāṇi śubhānyuktāni śoṣiṇām
rūkṣānnapānaṃ viṣamamaśanañca vidāhi yat
kaṭutiktakaṣāyāmlaśākamāṣarasonakāḥ
śimbī matsyaśca tāmbūlaṃ vyāyāmo vegadhāraṇam
sāhasāni ca karmāṇi śramaḥ svedanamañjanam
uccaiḥ sambhāṣaṇaṃ mārgasevanaṃ niśi jāgaraḥ
viśeṣato nidhuvanaṃ karmaurasyamathetarat
nidānatvena gaditaṃ yacca hetucatuṣṭayam
sarvāṇyetāni niyataṃ varjanīyāni yakṣmaṇi
yat pathyaṃ yadapathyaṃ ca raktapitte mayoditam
yakṣmaṇyapi ca tat pathyamapathyañcāpi tanmatam
śokaṃ striyaḥ krodhamasūyatāñca tyajedudārān viṣayān bhajecca
tathā dvijātīṃstridaśān gurūṃśca vācaśca puṇyāḥ śṛṇuyād dvijebhyaḥ
११ hikkāśvāse pathyāpathyam
śāliṣaṣṭikagodhūmayavāḥ śastāḥ purātanāḥ
śaśo'hibhuk tittiraśca dakṣo dhanyamṛgaḥ śukaḥ
sarpiḥ purātanaṃ chāgaṃ dugdhaṃ madhu surā tathā
jīvantikā ca vāstūkaṃ rasonaśca paṭolakam
drā kṣā truṭiḥ pauṣkarañca vāryuṣṇaṃ kaṭukatrayam
hikkāśvāseṣu jānīyādityādyāni hitāni hi
vidāhi gurupānānnaṃ vyāyāmādhvaniṣevaṇam
śvāsī hikkī grāmyadharmaṃ krodhaṃ cintāñca santyajet
१२ arocake pathyam
rocanaṃ dīpanaṃ vahnerjihvākaṇṭhaviśodhanam
pathyaṃ śeṣamapathyam
१३ chardiroge pathyāpathyam
purāṇāḥ śālayo lājā godhūmaśca yavo madhu
śaśalāvamayūrādyājāṅgalāḥ paśupakṣiṇaḥ
jambīrāmalakīdrā kṣādāḍimaṃ bījapūrakam
nārikelañca yadbālaṃ tattoyañca sitā surā
manojñagandhasaṃsevā candanādyanulepanam
śiraḥ snānaṃ sukhāsyā ca hitānicchardirogiṇām
yadugramudvegakaraṃ karma dra vyamathāpi vā
tyājyaṃ tadakhilaṃ chardyāṃ dhīmatārogyakāṅkṣiṇā
१४ svarabhede pathyāpathyam
balapuṣṭipradaṃ hṛdyaṃ kaphaghnaṃ svaraśuddhikṛt
annaṃ pānañca nikhilaṃ svarabhede hitaṃ matam
nātrābhiṣyandi saṃsevyaṃ na ca śītakriyā hitā
divāsvāpo na karttavyo na ca vegavidhāraṇam
१५ tṛṣṇāroge pathyāpathyam
hṛdyaṃ sumadhuraṃ śītaṃ seveta tṛṣayā'ditaḥ
ugramudvegajananaṃ tyajet sarvamatandri taḥ
१६ mūrcchāroge pathyāpathyam
yavo lohitaśāliśca vārtākuścapaṭolakam
yūṣo jāṅgalamāṃsasya rohitādyāstathā jhaṣāḥ
dhāroṣṇaṃ gopayastakraṃ snānaṃ nadyā jale'male
hitānyetāni mūrcchāyāṃ saṃnyāsākhye tathā gade

tīkṣṇaṃ dra vyaṃ kriyā tīkṣṇā vegānāñca vidhāraṇam
krodhaśokādibhirbhāvairityetairvarddhate gadaḥ
१७ madātyaye pathyāpathyam
hitā madātyaye pratnāḥ śālimudgayavāḥ sitā
payaḥ paṭolaṃ kharjūraṃ dāḍimaṃ nārikelakam
drā kṣādhātrī vicitrānnaṃ hṛdyaṃ madyaṃ parūṣakam
lāvatittiradakṣaiṇaśaśacchāgādijo rasaḥ
śiśiraḥ pavano dhārāgṛhaṃ candra sya raśmayaḥ
candanālepanaṃ snānaṃ priyāliṅganameva ca
tāmbūlaṃ dhūmapānañca lavaṇaṃ svedanāñjane
varjyānyakhilatīkṣṇāni vyādhau madyasamudbhave
१८ dāhe pathyāpathyam
śālayaḥ ṣaṣṭikā mudgā masūrāścaṇakā yavāḥ
dhanvamāṃsarasā lājamaṇḍaśca lājaśaktavaḥ
śatadhautaṃ ghṛtaṃ dugdhaṃ navanītaṃ payobhavam
sitā kūṣmāṇḍakaṃ mocaṃ panasaṃ svādu dāḍimam
paṭolaṃ parpaṭaṃ drā kṣā dhātrīphalaparūṣake
śimbī tumbī payaḥ peṭī kharjūraṃ dhānyakaṃ misiḥ
bālatālaṃ priyālañca śṛṅgāṭakakaśeruke
madhūkapuṣpaṃ hrīberaṃ tiktāni nikhilāni ca
śītāḥ pradehā bhūveśma seko'bhyaṅgo'vagāhanam
padmotpaladalakṣauma śayyāśītalakānanam
