શાર્ઙ્ગધરસંહિતા · અધ્યાય p3

શાર્ઙ્ગધર સંહિતા
પરિભાષાકથનમ્
પૂર્વખણ્ડે પ્રથમોઽધ્યાયઃ
મઙ્ગલાચરણમ્
શ્રિયં સ દદ્યાદ્ભવતાં પુરારિર્યદઙ્ગતેજઃપ્રસરે ભવાની
વિરાજતે નિર્મલચન્દ્રિ કાયાં મહૌષધીવ જ્વલિતા હિમાદ્રૌ

સમૂલં ગ્રન્થપ્રયોજનમ્
પ્રસિદ્ધયોગા મુનિભિઃ પ્રયુક્તાશ્ચિકિત્સકૈર્યે બહુશોઽનુભૂતાઃ
વિધીયતે શાર્ઙ્ગધરેણ તેષાં સુસંગ્રહઃ સજ્જનરઞ્જનાય

રોગનિશ્ચયપૂર્વકં ચિકિત્સા
હેત્વાદિરૂપાકૃતિસાત્મ્યજાતિભેદૈઃ સમીક્ષ્યાતુરસર્વરોગાન્
ચિકિત્સિતં કર્ષણબૃંહણાખ્યં કુર્વીત વૈદ્યો વિધિવત્સુયોગઃ

ઓષધિપ્રભાવાઃ
દિવ્યૌષધીનાં બહવઃ પ્રભેદા વૃન્દારકાણામિવ વિસ્ફુરન્તિ
જ્ઞાત્વેતિ સંદેહમપાસ્ય ધીરૈઃ સંભાવનીયા વિવિધપ્રભાવાઃ

ગ્રન્થપ્રયોજનમ્
સ્વાભાવિકાગન્તુકકાયિકાન્તરા રોગા ભવેયુઃ કિલ કર્મદોષજાઃ
તચ્છેદનાર્થં દુરિતાપહારિણઃ શ્રેયોમયાન્યોગવરાન્નિયોજયેત્

ગ્રન્થમાહાત્મ્યમ્
પ્રયોગાનાગમાત્સિદ્ધાન્પ્રત્યક્ષાદનુમાનતઃ
સર્વલોકહિતાર્થાય વક્ષ્યામ્યનતિવિસ્તરાત્

પૂર્વખણ્ડાધ્યાયાનુક્રમઃ
પ્રથમં પરિભાષા સ્યાદ્ભૈષજ્યાખ્યાનકં તથા
નાડીપરીક્ષાઽદિવિધિસ્તતોદીપનપાચનમ્

તતઃ કલાઽદિકાખ્યાનમાહારાદિગતિસ્તથા
રોગાણાં ગણના ચૈવ પૂર્વખણ્ડોઽયમીરિતઃ

મધ્યમખણ્ડાધ્યાયાનુક્રમઃ
સ્વરસઃ ક્વાથફાણ્ટૌ ચ હિમઃ કલ્કશ્ચ ચૂર્ણકમ્
તથૈવ ગુટિકાલેહૌ સ્નેહાઃ સંધાનમેવ ચ
ધાતુશુદ્ધી રસાશ્ચૈવ ખણ્ડોઽય મધ્યમઃ સ્મૃતઃ

ઉત્તરખણ્ડાધ્યાયાનુક્રમઃ
સ્નેહપાનં સ્વેદવિધિર્વમનં ચ વિરેચનમ્
તતસ્તુ સ્નેહબસ્તિઃ સ્યાત્તતશ્ચાપિ નિરૂહણમ્

તતશ્ચાપ્યુત્તરો બસ્તિસ્તતો નસ્યવિધિર્મતઃ
ધૂમપાનવિધિશ્ચૈવ ગણ્ડૂષાદિવિધિસ્તથા

લેપાદીનાં વિધિઃ ખ્યાતસ્તથા શોણિતવિસ્રુતિઃ
નેત્રકર્મપ્રકારશ્ચ ખણ્ડઃ સ્યાદુત્તરસ્ત્વયમ્

ગ્રન્થસંખ્યા
દ્વાત્રિંશત્સંમિતાધ્યાયયુક્તેયં સંહિતા સ્મૃતા
ષડ્વિંશતિશતાન્યત્ર શ્લોકાનાં ગણિતાનિ ચ

માનસ્યાવશ્યકતા
ન માનેન વિના યુક્તિર્દ્ર વ્યાણાં જાયતે ક્વચિત્
અતઃ પ્રયોગકાર્યાર્થં માનમત્રોચ્યતે મયા

માગધમાનપરિભાષા
ત્રસરેણુર્બુધૈઃ પ્રોક્તસ્ત્રિંશતા પરમાણુભિઃ
ત્રસરેણુસ્તુ પર્યાયનામ્ના વંશી નિગદ્યતે

પરમાણોર્વંશ્યાશ્ચ લક્ષણમ્
જિઆ!લાન્તરગતે ભાનૌ યત્સૂક્ષ્મં દૃશ્યતે રજઃ
તસ્ય ત્રિંશત્તમો ભાગઃ પરમાણુઃ સ કથ્યતે

જાલાન્તરગતૈઃ સૂર્યકરેર્વંશી વિલોક્યતે

મરીચિપ્રભૃતિસંજ્ઞાઃ
ષડ્વંશીભિર્મરીચિઃ સ્યાત્તાભિઃ ષડ્ભિસ્તુ રાજિકા
તિસૃભી રાજિકાભિશ્ચ સર્ષપઃ પ્રોચ્યતે બુધૈઃ

યવોઽષ્ટસર્ષપૈઃ પ્રોક્તો ગુઞ્જા સ્યાત્તચ્ચતુષ્ટયમ્
ષડ્ભિસ્તુ રક્તિકાભિઃ સ્યાન્માષકો હેમધાન્યકૌ

શાણકોલસંજ્ઞે
માષૈશ્ચતુર્ભિઃ શાણઃ સ્યાદ્ધરણઃ સ નિગદ્યતે
ટઙ્કઃ સ એવ કથિતસ્તદ્દ્વયં કોલ ઉચ્યતે
ક્ષુદ્ર કો વટકશ્ચૈવ દ્ર ઙ્ક્ષણઃ સ નિગદ્યતે