kathā vicitrā gītāni kāminī parirambhaṇam
uśīracandanālepaśītāmbhaḥ śiśiro'nilaḥ
sudhāṃśuraśmayaḥ snānaṃ maṇayo madhurā rasāḥ
evaṃ cānyāni dāheṣu sevyāni sukhamīpsubhiḥ
viruddhānyannapānāni krodho vegavidhāraṇam
gajāśvayānamadhvā ca kṣāraṃ pittakarāṇi ca
vyāyāmaścātapastakraṃ tāmbūlaṃ madhu rāmaṭham
vyavāyaḥ kaṭutiktoṣṇānyahitānīti niścitam
१९ unmāde pathyāpathyam
raktaśāliryavo mudgo godhūmaḥ kaurmamāmiṣam
dhanvodbhavaraso drā kṣā kapitthaṃ nārikelakam
vāstūkañca tathā brāhmī kūṣmāṇḍasya phalaṃ mahat
paṭolaṃ dhāroṣṇapayaḥ śatadhautaṃ tathā haviḥ
purātanaṃ nūtanaṃ ca suśītamanulepanam
hitānyuktānyathonmāde viruddhamaśanaṃ surā
uṣṇāśanaṃ tīkṣṇavīryaṃ patraśākaṃ kaṭhillakam
tiktāni nikhilānyeva vyavāyo niśi jāgaraḥ
nidrā tṛṣṇākṣudhādīnāṃ balād vegavidhāraṇam
sarvāṇi krūrakarmāṇi matāni na śubhāya ca
२० apasmāre pathyāpathyam
sarpiḥ purātanaṃ mudgo godhūmā raktaśālayaḥ
kūrmāmiṣaṃ dhanvaraso dugdhaṃ brāhmīdalaṃ vacā
paṭolaṃ vṛddhakuṣmāṇḍaṃ vāstūkaṃ svādu dāḍimam
śobhāñjanaṃ nārikelaṃ parūṣāmalake tathā
evaṃvidhāni cānyāni sukhadāni smṛtikṣaye
cintā śoko bhayaṃ krodhastvaśucīnyaśanāni ca
madyaṃ matsyo viruddhānnaṃ tīkṣṇoṣṇagurubhojanam
āyāso'tivyavāyaśca pūjyapūjāvyatikramaḥ
bimbyāṣāḍhaphalaṃ śākaṃ nidrā kṣuttṛḍvinigrahaḥ
toyāvagāhanaṃ śailadrumādyārohaṇantathā
ityādīni smṛtidhvaṃse varjanīyāni yatnataḥ
२१ āmavāte pathyāpathyam
vāstūkaśākaṃ sāriṣṭaṃ śākaṃ paunarnavaṃ hitam
paṭolaṃ laśunañcaiva vārtākuṃ kāravellakam
yavānnaṃ koradūṣānnaṃ purāṇaṃ śāliṣaṣṭikam
lāvakānāṃ tathā māṃsaṃ hitaṃ takreṇa saṃskṛtam
sitaṃ ca yūṣaṃ kaulatthaṃ kālāyaṃ caṇakasya ca
rucyaṃ dadyādyathāsātmyamāmavātahitañca yat
dadhi matsyo guḍaḥ kṣīraṃ duṣṭanīramupodikā
viruddhamaśanaṃ pūrvo vāyuvegasya rodhanam
niśāyāṃ jāgaraḥ śītatoyasya pariṣevaṇam
na hitānyanile sāme vyavāyātiśayopi ca
२२ śūlaroge pathyāpathyam
purāṇāḥ śālayaḥ kṣīramuṣṇaṃ jāṅgalajo rasaḥ
paṭolaṃ kāravellañca drā kṣā pakvāmradāḍimau
viḍaṃ śāliñca patrāṇi taptāmbho devapuṣpakam
anulomakarāṇyatra sarvāṇyeva hitāni vai
vyāyāmaṃ maithunaṃ madyaṃ lavaṇaṃ kaṭuvaidalam
vegarodhaṃ śucaṃ krodhaṃ varjayecchūlavānnaraḥ
२३ udāvarttānāhayoḥ pathyāpathyam
sujarañca saraṃ yad yadannaṃ pānañca puṣṭidam
udāvarte tathānāhe sevyaṃ varjyaṃ yato'nyathā
२४ hṛdro ge pathyāpathyam
purātano raktaśālirjāṅgalā mṛgapakṣiṇaḥ
kulatthamudgayūṣāśca paṭolaṃ kadalīphalam
rasālaṃ vṛddhakūṣmāṇḍaṃ dāḍimañca harītakī
drā kṣā takraṃ saindhavañca hitāni hṛdayāmaye
vegarodho vyavāyaśca vyāyāmo niśi jāgaraḥ
sahyavindhyasamudbhūtasaritāṃ salilantathā
meṣīpayo jalaṃ duṣṭaṃ gurutiktāmlabhojanam
patraśākañcādhyaśanaṃ na hitāni hṛdāmaye
२५ udararoge pathyāpathyam
abdotpannā raktaśāliryavamudgakulatthakāḥ
mākṣikañca surā sīdhurjāṅgalā mṛgapakṣiṇaḥ
rasonamārdra kaṃ takraṃ kulakaṃ śigrujaṃ phalam
punarnavā kāravellaṃ tāmbūlaile payastathā
laghvannaṃ dīpanaṃ tiktaṃ vīkṣya doṣānalau balam
yuñjyādudariṇe vaidya ityādyāni yathātatham
payo'tipānaṃ gurvannaṃ snehanaṃ dhūmasevanam
audakānūpamāṃsāni patraśākaṃ tilo dadhi
lavaṇāśanamuṣṇāni vidāhīnyambu doṣavat
mahendrā dri bhavānāñca saritāṃ salilantathā
vyāyāmaśca vyavāyaśca snānaṃ caṅkramaṇantathā
evaṃvidhāni cānyāni tyājyānyudaribhiḥ sadā
२६ gulme pathyāpathyam
vallūraṃ mūlakaṃ matsyān śuṣkaśākāni vaidalam
na khādeccālukaṃ gulmī madhurāṇi phalāni ca
२७ mūtrāghāte pathyāpathyam
mūtrakṛcchre'śmarīroge yatpathyaṃ ca prayujyate
mūtrāghāteṣu sarveṣu tadyuñjyād deśakālavit
२८ mūtrakṛcchre pathyāpathyam
annapānamanugraṃ yanmūtralañcānulomanam
hitamatra vijānīyādviparītaṃ sukhāya na
२९ aśmaryām pathyāpathyam
vraṇakriyāṃ hate śalye pathyenaināñca varttayet
३० pramehe pathyāpathyam
śyāmākakodra voddālagodhūmacaṇakāḍhakī
kulatthāśca hitā bhojye purāṇā mehināṃ sadā
jāṅgalaṃ tiktaśākañca yavānnañca śramo madhu
etadanyaccharkarādyaṃśleṣmalañca na śarmaṇe
३१ somaroge pathyāpathyam
yavagodhūmamāṃsāni kṣīramuddhṛtasārakam
vyāyāmo bhramaṇañcāpi hitāya somarogiṇām
ekṣavañcāmbupānañca phalamāmasukhāsanam
ahitāya vinirdiṣṭaṃ bhiṣagbhiḥ śāstrakovidaiḥ
३२ sthaulye pathyāpathyam
purāṇaśālayo mudgakulatthoddālakodra vāḥ
lekhanā bastayaścaiva sevyā medasvinā sadā
śramacintāvyavāyādhvakṣaudra jāgaraṇapriyaḥ
hantyavaśyamatisthaulyaṃ yavaśyāmākabhojanaiḥ
asvapnañca vyavāyañca vyāyāmaṃ cintanāni ca
sthaulyamicchan parityaktuṃ krameṇātipravarddhayet
prātarmadhuyutaṃ vāri sevitaṃ sthaulyanāśanam
uṣṇamannasya maṇḍaṃ vā piban kṛśatanurbhavet
snānaṃ rasāyanaṃ śālīn godhūmān sukhaśīlatām
kṣīrekṣu vikṛtīrmāṣān sauhityaṃ snehanāni ca
svabhāvasthatvamanvicchan medasvī parivarjayet
३३ śotharoge pathyāpathyam
purāṇāḥ śālayo mudgā yavāḥ śimbī punarnavā
raktaśigrurasonau ca māṇamūlaṃ paṭolakam
tāmracūḍamayūrādikhagānāmāmiṣairasam
śṛṅgīmadgurayoryūṣo yūṣaḥ kūrmāmiṣodbhavaḥ
nimbapatraṃ haridrā ca tiktāni dīpanāni ca
ityādyāni vijānīyāddhitāni śvayathau bhiṣak
gurvannaṃmadyamamlañca śītatoyaṃ vidāhi ca
divāsvāpaṃ maithunañca śotharogīḥ parityajet
३४ vṛddhiroge pathyāpathyam
anabhiṣyandi pānānnaṃ nātiśītā kriyā tathā
vṛddhiroge hitāya syādviparītaṃ vivarjjayet
३५ galagaṇḍādiroge pathyāpathyam
yavamudgapaṭolāni kaṭurūkṣañca bhojanam
chardiṃ śoṇitamokṣañca galagaṇḍe prayojayet
vātakaphavṛddhikarā yogā apathyāḥ
३६ arbudaroge pathyāpathyam
purāṇaghṛtapānañca jīrṇalohitaśālayaḥ
yavā mudgāḥ paṭolañca raktaśigruḥ kaṭhillakam
śāliñcaśākaṃ vetrāgraṃ rūkṣāṇi ca kaṭūni ca
dīpanāni ca sarvāṇi gugguluśca śilājatu
galagaṇḍe gaṇḍamālā'pacīgranthyarbudāntare
yathādoṣaṃ yathā'vasthaṃ pathyametat prakīrttitam
dugdhekṣuvikṛtiḥ sarvā māṃsaṃ cānūpasambhavam
piṣṭānnamamlaṃ madhuraṃ gurvabhiṣyandakāri ca
arbude'pathyametaddhi varjyamarbudarogibhiḥ
३७ ślīpadaroge pathyāpathyam
kaphaghnaṃ sārakaṃ pānamannaṃ vahnikarañca yat
nābhiṣyandakaraṃ pathyaṃ heyamanyadvijānatā
३८ vidra dhivraṇaroge pathyāpathyam

jīrṇaśālyodanaṃ snigdhaṃ jīvantī ca punarnavā
paṭolaṃ mudgayūṣaśca hitānyetāni santatam
amlaṃ dadhi ca śākaṃ ca māṃsamānūpamaudakam
kṣīraṃ gurūṇi cānnāni vraṇe ca parivarjayet