કર્ષસ્તત્પર્યાયાશ્ચ
કોલદ્વયં ચ કર્ષઃ સ્યાત્સ પ્રોક્તઃ પાણિમાનિકા

અક્ષં પિચુઃ પાણિતલં કિઞ્ચિત્પાણિશ્ચ તિન્દુકમ્
વિડાલપદકં ચૈવ તથા ષોડશિકા મતા

કરમધ્યો હંસપદં સુવર્ણં કવલગ્રહઃ
ઉદુમ્બરં ચ પર્યાયૈઃ કર્ષ એવ નિગદ્યતે

અર્દ્ધપલપલ સંજ્ઞે
સ્યાત્કર્ષાભ્યામર્દ્ધપલં શુક્તિરષ્ટમિકા તથા
શુક્તિભ્યાં ચ પલં જ્ઞેયં મુષ્ટિરામ્રં ચતુર્થિકા
પ્રકુઞ્ચઃ ષોડશી બિલ્વં પલમેવાત્ર કીત્તર્યતે

પ્રસૃતિકુડવાદિશરાવસંજ્ઞા
પલાભ્યાં પ્રસૃતિર્જ્ઞેયા પ્રસૃતશ્ચ નિગદ્યતે
પ્રસૃતિભ્યામઞ્જલિ સ્યાત્કુડવોઽદ્ધશરાવકઃ

અષ્ટમાનં ચ સ જ્ઞેયઃ કુડવાભ્યાં ચ માનિકા
શરાવોઽષ્ટપલં તદ્વજ્જ્ઞેયમત્ર વિચક્ષણૈઃ

પ્રસ્થાઢકસંજ્ઞે
શરાવાભ્યાં ભવેત્પ્રસ્થશ્ચતુઃ પ્રસ્થૈસ્તથાઽઢકમ્
ભાજનં કંસપાત્રં ચ ચતુઃષષ્ટિપલં ચ તત્

દ્રો ણદ્રો ણીસંજ્ઞે
ચતુર્ભિરાઢકૈદ્રો ર્ણઃ! કલશો નલ્વણાર્મણૌ
ઉન્માનશ્ચ ઘટો રાશિદ્રો ર્ણ!પર્યાયસંજ્ઞકાઃ

દ્રો ણાભ્યાં શૂર્પકુમ્ભૌ ચ ચતુઃષષ્ટિશરાવકઃ
શૂર્પાભ્યાં ચ ભવેદ્ દ્રો ણી વાહી ગોણી ચ સા સ્મૃતા

ખારીસંજ્ઞા
દ્રો ણીચતુષ્ટયં ખારી કથિતા સૂક્ષ્મબુદ્ધિભિઃ
ચતુઃસહસ્રપલિકા ષણ્ણવત્યધિકા ચ સા

ભારતુલાસંજ્ઞે
પલાનાં દ્વિસહસ્ત્રં ચ ભાર એકઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ
તુલા પલશતં જ્ઞેયા સર્વત્રૈવૈષ નિશ્ચયઃ

યથોત્તરચતુર્ગુણમાષાદયઃ
માષટઙ્કાક્ષબિલ્વાનિ કુડવઃ પ્રસ્થમાઢકમ્
રાશિર્ગોણીઃ ખારિકેતિ યથોત્તરચતુર્ગુણાઃ

દ્ર વાર્દ્ર શુષ્કદ્ર વ્યાણામનુક્તમાનપરિભાષા
ગુજ્જાઽદિમાનમારભ્ય યાવત્સ્યાત્કુડવસ્થિતિઃ
દ્ર વાર્દ્ર શુષ્કદ્ર વ્યાણાં તાવન્માનં સમં મતમ્

દ્ર વાર્દ્ર યોર્દ્વિગુણગ્રહણાર્થં પરિભાષા
પ્રસ્થાદિમાનમારભ્ય દ્વિગુણં તત્ દ્ર વાર્દ્ર યોઃ
માનં તથા તુલાયાસ્તુ દ્વિગુણં ન ક્વચિત્સ્મૃતમ્

દ્ર વમાનાર્થકુડવપાત્રનિર્માણપ્રકારઃ
મૃદ્વૃક્ષવેણુલોહાદેર્ભાણ્ડં યચ્ચતુરઙ્ગુલમ્
વિસ્તીર્ણં ચ તથોચ્ચં ચ તન્માનં કુડવં વદેત્

યોગપરિભાષા
યદૌષધં તુ પ્રથમં યસ્ય યોગસ્ય કથ્યતે
તન્નામ્નૈવ સ યોગો હિ કથ્યતેઽત્ર વિનિશ્ચયઃ

માત્રાપરિભાષા
સ્થિતિર્નાસ્ત્યેવ માત્રાયાઃ કાલમગ્નિં વયો બલમ્
પ્રકૃતિં દોષદેશૌ ચ દૃષ્ટ્વા માત્રાં પ્રકલ્પયેત્

કાલિઙ્ગમાનકલ્પનાયાં હેતવઃ
યતો મન્દાગ્નયો હ્રસ્વા હીનસત્ત્વા નરાઃ કલૌ
અતસ્તુ માત્રા તદ્યોગ્યા પ્રોચ્યતે સુજ્ઞસંમતા

કાલિઙ્ગમાનમ્
યવો દ્વાદશભિર્ગૌરસર્ષપૈઃ પ્રોચ્યતે બુધૈઃ

યવદ્વયેન ગુઞ્જા સ્યાત્ ત્રિગુઞ્જો વલ્લ ઉચ્યતે
માષો ગુઞ્જાભિરષ્ટાભિઃ સપ્તભિર્વા ભવેત્ક્વચિત્

સ્યાચ્ચતુર્માષકઃ શાણઃ સ નિષ્કષ્ટઙ્ક એવ ચ
ગદ્યાણો માષકૈઃ ષડ્ભિઃ કર્ષઃ સ્યાદ્દશમાષકઃ

ચતુઃકર્ષૈઃ પલં પ્રોક્તં દશશાણમિતં બુધૈઃ
ચતુષ્પલૈશ્ચ કુડવં પ્રસ્થાદ્યાઃ પૂર્વવન્મતાઃ

માનસ્ય દ્વૈવિધ્યમ્
કાલિઙ્ગં માગધં ચૈવ દ્વિવિધં માનમુચ્યતે
કાલિઙ્ગાન્માગધં શ્રેષ્ઠં માનં માનવિદો વિદુઃ

ઔષધપરિભાષૌ તત્ર દ્ર વ્યાણાં યુક્તાયુક્તવિચારઃ
નવાન્યેવ હિ યોજ્યાનિ દ્ર વ્યાણ્યખિલકર્મસુ
વિના વિડઙ્ગકૃષ્ણાભ્યાં ગુડધાન્યાજ્યમાક્ષિકૈઃ

સદાદ્રા ર્ણ્ય!દ્વિગુણાનિ દ્ર વ્યાણિ
ગુડૂચી કુટજો વાસા કૂષ્માણ્ડશ્ચ શતાવરી
અશ્વગન્ધા સહચરી શતપુષ્પા પ્રસારિણી