३९ vraṇaśothe pathyāpathyam
śothe yānyannapānāni bheṣajāni hitāni ca
tāni sarvāṇi jānīyād vraṇe syuḥ śarmaṇe sadā
āgantujavraṇe pathyāpathyam
śārīravraṇavaccātra kriyā kāryā bhiṣagvaraiḥ
४१ bhagnādhikāre pathyāpathyam
māṃsaṃ māṃsarasaḥ kṣīraṃ sapiryūṣaḥ kalāyajaḥ
bṛṃhaṇañcānnapānañca deyaṃ bhagnāya jānatā
lavaṇaṃ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithunamātapam
vyāyāmañca na seveta bhagno rūkṣānnameva ca
४२ nāḍīvraṇe pathyāpathyam
yadvāyorānulomyāya yaccāgnibalavṛddhaye
yaccāsraśuddhyai tatpathyamato'nyaccātra garhitam
४३ bhagandare pathyāpathyam
sarṣapaḥ śālimudgau ca vilepī jāṅgalo rasaḥ
paṭolaṃ śigru vetrāgraṃ pattūraṃ bālamūlakam
tilasarṣapayostailaṃ tiktavargo ghṛtaṃ madhu
evaṃvidhāni cānyāni bhagandarahitāni hi
viruddhānyannapānāni viṣamāśanamātapam
vyāyāmaṃ maithunaṃ yuddhaṃ pṛṣṭhayānaṃ gurūṇi ca
saṃvatsaraṃ parihareduparūḍhavraṇo naraḥ
४४ upadaṃśe pathyāpathyam
raktaśāli yavaṃ mudgaṃ ghṛtaṃ śigruphalantathā
paṭolaṃ tiktavargañca niṣevetopadaṃśavān
divānidrā ñca gurvannaṃ vegasandhāraṇaṃ guḍam
madyamāyāsamamlañca varjayedupadaṃśavān
pāpapramehī vātāsrī kuṣṭhī pāpopadaṃśavān
na bhajedaṅganāṃ nāpi tadgadinyaṅganā naram
४५ śūkadoṣe pathyāpathyam
śūkarogeṣu pathyāni sarpiḥ śāliryavo vacā
mudgayūṣo dāḍimañca paṭolaṃ bālamūlakam
śigruṃ karkoṭakaṃ caiva vetrāgraṃ ca kaṭhillakam
pattūraṃ saindhavaṃ tailaṃ kūpasya salilantathā
dhāraṇaṃ mūtravegasya divānidrā ca maithunaṃ
vyāyāmo gurubhojyañca na hitāni tathā guḍāḥ
४६ kuṣṭheṣu pathyāpathyam
purāṇāḥ śālayo mudgā āḍhakyaśca masūrakāḥ
yavā nimbasya patrāṇi paṭolaṃ bṛhatīphalam
cakramardadalaṃ meṣaśṛṅgañca hilamocikā
koṣātakī ca vetrāgraṃ pakvaṃ tālaṃ punarnavā
gokharoṣṭrāśvamahiṣīmūtraṃ sarpirvi recanam
nikhilāni ca tiktāni kuṣṭharoge hitāni ca
pāpaṃ karma divānidrā viruddhaviṣamāśanam
vyāyāmo vegarodhaśca sūryyaraśmiśca maithunam
gurudra vanavānnānāṃ bhojanañca guḍo dadhi
dugdhaṃ madyamāmiṣaṃ ca matsyo māṣastilastathā
ikṣuramlaṃ mūlakañca viṣṭambhi ca vidāhakṛt
evaṃvidhāni cānyāni kuṣṭhe varjyāni nityaśaḥ
४७ kṣudra roge pathyāpathyam
vātānulomanaṃ yacca śakṛnmūtrapravarttanam
śodhanaṃ śoṇitasyāpi tridoṣaghnāni yāni ca
dra vyāṇi kṣudra rogeṣu hitānyevaṃvidhāni ca
viparītāni sarvāṇi varjanīyāni yatnataḥ
४८ visphoṭe pathyāpathyam
raktadoṣaharaṃ yad yad yad yatpittapraṇāśanam
sarvamatra prayoktavyaṃ vivicya bhiṣajā sadā
४९ masūrikāroge pathyāpathyam
yathātathaṃ pratīkāryyā jvarakāsādayaśca te
uccaistame praśaste ca masūrīrogapīḍitaḥ
śuṣke gṛhe vasennityaṃ gurūṣṇavasanāvṛtaḥ
śītaṃ vātaṃ jalaṃ śītaṃ vahnitāpaṃ tathātapam
tyajet kāntāṃ divāsvāpaṃ yātrāṃ rātrau ca jāgaram
kiñciduṣṇāmbunā svedaḥ romāntījvaranāśanaḥ
pūrvaṃ laṅghanavāntirecanaśirāvedhāḥ śaśāṅkojjvalā
jīrṇā ṣaṣṭikaśālayo'pi caṇakā mudgā masūrā yavāḥ
sarve'pi pratudāḥ kapotacaṭakā dātyūhakrauñcādayo
jīvañjīvaśukādayo'pi kulakaṃ kāṭhillamāṣāḍhakam
itthaṃ sarvadaśāvibhāgavihitaṃ pathyaṃ yathādoṣataḥ