પ્રયોક્તવ્યા સદૈવાદ્રા ર્! દ્વિગુણા નૈવ કારયેત્

નૂતનદ્ર વ્યસ્ય પ્રાધાન્યમ્
શુષ્કં નવીનં યદ્ દ્ર વ્યં યોજ્યં સકલકર્મસુ
આદ્ર રં! ચ દ્વિગુણં યુંજ્યાદેષ સર્વત્ર નિશ્ચયઃ

અનુક્તાવસ્થાયાં પરિભાષાવિધિઃ
કાલેઽનુક્તે પ્રભાતં સ્યાદઙ્ગેઽનુક્તે જટા ભવેત્
ભાગેઽનુક્તે તુ સામ્યં સ્યાત્પાત્રેઽનુક્તે ચ મૃણ્મયમ્
દ્ર વેઽનુક્તે જલં ગ્રાહ્યં તૈલેઽનુક્તે તિલોદ્ભવમ્

પુનરુક્તદ્ર વ્યમાનવ્યવસ્થા
એકમપ્યૌષધં યોગે યસ્મિન્યત્પુનરુચ્યતે
માનતો દ્વિગુણં પ્રોક્તં તદ્ દ્ર વ્યં તત્ત્વદર્શિભિઃ

રક્તશ્વેતચન્દનાદિવ્યવસ્થા
ચૂર્ણસ્નેહાસવા લેહાઃ પ્રાયશશ્ચન્દનાન્વિતાઃ
કષાયલેપયોઃ પ્રાયો યુજ્યતે રક્તચન્દનમ્

પ્રસિદ્ધદ્ર વ્યાણાં કાલાતિક્રમેણ હીનગુણત્વમ્
ગુણહીનં ભવેદ્વર્ષાદૂર્ધ્વં તદ્રૂ પમૌષધમ્
માસદ્વયાત્તથા ચૂર્ણં હીનવીર્યત્વમાપ્નુયાત્

હીનત્વં ગુટિકાલેહૌ લભેતે વત્સરાત્પરમ્
હીનાઃ સ્યુર્ઘૃતતૈલાદ્યાશ્ચતુર્માસાધિકાત્તથા

ઓષધ્યો લઘુપાકાઃ સ્યુર્નિર્વીર્યા વત્સરાત્પરમ્
પુરાણાઃ સ્યુર્ગુણૈર્યુક્તા આસવા ધાતવો રસાઃ

રોગાનુસારિયુક્તાયુક્તદ્ર વ્યવિચારઃ
વ્યાધેરયુક્તં યદ્ દ્ર વ્યં ગણોક્તમપિ તત્ત્યજેત્
અનુક્તમપિ યદ્યુક્તં યોજયેત્તત્ર તદ્ બુધઃ

દ્ર વ્યેષુ સ્થાનભેદેન ગુણભેદઃ
આગ્નેયા વિન્ધ્યશૈલાદ્યાઃ સૌમ્યો હિમગિરિર્મતઃ
અતસ્તદૌષધાનિ સ્યુરનુરૂપાણિ હેતુભિઃ
અન્યેષ્વપિ પ્રરોહન્તિ વનેષૂપવનેષુ ચ

દ્ર વ્યાણાં ગ્રહણવિધિઃ
ગૃહ્ણીયાત્તાનિ સુમનાઃ શુચિઃ પ્રાતઃ સુવાસરે

આદિત્યસંમુખો મૌની નમસ્કૃત્ય શિવં હૃદિ
સાધારણધરાદ્ર વ્યં ગૃહ્ણીયાદુત્તરાશ્રિતમ્

કુત્સિતસ્થાનોદ્ભવદ્ર વ્યાણાં પરિત્યાગઃ
વલ્મીકકુત્સિતાનૂપશ્મશાનોષરમાર્ગજાઃ
જન્તુવહ્નિહિમવ્યાપ્તા નૌષધ્યઃ કાર્યસિદ્ધિદાઃ

કાર્યભેદેન દ્ર વ્યગ્રહણે ઋતુવિશેષઃ
શરદ્યખિલકાર્યાર્થં ગ્રાહ્યં સરસમૌષધમ્
વિરેકવમનાર્થં ચ વસન્તાન્તે સમાહરેત્

અનુક્તાવયવદ્ર વ્યાણાં ગ્રહણેઽઙ્ગવિચારઃ
અતિસ્થૂલજટા યાઃ સ્યુસ્તાસાં ગ્રાહ્યાસ્ત્વચો બુધૈઃ
ગૃહ્ણીયાત્સૂક્ષ્મમૂલાનિ સકલાન્યપિ બુદ્ધિમાન્

ન્યગ્રોધાદેસ્ત્વચો ગ્રાહ્યાઃ સારઃ સ્યાદ્વીજકાદિતઃ
તાલીસાદેશ્ચ પત્રાણિ ફલં સ્યાત્ત્રિફલાદિતઃ
ધાતક્યાદેશ્ચ પુષ્પાણિ સ્નુહ્યાદેઃ ક્ષીરમાહરેત્

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયાં પૂર્વખણ્ડે પરિભાષાકથનં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ
ભૈષજ્યાખ્યાનકમ્
અથ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
ઔષધભક્ષણાર્હકાલસ્ય સામાન્યનિર્દેશઃ
ભૈષજ્યમભ્યવહરેત્પ્રભાતે પ્રાયશો બુધઃ
કષાયાંશ્ચ વિશેષેણ તત્ર ભેદસ્તુ દર્શિતઃ

ઔષધભક્ષણે પઞ્ચવિધકાલનિર્દેશઃ
જ્ઞેયઃ પઞ્ચવિધઃ કાલો ભૈષજ્યગ્રહણે નૃણામ્
કિંચિત્સૂર્યોદયે જાતે તથા દિવસભોજને

સાયન્તને ભોજને ચ મુહુશ્ચાપિ તથા નિશિ

તત્ર પ્રથમઃ કાલઃ
પ્રાયઃ પિત્તકફોદ્રે કે વિરેકવમનાર્થયોઃ
લેખનાર્થં ચ ભૈષજ્યં પ્રભાતે તત્સમાહરેત્
એવં સ્યાત્ પ્રથમઃ કાલો ભૈષજ્યગ્રહણે નૃણામ્

દ્વિતીયઃ કાલઃ
ભૈષજ્યં વિગુણેઽપાને ભોજનાગ્રે પ્રશસ્યતે
અરુચૌ ચિત્રભોજ્યૈશ્ચ મિશ્રં રુચિરમાહરેત્