saṃyuktaṃ mudamātanoti nitarāṃ nṝṇāṃ masūrīgade
rataṃ khedaṃ śramaṃ tailaṃ gurvannaṃ krodhamātapam
duṣṭāmbu duṣṭapavanaṃ viruddhānyaśanāni ca
niṣpāvamālukaṃ śākaṃ lavaṇaṃ viṣamāsanam
kaṭvamlaṃ vegarodhañca masūrīgadavāṃstyajet
५० visarpe pathyāpathyam
tiktavargo'khilaścaiva pānānnamavidāhakam
dra vyaṃ śoṇitasaṃśuddhikaraṃ candanalepanam
anudvegakaraṃ karma visarpe paramaṃ hitam
viparītaṃ vijānīyāt kleśadaṃ gadavṛddhikṛt
५१ śītapittādiṣu pathyāpathyam
purāṇāḥ śālayaḥ śastā yūṣo mudgakulatthayoḥ
karkoṭakaṃ kāravellaṃ śigrudrā rkṣā! ca dāḍimam
kaṭutailaṃ taptanīraṃ nikhilaṃ kaphapittahṛt
jñeyāni śītapittādigadeṣu śubhadāni hi
gurvannapānaṃ kṣīreṣu vikārān madhuraṃ rasam
amlañcāpyaudakānūpajīvānāmāmiṣaṃ tathā
snehaṃ madyaṃ navīnañca matsyaṃ prāgdakṣiṇānilam
pītamambu divāsvāpaṃ śītapittādimāṃstyajet
५२ udardakoṭhādiroge pathyāpathyam
śālimudgakulatthāṃśca kāravellamupodikām
vetrāgraṃ taptanīrañca śleṣmapittaharāṇi ca
kaṭutiktakaṣāyāṇi sarvāṇīti gaṇaḥ sakhā
śītapittodardakoṭharogiṇāṃ syādyathāmatam
kṣīrekṣujātā vividhā vikārā matsyaudakānūpabhavāmiṣāṇi
navīnamadyaṃ vamivegarodhaḥ prāgdakṣiṇāśāpavano'hni nidrā
snānaṃ viruddhāśanamātapañca snigdhaṃ tathā'mla madhuraṃ vyavāyaḥ
gurvannapānāni ca śītapittakoṭhāmayodardavatāṃ viṣāṇi
५३ amlapitte pathyāpathyam
yavagodhūmamudgāśca purāṇā raktaśālayaḥ
jalāni taptaśītāni śarkarā madhuśaktavaḥ
karkoṭakaṃ kāravellaṃ paṭolaṃ hilamocikā
vetrāgraṃ vṛddhakūṣmāṇḍaṃ rambhāpuṣpañca vāstukam
kapitthaṃ dāḍimaṃ dhātrī tiktāni sakalāni ca
amlapittāmaye nityaṃ sevitavyāni mānavaiḥ
navānnāni samastāni kaphapittakarāṇi ca
vamivegaṃ tilān māṣān kulatthāstailabhakṣaṇam
avidugdhañca dhānyāmlaṃ lavaṇāmlakaṭūni ca
gurvannaṃ dadhi madyañca varjayedamlapittavān
५४ vātarakte pathyāpathyam
yavaṣaṣṭikanīvārakalāyāruṇaśālayaḥ
godhūmaścaṇako mudgastuvarī ca mukuṣṭhakaḥ
avyajāmahiṣīṇāñca gavāṃ sarpiḥ payastathā
upodikā kākamācī vetrāgraṃ suniṣaṇṇakam
vāstūkaṃ kāravellañca kūṣmāṇḍañca purātanam
paṭolaṃ tiktasaṅghaśca pathyāni vātaśoṇite
māṣaṃ kulatthaṃ niṣpāvaṃ kalāyaṃ mūlakaṃ dadhi
madyaṃ māṃsañca matsyañca kāñjikaṃ kṣārasevanam
divāsvapnaṃ vahnitāpaṃ vyāyāmaṃ maithunantathā
kaṭūṣṇagurvabhiṣyandi lavaṇāmlāni varjayet
५५ vātarogeṣu pathyāpathyam
saṃvatsaroṣitāḥ śāliṣaṣṭikāstailasarpiṣī
grāmyānūpaudakānāñca yūṣo māṣakulatthayoḥ
navīnatilagodhūmavārttākulaśunāni ca
rohito madguraḥ śṛṅgī varmī ca kavayīlliśau
drā kṣādāḍimajambīraparūṣakaphalāni ca
snigdhoṣṇāni ca bhojyāni snigdhoṣṇamanulepanam
evaṃvidhāni sarvāṇi hitāni vātarogiṇām
tṛṇadhānyakalāyañca caṇako rājamāṣakaḥ
kaṭhillakañca niṣpāvabījaṃ bimbīkaśerukam
śītamambu viruddhānnaṃ vyavāyo bhramaṇaṃ bahu
evaṃ vidhāni sarvāṇi na hitānyanilāmaye
viśeṣādarditādhmānavatāṃ snānaṃ vigarhitam
५६ ūrustambhe pathyāpathyam
bhojyāḥ purāṇā godhūmakodra voddālaśālayaḥ
jāṅgalairaghṛtairmāṃsaiḥ śākaiścālavaṇairhitaḥ
śākairalavaṇairdadyājjalatailājyasādhitaiḥ
suniṣaṇṇakanimbādyairjīrṇaṃ śālyodanaṃ bhiṣak
pratārayet pratisroto nadīṃ śītajalāṃ śivām