સમાનવાતે વિગુણે મન્દેઽગ્નાવગ્નિદીપનમ્
દદ્યાદ્ભોજનમધ્યે ચ ભૈષજ્યં કુશલો ભિષક્

વ્યાનકોપે ચ ભૈષજ્યં ભોજનાન્તે સમાહરેત્
હિક્કાઽક્ષેપકકમ્પેષુ પૂર્વમન્તે ચ ભોજનાત્

એવં દ્વિતીયકાલશ્ચ પ્રોક્તો ભૈષજ્યકર્મણિ

તૃતીયઃ કાલઃ
ઉદાને કુપિતે વાતે સ્વરભઙ્ગાદિકારિણિ
ગ્રાસે ગ્રાસાન્તરે દેયં ભૈષજ્યં સાન્ધ્યભોજને
પ્રાણે પ્રદુષ્ટે સાન્ધ્યસ્ય ભુક્તસ્યાન્તે ચ દીયતે
ઔષધં પ્રાયશો ધીરૈઃ કાલોઽય સ્યાત્તૃતીયકઃ

ચતુર્થઃ કાલઃ
મુહુર્મુહુશ્ચ તૃટ્ચ્છર્દિહિક્કાશ્વાસગરેષુ ચ
સાન્નં ચ ભેષજં દદ્યાદિતિકાલશ્ચતુર્થકઃ

પઞ્ચમઃ કાલઃ
ઊર્ધ્વજત્રુવિકારેષુ લેખને બૃંહણે તથા
પાચનં શમનં દેયમનન્નં ભેષજં નિશિ
ઇતિ પઞ્ચમકાલઃ સ્યાત્ પ્રોક્તો ભૈષજ્યકર્મણિ

દ્ર વ્યે રસાદયઃ પઞ્ચાવસ્થાઃ
દ્ર વ્યે રસો ગુણો વીર્યં વિપાકઃ શક્તિરેવ ચ
સંબન્ધેન ક્રમાદેતાઃ પઞ્ચાવસ્થાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

તત્ર રસઃ
મધુરોઽમ્લ પટુશ્ચૈવ કટુતિક્તકષાયકાઃ
ઇત્યેતે ષડ્રસાઃ ખ્યાતા નાનાદ્ર વ્યસમાશ્રિતાઃ

મધુરાદિરસોત્પત્તિઃ
ધરાઽમ્બુક્ષ્માઽનલજલજ્વલનાકાશમારુતૈઃ
વાય્વગ્નિક્ષ્માઽનિલૈભૂર્તદ્વયૈ રસભવઃ ક્રમાત્

ગુણાઃ
ગુરુઃ સ્નિગ્ધશ્ચ તીક્ષ્ણશ્ચ રૂક્ષો લઘુરિતિ ક્રમાત્
ધરાઽમ્બુવહ્નિપવનવ્યોમ્નાં પ્રાયો ગુણાઃ સ્મૃતાઃ

એષ્વેવાન્તર્ભવન્ત્યન્યે ગુણેષુ ગુણસંચયાઃ

વીર્યમ્
વીર્યમુષ્ણં તથા શીતં પ્રાયશો દ્ર વ્યસંશ્રયમ્
તત્સર્વમગ્નીષોમીયં દૃશ્યતે ભુવનત્રયે
અત્રૈવાન્તર્ભવિષ્યન્તિ વીર્યાણ્ન્યાનિ યાન્યપિ

વિપાકઃ
ત્રિધા વિપાકો દ્ર વ્યસ્ય સ્વાદ્વમ્લકટુકાત્મકઃ
મિષ્ટઃ પટુશ્ચ મધુરમમ્લોઽમ્લ પચ્યતે રસઃ

કષાયકટુતિક્તાનાં પાકઃ સ્યાત્પ્રાયશઃ કટુઃ
મધુરાજ્જાયતે શ્લેષ્મા પિત્તમમ્લાચ્ચ જાયતે

કટુકાજ્જાયતે વાયુઃ કર્માણીતિ વિપાકતઃ

પ્રભાવઃ
પ્રભાવસ્તુ યથા ધાત્રી લકુચસ્ય રસાદિભિઃ
સમાઽપિ કુરુતે દોષત્રિતયસ્ય વિનાશનમ્

ક્વચિત્તુ કેવલં દ્ર વ્યં કર્મ કુર્યાત્પ્રભાવતઃ
જ્વરં હન્તિ શિરોબદ્ધા સહદેવીજટા યથા

રસવીર્યાદીનાં પૃથક્ પૃથક્ પ્રભાવઃ
ક્વચિદ્ર સો ગુણો વીર્યં વિપાકઃ શક્તિરેવ ચ
કર્મ સ્વં સ્વં પ્રકુર્વન્તિ દ્ર વ્યમાશ્રિત્ય યે સ્થિતાઃ

ઋતુભેદેન વાતાદીનાં સંચયકોપોપશમાઃ
ચયકોપશમા યસ્મિન્દોષાણાં સમ્ભવન્તિ હિ
ઋતુષટ્કં તદાખ્યાતં રવે રાશિષુ સંક્રમાત્

રાશિક્રમેણ ઋતુષટ્કનિર્દેશઃ
ગ્રીષ્મો મેષવૃષૌ પ્રોક્તઃ પ્રાવૃણ્મિથુનકર્કયોઃ
સિંહકન્યે સ્મૃતા વર્ષાસ્તુલાવૃશ્ચિકયોઃ શરત્
ધનુર્ગ્રાહૌ ચ હેમન્તો વસન્તઃ કુમ્ભમીનયોઃ

વાતાદિદોષત્રયસ્ય ચયકોપશમાઃ
ગ્રીષ્મે સઞ્ચીયતે વાયુઃ પ્રાવૃટ્કાલે પ્રકુપ્યતિ
વર્ષાસુ ચીયતે પિત્તં શરત્કાલે પ્રકુપ્યતિ

હેમન્તે ચીયતે શ્લેષ્મા વસન્તે ચ પ્રકુપ્યતિ
પ્રાયેણ પ્રશમં યાતિ સ્વયમેવ સમીરણઃ

શરત્કાલે વસન્તે ચ પિત્તં પ્રાવૃડૃતૌ કફઃ

યમદંષ્ટ્રાસમયનિર્દેશઃ
કાર્ત્તિકસ્ય દિનાન્યષ્ટાવષ્ટાવાગ્રયણસ્ય ચ
યમદંષ્ટ્રા સમાખ્યાતા સ્વલ્પભુક્તો હિ જીવતિ

દોષાણામકાલેઽપિ ભોજનાદિના ચયકોપાપચયાઃ
ચયકોપશમા દોષા વિહારાહારસેવનૈઃ
સમાનૈર્યાન્ત્યકાલેઽપિ વિપરીતૈર્વિપર્યયમ્

વાયોઃ પ્રકોપશમહેતવઃ
લઘુરૂક્ષમિતાહારાદતિશીતાચ્છ્રમાત્તથા
પ્રદોષે કામશોકાભ્યાં ભીચિન્તારાત્રિજાગરૈઃ

અભિઘાતાદપાં ગાહાજ્જીર્ણેઽન્ને ધાતુસંક્ષયાત્
વાયુઃ પ્રકોપં યાત્યેભિઃ પ્રત્યનીકૈશ્ચ શામ્યતિ

પિત્તસ્ય પ્રકોપશમહેતવઃ
વિદાહિકટુકામ્લોષ્ણભોજ્યૈરત્યુષ્ણસેવનાત્
મધ્યાહ્ને ક્ષુત્તૃષારોધાજ્જીર્યત્યન્નેઽદ્ધરાત્રકે
પિત્તં પ્રકોપં યાત્યેભિઃ પ્રત્યનીકૈશ્ચ શામ્યતિ

કફસ્ય પ્રકોપશમહેતવઃ
મધુરસ્નિગ્ધશીતાદિભોજ્યૈર્દિવસનિદ્ર યા
મન્દેઽગ્નૌ ચ પ્રભાતે ચ ભુક્તમાત્રે તથાઽશ્રમાત્
શ્લેષ્મા પ્રકોપં યાત્યેભિઃ પ્રત્યનીકૈશ્ચ શામ્યતિ

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયાં પૂર્વખણ્ડે ભૈષજ્યાખ્યાનકં નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
નાડીપરીક્ષાદિવિધિઃ
અથ તૃતીયોઽધ્યાયઃ
નાડીપરીક્ષાવિધિઃ
કરસ્યાઙ્ગુષ્ઠમૂલે યા ધમની જીવસાક્ષિણી
તચ્ચેષ્ટયા સુખં દુઃખં જ્ઞેયં કાયસ્ય પણ્ડિતૈઃ

પ્રકુપિતવાતજનાડીલક્ષણમ્
નાડી ધત્તે મરુત્કોપે જલૌકાસર્પયોર્ગતિમ્

પ્રકુપિતપિત્તજનાડીલક્ષણમ્
કુલિઙ્ગકાકમણ્ડૂકગતિં પિત્તસ્ય કોપતઃ

પ્રકુપિતકફજનાડીલક્ષણમ્
હંસપારાવતગતિં ધત્તે શ્લેષ્મપ્રકોપતઃ

સન્નિપાતજનાડીલક્ષણમ્
લાવતિત્તિરવર્ત્તીનાં ગમનં સન્નિપાતતઃ

દ્વિદોષજનાડીલક્ષણમ્
કદાચિન્મન્દગમના કદાચિદ્વેગવાહિની દ્વિદોષકોપતો જ્ઞેયા

અસાધ્યનાડીલક્ષણમ્
હન્તિ ચ સ્થાનવિચ્યુતા
સ્થિત્વા સ્થિત્વા ચલતિ યા સા સ્મૃતા પ્રાણનાશિની
અતિક્ષીણા ચ શીતા ચ જીવિતં હન્ત્યસંશયમ્

જ્વરે નાડીલક્ષણમ્
જ્વરકોપે તુ ધમની સોષ્ણા વેગવતી ભવેત્

કામક્રોધચિન્તાભયયુક્તાનાં નાડીલક્ષણાનિ
કામક્રોધોદ્વેગવહા ક્ષીણા ચિન્તાભયપ્લુતા

મન્દાગ્નિ ધાતુક્ષયરક્તપ્રકોપસામાવસ્થાસુ નાડીલક્ષણાનિ
મન્દાગ્નેઃ ક્ષીણધાતોશ્ચ નાડી મન્દતરા ભવેત્
અસૃક્પૂર્ણા ભવેત્કોષ્ણા ગુર્વી સામા ગરીયસી

દીપ્તાગ્નિ સુખિતક્ષુધિત તૃપ્તપુરુષાણાં નાડીલક્ષણાનિ
લઘ્વી વહતિ દીપ્તાગ્નેસ્તથા વેગવતી મતા
સુખિતસ્ય સ્થિરા જ્ઞેયા તથા બલવતી સ્મૃતા
ચપલા ક્ષુધિતસ્ય સ્યાત્તૃપ્તસ્ય વહતિ સ્થિરા

દૂતપરીક્ષા
દૂતાઃ સ્વજાતયોઽવ્યઙ્ગાઃ પટવો નિર્મલામ્બરાઃ
સુખિનોઽશ્વવૃષારૂઢાઃ શુભ્રપુષ્પફલૈર્યુતાઃ
સુજાતયઃ સુચેષ્ટાશ્ચ સજીવદિશિ સંશ્રિતાઃ
ભિષજં સમયે પ્રાપ્તા રોગિણઃ સુખહેતવે

યિસ્યાં પ્રાણમરુદ્વાતિ સા નાડી જીવસંયુતા
દૂતસ્ય શકુનાનિ
વૈદ્યાહ્વાનાય દૂતસ્ય ગચ્છતો રોગિણઃ કૃતે
ન શુભં સૌમ્યશકુનં પ્રદીપ્તં ચ સુખાવહમ્

વૈદ્યસ્ય શકુનાનિ
ચિકિત્સાં રોગિણઃ કર્તું ગચ્છતો ભિષજઃ શુભમ્
યાત્રેયં સૌમ્યશકુનં પ્રોક્તં દીપ્તં ન શોભનમ્

ચિકિત્સ્યલક્ષણમ્
નિજપ્રકૃતિવર્ણાભ્યાં યુક્તઃ સત્ત્વેન સંયુતઃ
ચિકિત્સ્યો ભિષજા રોગી વૈદ્યભક્તો જિતેન્દ્રિ યઃ

અથ શુભાશુભસ્વપ્નપરીક્ષા
તત્ર દુઃસ્વપ્નલક્ષણાનિ
સ્વપ્નેષુ નગ્નાન્મુણ્ડાંશ્ચ રક્તકૃષ્ણામ્બરાવૃતાન્
વ્યઙ્ગાંશ્ચ વિકૃતાન્કૃષ્ણાન્સપાશાન્સાયુધાનપિ
બધ્નતો નિઘ્નતશ્ચાપિ દક્ષિણાં દિશમાશ્રિતાન્
મહિષોષ્ટ્રખરારૂઢાન્સ્ત્રીપુંસો યસ્તુ પશ્યતિ
સ સ્વસ્થો લભતે વ્યાધિં રોગી યાત્યેવ પઞ્ચતામ્