saraśca vimalaṃ śītaṃ sthiratoyaṃ punaḥ punaḥ
guruśītadra vasnigdhaviruddhāsātmyabhojanam
tyajedamlañca lavaṇamūrustambhagadārditaḥ
५७ vepathuvāte pathyā pathyam
vātavyādhiṣu yat pathyaṃ yadapathyañca kīrttitam
jñeyaṃ vepathuvāte tat pathyañcāpathyameva ca
५८ acala vāte pathyā pathyam
apasmāre ca mūrcchāyāṃ tathā vātāmaye'pi ca
yatpathyaṃ yadapathyañca tattadevātra sammatam
५९ skhālitye pathyāpathyam
pathyamatra vijānīyād dra vyaṃ puṣṭibalapradam
६० khajjanikādhikāre pathyāpathyam
ārogyamicchatā tyājyaṃ khañjanī dvidalāśanam
nidānasevino yasmānna vyādhirvinivarttate
vātaghnaṃ poṣaṇaṃ yacca pānamannañca bheṣajam
prayojyamiha tatsarvaṃ vivicya bhiṣajā sadā
६१ mukharoge pathyāpathyam
annapānādikaṃ yacca sujaraṃ vahnidīpanam

vraṇadoṣaharaṃ tattanmukharoge hitaṃ matam
dantakāṣṭhaṃ snānamamlaṃ matsyamānūpamāmiṣam
dadhi kṣīraṃ guḍaṃ māṣaṃ rūkṣānnaṃ kaṭhināśanam
adhomukhena śayanaṃ gurvabhiṣyandakāri ca
mukharogeṣu sarveṣu divā nidrā ñca varjayet
६२ dantaroge'pathyam
phalānyamlāni śītāmbu rūkṣānnaṃ dantadhāvanam
tathā'tikaṭhinaṃ bhakṣyaṃ dantarogī vivarjayet
६३ galaroge pathyam
ekakālaṃ yavānnañca bhuñjīta snigdhamalpaśaḥ
६४ karṇaroge pathyāpathyam
svedo vireko vamanaṃ nasyaṃ dhūmaḥ śirāvyadhaḥ
godhūmāḥ śālayo mudgā yavāśca pratanaṃ haviḥ
lāvomayūro hariṇastittiro vanakukkuṭaḥ
paṭolaṃ śigru vārtākuḥ suniṣaṇṇaṃ kaṭhillakam
rasāyanāni sarvāṇi brahmacaryamabhāṣaṇam
upayuktaṃ yathādoṣamidaṃ karṇāmaye hitam
dantakāṣṭhaṃ śiraḥ snānaṃ vyāyāmaṃ śleṣmalaṃ guru
kaṇḍūyanaṃ tuṣārañcakarṇarogī parityajet
६५ nāsāroge pathyāpathyam
snehaḥ svedaḥ śiro'bhyaṅgaḥ purāṇā yavaśālayaḥ
kulatthamudgayoryūṣo grāmyā jāṅgalajā rasāḥ
vārttākuḥ kulakaṃ śigruḥ karkoṭaṃ bālamūlakam
laśunaṃ dadhi taptāmbu vāruṇī kaṭukatrayam
kaṭvamlalavaṇaṃ snigdhamuṣṇaṃ ca laghu bhojanam
nāsāroge pīnasādau sevyametadyathābalam
snānaṃ krodhaṃ śakṛnmūtravātavegāñ śucaṃ dra vam
bhūmiśayyāṃ ca yatnena nāsārogī parityajet
६६ śiroroge pathyāpathyam
śāli yavaṃ māṃsarasaṃ vārttākuñca paṭolakam
drā kṣādāḍimakharjūraphalāni ca payastathā
niśāpānaṃ nadīsnānaṃ gandhadra vyaniṣevaṇam
śirorogeṣu sarveṣu hitamuktaṃ yathāyatham
dra vyāṇi cātitīkṣṇāni durjarāṇi ca yāni vā
tānyaniṣṭapradānyatra tīkṣṇāśca nikhilāḥ kriyāḥ
६७ netraroge pathyāpathyam
śālirmudgo yavo dugdhaṃ paṭolaṃ cāpyudumbaram
drā kṣādāḍimakharjūrāmalakānyavidāhi ca
puṣṭidāni supācyāni hitāni nayanāmaye
viparītāni jānīyād varjanīyāni yatnataḥ
६८ dhvajabhaṅge pathyam
śāliṣaṣṭikagodhūmamasūracaṇakādayaḥ
haiyaṅgavīnadugdhe ca navanītaṃ surā sidhu
caṭako varttakaścaiva tittiraścaraṇāyudhaḥ
śaśahariṇacchāgānāṃ māṃsāni komalāni ca
drā kṣākharjūradāḍimajambvāmraphalāni ca
pathyānyetāni vastūni dhvajabhaṅgapraśāntaye
६९ vājīkaraṇe
sarvaṃ vṛṣyam pathyam
yathā
yat kiñcinmadhuraṃ snigdhaṃ jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ guru
harṣaṇaṃ manasaścaiva sarvaṃ tad vṛṣyamucyate
apathyam
atyantamuṣṇakaṭutiktakapāyamamlaṃ kṣārañca śākamathavā lavaṇādhikañca