અન્યાન્યપિ દુઃસ્વપ્નલક્ષણાનિ
અધો યો નિપતત્યુચ્ચાજ્જલેઽગ્નૌ વા વિલીયતે
શ્વાપદૈર્હન્યતે યોઽપિ મત્સ્યાદ્યૈર્ગિલિતો ભવેત્

યસ્ય નેત્રે વિલીયેતે દીપો નિર્વાણતાં વ્રજેત્
તૈલં સુરાં પિબેદ્વાઽપિ લોહં વા લભતે તિલાન્

પક્વાન્નં લભતેઽશ્નાતિ વિશેત્કૂપં રસાતલમ્
સ સ્વસ્થો લભતે રોગં રોગી યાત્યેવ પઞ્ચતામ્

દુઃસ્વપ્નદર્શને કરણીયવિધિઃ
દુઃસ્વપ્નાનેવમાદીંશ્ચ દૃષ્ટ્વા બ્રૂયાન્ન કસ્યચિત્
સ્નાનં કુર્યાદુષસ્યેવ દદ્યાદ્ધેમતિલાનયઃ

પઠેત્સ્તોત્રાણિ દેવાનાં રાત્રૌ દેવાલયે વસેત્
કૃત્વૈવંત્રિદિનં મર્ત્યો દુઃસ્વપ્નાત્પરિમુચ્યતે

શુભસ્વપ્નલક્ષણાનિ
સ્વપ્નેષુ યઃ સુરાન્ભૂપાઞ્જીવતઃ સુહૃદો દ્વિજાન્
ગોસમિદ્ધાગ્નિતીર્થાનિ પશ્યેત્સુખમવાપ્નુયાત્

અન્યચ્ચ
તીર્ત્વા કલુષનીરાણિ જિત્વા શત્રુગણાનપિ
આરુહ્ય સૌધગોશૈલકરિવાહાન્સુખી ભવેત્

અન્યચ્ચ
શુભ્રપુષ્પાણિ વાસાંસિ માંસમત્સ્યફલાનિ ચ
પ્રાપ્યાતુરઃ સુખી ભૂયાત્સ્વસ્થો ધનમવાપ્નુયાત્

અન્યચ્ચ
અગમ્યાગમનં લેપો વિષ્ઠયા રુદિતં મૃતિઃ
આમમાંસાશનં સ્વપ્ને ધનારોગ્યાપ્તયે વિદુઃ

અન્યચ્ચ
જલૌકા ભ્રમરી સર્પો મક્ષિકા વાઽપિ યં દશેત્
રોગી સ ભૂયાદુલ્લાઘઃ સ્વસ્થો ધનમવાપ્નુયાત્

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયાં પૂર્વખણ્ડે નાડીપરીક્ષાદિવિધિર્નામતૃતીયોઽધ્યાયઃ
દીપનપાચનાદિકથનમ્
અથ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ
તત્ર દીપનપાચનાદિકથનમ્
તત્ર દીપનદ્ર વ્યલક્ષણમ્
પચેન્નામં વહ્નિકૃચ્ચ દીપનં તદ્યથા મિશિઃ

પાચનદીપનપાચનદ્ર વ્યયોર્લક્ષણે
પચત્યામં ન વહ્નિં ચ કુર્યાદ્યત્તદ્ધિ પાચનમ્
નાગકેશરવદ્વિદ્યાચ્ચિત્રો દીપનપાચનઃ

સંશમનદ્ર વ્યલક્ષણમ્
ન શોધયતિ ન દ્વેષ્ટિ સમાન્દોષાંસ્તથોદ્ધતાન્
સમીકરોતિ વિષમાઞ્શમનં તદ્યથામૃતા

અનુલોમનદ્ર વ્યલક્ષણમ્
કૃત્વા પાકં મલાનાં યદ્ભિત્ત્વા બન્ધમધો નયેત્
તચ્ચાનુલોમનં જ્ઞેયં યથા પ્રોક્તા હરીતકી

સ્રંસનદ્ર વ્યલક્ષણમ્
પક્તવ્યં યદપક્ત્વૈવ શ્લિષ્ટં કોષ્ઠે મલાદિકમ્
નયત્યધઃ સ્રંસનં તદ્યથા સ્યાત્ કૃતમાલકઃ

ભેદનદ્ર વ્યલક્ષણમ્
મલાદિકમબદ્ધં યદ્બદ્ધં વા પિણ્ડિતં મલૈઃ
ભિત્ત્વાઽધ પાતયતિ યદ્ ભેદનં કટુકી યથા

રેચનદ્ર વ્યલક્ષણમ્
વિપક્વં યદપક્વં વા મલાદિ દ્ર વતાં નયેત્
રેચયત્યપિ તજ્જ્ઞેયં રેચનં ત્રિવૃતા યથા

વમનદ્ર વ્યલક્ષણમ્
અપક્વપિત્તશ્લેષ્માણૌ બલાદૂર્ધ્વં નયેત્તુ યત્
વમનં તદ્ધિ વિજ્ઞેયં મદનસ્ય ફલં યથા

શોધનદ્ર વ્યલક્ષણમ્
સ્થાનાદ્ બહિર્નયેદૂર્ધ્વમધો વા મલસંચયમ્
દેહસંશોધનં તત્સ્યાદ્ દેવદાલીફલં યથા

છેદનદ્ર વ્યલક્ષણમ્
શ્લિષ્ટાન્કફાદિકાન્દોષાનુન્મૂલયતિ યદ્બલાત્
છેદનં તદ્યથા ક્ષારા મરિચાનિ શિલાજતુ

લેખનદ્ર વ્યલક્ષણમ્
ધાતૂન્મલાન્વા દેહસ્ય વિશોષ્યોલ્લેખયેચ્ચ યત્
લેખનં તદ્યથા ક્ષૌદ્રં નીરમુષ્ણં વચા યવાઃ

ગ્રાહિદ્ર વ્યલક્ષણમ્
દીપનં પાચનં યત્સ્યાદુષ્ણત્વાદ્ દ્ર વશોષકમ્
ગ્રાહિ તચ્ચ યથા શુણ્ઠી જીરકં ગજપિપ્પલી

સ્તમ્ભનદ્ર વ્યલક્ષણમ્
રૌક્ષ્યાચ્છૈત્યાત્કષાયત્વાલ્લઘુપાકાચ્ચ યદ્ભવેત્
વાતકૃત્સ્તમ્ભનં તત્સ્યાદ્યથા વત્સકટુણ્ટુકૌ

રસાયનદ્ર વ્યલક્ષણમ્
રસાયનં ચ તજ્જ્ઞેયં યજ્જરાવ્યાધિનાશનમ્
યથાઽમૃતા રુદન્તી ચ ગુગ્ગુલુશ્ચ હરીતકી

વાજીકરદ્ર વ્યલક્ષણમ્
યસ્માદ્ દ્ર વ્યાદ્ભવેત્સ્ત્રીષુ હર્ષો વાજીકરં ચ તત્
યથા નાગબલાઽદ્યા સ્યુર્બીજં ચ કપિકચ્છુજમ્

વીર્યવર્દ્ધકદ્ર વ્યલક્ષણમ્
યસ્માચ્છુક્રસ્ય વૃદ્ધિઃ સ્યાચ્છ્રુકલં હિ તદુચ્યતે
યથાઽશ્વગન્ધા મુસલી શર્કરા ચ શતાવરી

શ્રુકસ્ય જનકાનિ રેચકાનિ ચ દ્ર વ્યાણિ
દુગ્ધં માષાશ્ચ ભલ્લાતફલમજ્જાઽમલાનિ ચ
પ્રવર્ત્તકાનિ કથ્યન્તે જનકાનિ ચ રેતસઃ

વાજીકરદ્ર વ્યાણાં વિશેષઃ
પ્રવર્ત્તની સ્ત્રી શુક્રસ્ય રેચનં બૃહતીફલમ્
જાતીફલં સ્તમ્ભકં ચ શોષણી ચ હરીતકી

સૂક્ષ્મદ્ર વ્યલક્ષણમ્
દેહસ્ય સૂક્ષ્મચ્છિદ્રે ષુ વિશેદ્યત્સૂક્ષ્મમુચ્યતે
તદ્યથા સૈન્ધવં ક્ષૌદ્રં નિમ્બતૈલં રુબૂદ્ભવમ્

વ્યવાયિદ્ર વ્યલક્ષણમ્
પૂર્વં વ્યાપ્યાખિલં કાયં તતઃ પાકં ચ ગચ્છતિ
વ્યવાયિ તદ્યથા ભઙ્ગા ફેનં ચાહિસમુદ્ભવમ્

વિકાશિદ્ર વ્યલક્ષણમ્
સન્ધિબન્ધાંસ્તુ શિથિલાન્યત્કરોતિ વિકાશિ તત્
વિશ્લેષ્યૌજશ્ચ ધાતુભ્યો યથા ક્રમુકકોદ્ર વાઃ

મદકારિદ્ર વ્યલક્ષણમ્
બુદ્ધિં લુમ્પતિ યદ્ દ્ર વ્યં મદકારિ તદુચ્યતે
તમોગુણપ્રધાનં ચ યથા મદ્યસુરાઽદિકમ્

પ્રાણહરદ્ર વ્યલક્ષણમ્
વ્યવાયિ ચ વિકાશિ સ્યાત્સૂક્ષ્મં છેદિ મદાવહમ્
આગ્નેયં જીવિતહરં યોગવાહિ સ્મૃતં વિષમ્

પ્રમાથિદ્ર વ્યલક્ષણમ્
નિજવીર્યેણ યદ્ દ્ર વ્યં સ્રોતોભ્યો દોષસઞ્ચયમ્
નિરસ્યતિ પ્રમાથિ સ્યાત્તદ્યથા મરિચં વચા

અભિષ્યન્દિદ્ર વ્યલક્ષણમ્
પૈચ્છિલ્યાદ્ગૌરવાદ્ દ્ર વ્યં રુદ્ધ્વા રસવહાઃ શિરાઃ
ધત્તે યદ્ગૌરવં તત્સ્યાદભિષ્યન્દિ યથા દધિ

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયાં પૂર્વખણ્ડે દીપનપાચનાદિકથનં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ
કલાદિકાખ્યાનમ્
અથ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ
તત્ર કલાદિકાખ્યાનમ્ શિઆ!રીરમ્
કલાદિકાખ્યાનમ્
કલાઃ સપ્તાશયાઃ સપ્ત ધાતવઃસપ્ત તન્મલાઃ
સપ્તોપધાતવઃ સપ્ત ત્વચઃ સપ્ત પ્રકીર્ત્તિતાઃ

ત્રયો દોષા નવશતં સ્નાયૂનાં સન્ધયસ્તથા
દશાધિકં ચ દ્વિશતમસ્થ્નાં ચ ત્રિશતં તથા

સપ્તોત્તરં મર્મશતં શિરાઃ સપ્તશતં તથા
ચતુર્વિંશતિરાખ્યાતા ધમન્યો રસવાહિકાઃ

માંસપેશ્યઃ સમાખ્યાતા નૃણાં પઞ્ચશતં બુધૈઃ
સ્ત્રીણાં ચ વિંશત્યધિકાઃ કણ્ડરાશ્ચૈવ ષોડશ

નૃદેહે દશ રન્ધ્રાણિ નારીદેહે ત્રયોદશ
એતત્સમાસતઃ પ્રોક્તં વિસ્તરેણાધુનોચ્યતે

અથ સપ્ત કલાઃ
માંસાસૃઙ્મેદસાં તિસ્રો યકૃત્પ્લીહ્નોશ્ચતુર્થિકા
પઞ્ચમી ચ તથાઽન્ત્રાણાં ષષ્ઠી ચાગ્નિધરા મતા
રેતોધરા સપ્તમી સ્યાદિતિ સપ્ત કલાઃ સ્મૃતાઃ

અથ સપ્તાશયાઃ
શ્લેષ્માશયઃ સ્યાદુરસિ તસ્માદામાશયસ્ત્વધઃ

ઊર્ધ્વમગ્ન્યાશયો નાભેર્વામભાગે વ્યવસ્થિતઃ
તસ્યોપરિ તિલં જ્ઞેયં તદધઃ પવનાશયઃ

મલાશયસ્ત્વધસ્તસ્માદ્ બસ્તિર્મૂત્રાશયસ્ત્વધઃ
જીવરક્તાશયમુરો જ્ઞેયાઃ સપ્તાશયસ્ત્વમી

નારીણાં વિશેષાશયાઃ
પુરુષેભ્યોઽધિકાશ્ચાન્યે નારીણામાશયાસ્ત્રયઃ
ધરા ગર્ભાશયઃ પ્રોક્તઃ સ્તનૌ સ્તન્યાશયૌ મતૌ

અથ સપ્તધાતૂનાં નામાનિ તદુત્પત્તિક્રમશ્ચ
રસાસૃઙ્માંસમેદોઽસ્થિમજ્જાશુક્રાણિ ધાતવઃ
જાયન્તેઽન્યોઽન્યતઃ સર્વે પાચિતાઃ પિત્તતેજસા