kāmī sadaiva ratimān vanitā'bhilāṣī no bhakṣayediti samastajanaprasiddhiḥ
७० śukramehe pathyāpathyam
abhiṣyandyatitīkṣṇañca pānānnaṃ vahnisūryayoḥ
santāpaṃ strīprasaktiñca vegarodhaṃ prajāgaram
krodhaṃ śokaṃ divānidrā ṃ! laṅghanañcāticintanam
atyālasyamasatsaṅgaṃ śukramehe vivarjayet
anugraṃ poṣaṇaṃ śukravarddhakaṃ yad bhavediha
annapānaṃ śubhaṃ jñeyaṃ viparītaṃ na śarmaṇe
७१ pradare pathyāpathyam
kṣataghnaṃ poṣaṇaṃ yacca tadannamiha śarmaṇe
viparītaṃ vijānīyād varjjanīyaṃ viśeṣataḥ
७२ yoniroge pathyāpathyam
bṛṃhaṇaṃ poṣaṇaṃ bahnerdīpanañcānulomanam
annaṃ pānaṃ yoniroge sevetānyadvivarjayet
७३ garbhiṇyāḥ pathyāpathyam
śālayaḥ ṣaṣṭikā mudgā godhūmā lājaśaktavaḥ
navanītaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ rasālā madhu śarkarā
panasaṃ kadalī dhātrī drā kṣā'mla svādu śītalam
kastūrī candanaṃ mālā karpūramanulepanam
candri kā snānamabhyaṅgo mṛduśayyā himānilaḥ
santarpaṇaṃ priyāśleṣo vihāraśca manoramaḥ
priyaṅkaraṃ cānnapānaṃ garbhiṇīnāṃ hitaṃ sadā
svedanaṃ vamanaṃ kṣāraṃ kadannaṃ viṣamāśanam
apathyamidamuddiṣṭaṃ garbhiṇīnāṃ maharṣibhiḥ
७४ stanaroge pathyāpathyam
taddoṣaśamanaṃ pānamannamauṣadhamācaret
bṛṃhaṇīyaṃ vidhiṃ kuryād dṛṣṭvā'dugdhau stanau striyaḥ
७५ sūtikāroge pathyāpathyam
vyāyāmaṃ maithunaṃ krodhaṃ śītasevāñca varjayet
prasūtā yuktamāhāraṃ vihārañca samācaret
७६ bālaroge pathyāpathyam
yatpathyaṃ yadapathyaṃ ca nṛṇāmuktaṃ jvarādiṣu
tattadvidheyamaucityād bālānāṃ teṣu jānatā
pūrvaṃ pathyamapathyañca mandāgnau yatprakīrttitam
aucityād yojayejjāte bālānāṃ pārigarbhike
āgantūnmādavātānāṃ pathyāpathyaṃ yadīritam
aucityād yojayettatra bāleṣu graharogiṣu
७७ viṣaroge pathyāpathyam
śālayaḥ ṣaṣṭikāścaiva koradūṣāḥ priyaṅgavaḥ
mudgā hareṇavastailaṃ sarpiścāpi navaṃ kvacit
vārttākuḥ kulakaṃ dhātrī jīvantī taṇḍulīyakam
bhojanārthe viṣārttānāṃ hitaṃ paṭuṣu saindhavam
viruddhādhyaśanakrodhakṣudbhayāyāsamaithunam
varjayedviṣamukto'pi divāsvapnaṃ viśeṣataḥ
atha prathamapariśiṣṭoktarogāṇāṃ pathyāpathyavivecanā
plīhayakṛdro gayoḥ pathyāpathyam
jīrṇaṃjvare hitaṃ yad yad yad yattatrāhitaṃ matam
yakṛt plīhāmaye cāpi tathā jñeyaṃ hitāhitam
viśeṣo yakṛti
madyamagnyātapaṃ śrāntiṃ gurvannaṃ viṣamāśanam
tīkṣṇāśanaṃ divāsvāpaṃ niśi cāpi prajāgaram
tauryyatrikamathādhmānaṃ śokacintābhayāni ca
krodhāvegaṃ vegarodhaṃ yakṛdro gī parityajet
urastoyaroge pathyāpathyam
tato vyavāyamadhvānaṃ vyāyāmaṃ śiśiraṃ jalam
ahaḥsvāpaṃ śucaṃ krodhaṃ tyajed varṣaṃ gadotthitaḥ
gadodvege pathyāpathyam
hṛdyaṃ snigdhañca pānānnaṃ supācyaṃ dehapoṣaṇam
apadārthagade proktaṃ śubhāyānyatra śarmaṇe
śiai!śavai! saṃnyāse pathyāpathyam
yavo lohitaśāliśca vārtākuśca paṭolakam
yūṣo jāṅgalamāṃsasya rohitādyāstathā jhaṣāḥ
dhāroṣṇaṃ gopayastakraṃ snānaṃ nadyā jale'male
hitānyetāni mūrcchāyāṃ saṃnyāsākhye tathā gade
tīkṣṇaṃ dra vyaṃ kriyā tīkṣṇā vegānāñca vidhāraṇam
krodhaśokādyabhibhava ityetairvarddhate gadaḥ
yoṣā'pasmāre pathyāpathyam
yaddhātupoṣakaṃ pānamannamauṣadhameva ca