રસાદ્ર ક્તં તતો માંસં માંસાન્મેદઃ પ્રજાયતે
મેદસોઽસ્થિ તતો મજ્જા મજ્જાયાઃ શુક્રસંભવઃ

અથ સપ્તધાતૂનાં મલાસ્તદુત્પત્તિક્રમશ્ચ
જિહ્વાનેત્રકપોલાનાં જલં પિત્તં ચ રઞ્જકમ્
કર્ણવિડ્રસનાદન્તકક્ષામેઢ્રાદિજં મલમ્

નખનેત્રમલં વક્ત્રે સ્નિગ્ધત્વં પિટિકાસ્તથા
જાયન્તે સપ્તધાતૂનાં મલાન્યેતાન્યનુક્રમાત્

મતાન્તરેણ ધાતુમલાઃ
કફઃ પિત્તં મલં ખેષુ પ્રસ્વેદો નખરોમ ચ
નેત્રવિટ્ ત્વક્ષુ ચ સ્નેહો ધાતૂનાં ક્રમશો મલાઃ

અથોપધાતવઃ
સ્તન્યં રજશ્ચ નારીણાં કાલે ભવતિ ગચ્છતિ
શુદ્ધમાંસભવઃ સ્નેહઃ સા વસા પરિકીર્ત્તિતા

સ્વેદો દન્તાસ્તથા કેશાસ્તથૈવૌજશ્ચ સપ્તમમ્
ઇતિ ધાતુભવા જ્ઞેયા એતે સપ્તોપધાતવઃ

અથૌજોલક્ષણમ્
ઓજઃ સર્વશરીરસ્થં શીતં સ્નિગ્ધં સ્થિરં મતમ્
સોમાત્મકં શરીરસ્ય બલપુષ્ટિકરં મતમ્

અથ સપ્ત ત્વચઃ
જ્ઞેયાઽવભાસિની પૂર્વં સિધ્મસ્થાનં ચ સા મતા
દ્વિતીયા લોહિતા જ્ઞેયા તિલકાલકજન્મભૂઃ

શ્વેતા તૃતીયા સંખ્યાતા સ્થાનં ચર્મદલસ્ય સા
તામ્રા ચતુર્થી વિજ્ઞેયા કિલાસશ્વિત્રભૂમિકા

પઞ્ચમી વેદની ખ્યાતા સર્વકુષ્ઠોદ્ભવસ્તતઃ
વિખ્યાતા રોહિણી ષષ્ઠી ગ્રન્થિગણ્ડાપચીસ્થિતિઃ

સ્થૂલા ત્વક્સપ્તમી ખ્યાતા વિદ્ર ધ્યાદેઃ સ્થિતિશ્ચ સા
ઇતિ સપ્ત ત્વચઃ પ્રોક્તાઃ સ્થૂલા વ્રીહિદ્વિમાત્રયા

અથ દોષાસ્તન્નામાનિ ચ
વાયુઃ પિત્તં કફો દોષા ધાતવશ્ચ મલાસ્તથા
તત્રાપિ પઞ્ચધા ખ્યાતાઃ પ્રત્યેકં દેહધારણાત્

દોષાણાં નામાન્તરે કારણનિર્દેશઃ
શરીરદૂષણાદ્દોષા ધાતવો દેહધારણાત્
વાતપિત્તકફા જ્ઞેયા મલિનીકરણાન્મલાઃ

તત્ર વાયોઃ પ્રાધાન્યં તત્કાર્યવર્ણનઞ્ચ
પિત્તં પઙ્ગુ કફઃ પઙ્ગુઃ પઙ્ગવો મલધાતવઃ
વાયુના યત્ર નીયન્તે તત્ર ગચ્છન્તિ મેઘવત્

પવનસ્તેષુ બલવાન્વિભાગકરણાન્મતઃ
રજોગુણમયઃ સૂક્ષ્મઃ શીતો રૂક્ષો લઘુશ્ચલઃ

કાર્યભેદેન વાયોઃ પઞ્ચવિધત્વમ્
મલાશયે ચરેત્કોષ્ઠે વહ્નિસ્થાને તથા હૃદિ
કણ્ઠે સર્વાઙ્ગદેશેષુ વાયુઃ પઞ્ચપ્રકારતઃ

વાયોઃ પઞ્ચ નામાનિ
અપાનઃ સ્યાત્સમાનશ્ચ પ્રાણોદાનૌ તથૈવ ચ
વ્યાનશ્ચેતિ સમીરસ્ય નામાન્યુક્તાન્યનુક્રમાત્

પિત્તસ્ય વિવરણમ્
પિત્તમુષ્ણં દ્ર વં પીતં નીલં સત્ત્વગુણોત્તરમ્
કટુ તિક્તરસં જ્ઞેયં વિદગ્ધં ચામ્લતાં વ્રજેત્

તસ્ય સ્થાનાનિ કાર્યાણિ નામાનિ ચ
અગ્ન્યાશયે ભવેત્પિત્તમગ્નિરૂપં તિલોન્મિતમ્
ત્વચિ કાન્તિકરં જ્ઞેયં લેપાભ્યઙ્ગાદિપાચકમ્

દૃશ્યં યકૃતિ યત્પિત્તં તદ્ર સં શોણિતં નયેત્
યત્પિત્તં નેત્રયુગલે રૂપદર્શનકારિ તત્
યત્પિત્તં હૃદયે તિષ્ઠેન્મેધાપ્રજ્ઞાકરં ચ તત્
પાચકં ભ્રાજકં ચૈવ રઞ્જકાલોચકે તથા
સાધકં ચેતિ પઞ્ચૈવ પિત્તનામાન્યનુક્રમાત્

કફસ્ય વિવરણં કર્માણિ ચ
કફઃ સ્નિગ્ધો ગુરુઃ શ્વેતઃ પિચ્છિલઃ શીતલસ્તથા
તમોગુણાધિકઃ સ્વાદુર્વિદગ્ધો લવણો ભવેત્

કફસ્ય સ્થાનનામકથનમ્
કફશ્ચામાશયે મૂર્ધ્નિ કણ્ઠે હૃદિ ચ સંધિષુ
તિષ્ઠન્કરોતિ દેહસ્ય સ્થૈર્યં સર્વાઙ્ગપાટવમ્

ક્લેદનઃ સ્નેહનશ્ચૈવ રસનશ્ચાવલમ્બનઃ
શ્લેષ્મકશ્ચેતિ નામાનિ કફસ્યોક્તાન્યનુક્રમાત્

સ્નાયોર્વિવરણમ્
સ્નાયવો બન્ધનં પ્રોક્તા દેહે માંસાસ્થિમેદસામ્

સન્ધેર્વિવરણમ્
સન્