koṣṭhaśuddhikarañcāpi tattadatra prayojayet
tattvonmāde pathyāpathyam
dhāroṣṇaṃ gopayaḥ śastaṃ śālayaśca purātanāḥ
yavamudgatilāścāpi nikhilaṃ cānulomanam
parihāsaḥ priyaiḥ sārddhaṃ priyābhiśca sahāsanam
ityetāni hitānyatra viparītānyaśarmaṇe
snāyuśūlādhikāre pathyāpathyam
yat pathyaṃ yadapathyañca vātavyādhau prakīrttitam
tathaiva snāyuśūleṣu nirṇītaṃ vibudhairiti
tāṇḍavaroge pathyāpathyam
bṛṃhaṇaṃ pānamannañca snānaṃ srotasvatījale
śayanaṃ kleśaśūnyaṃ yat karma tacceha śarmaṇe
karṣaṇādyakhilaṃ proktamaśubhāya purātanaiḥ
klomaroge pathyāpathyam
anugrāṇyannapānāni klomāmayanipīḍitaḥ
sevetogrāṇi sarvāṇi yatnataḥ parivarjayet
vṛkke pathyāpathyam
pathyairbalyaiḥ supācyaiśca bhiṣagenaṃ prayāpayet
aupasargikamehe pathyāpathyam
bheṣajaṃ pānamannañca niṣevetānulomanam
vraṇaghnaṃ mūtrajananaṃ kriyāmugrāṃ vivarjayet
smaronmāde pathyāpathyam
hitaṃ prakīrtitañcātra śukramehaghnamauṣadham
vātānulomanaṃ yacca supācyaṃ vahnidīpanam
atrānnaṃ yojayet prājño viparītaṃ vivarjayet
śīrṣāmburoge pathyāpathyam
laghupuṣṭikaraṃ sarvaṃ pānamannaṃ sarañca yat
mastiṣkāmbuni tat pathyaṃ viparītaṃ hitāya na
mastiṣkavepane pathyāpathyam
payomāṃsarasādyañca snāyūnāṃ balavarddhanam
annapānādikaṃ yacca sujaraṃ svādu sārakam
śīrṣavepathurogibhyo hitaṃ tannikhilaṃ matam
viparītaṃ vijānīyāt kadācana na śarmadam
mastiṣkacayāpacaye pathyāpathyam
mastiṣkasya caye hrāse dehasya poṣaṇaṃ laghu
pānamannaṃ sukhāya syādviparītaṃ na śarmaṇe
aṃśughāte pathyāpathyam
annapānādikaṃ snigdhaṃ balapuṣṭipradaṃ saram
hitaṃ syādaṃśughātibhyo viparītaṃ na śarmaṇe
bādhake yio!nirogei! pathyāpathyam
bṛṃhaṇaṃ poṣaṇaṃ vahnerdīpanañcānulomanam
annapānaṃ yoniroge sevetānyadvivarjayet

yonikaṇḍvadhikāre pathyāpathyam
yad yad vahnikaraṃ pācyaṃ tathā vātānulomanam
annaṃ pānañcātra yojyaṃ viparītaṃ sukhāya na
yonyākṣepādhikāre pathyāpathyam
atra pathyaṃ ghṛtaṃ dugdhaṃ godhūmacaṇakādayaḥ
yūṣaśchāgādisambhūta ugravīryaṃ hitaṃ na hi
jarāyuroge pathyāpathyam
jarāyurogiṇī nārī na ca seveta pūruṣam
na khādedugravīryāṇi nāpi kuryyādatiśramam
aṇḍādhāre pathyāpathyam
pathyamatra havirdugdhaṃ śāli pratno yavastilaḥ
chāgamāṃsarasaścaiva dra vyamugraṃ na śarmmaṇe
ojomehe pathyāpathyam
laghu balyaṃ purāṇañca dhānyaṃ mudgayavādikam
vārttākuñca paṭolañca kākodumbarakaṃ tathā
kāravellādikaṃ śastaṃ varjjayenmadhuraṃ guru
māṃsaṃ matsyāṃstathā'dhvānamātapāgniniṣevaṇam
dūṣitātiśītatoyasnānapānāvagāhanam
lasikāmehe pathyāpathyam
raktaśālyodanaṃ mudgaṃ yavo vāstūkameva ca
pālakyā caiva vetrāgraṃ karkoṭī kadalī tathā
himālayapradeśe ca vāso vā susthacittatā
hitānetān niṣeveta gurvabhiṣyandi bhojanam
matsyaṃ māṃsaṃ tathā raudra sevā'dhvānaṃ pariśramam
varjjayed yatnato dhīmānāyurārogyavṛddhaye
pāradavikāre pathyāpathyam
vātarakte tathā kuṣṭhe pathyāni yāni tāni ca
śivatejobhave roge nirdiśet kuśalo bhiṣak
iti pathyāpathyavivecanātmakaṃ dvitīyaṃ pariśiṣṭaṃ samāptam
samāptaścā'yaṃ granthaḥ

Original text: śārṅgadharasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc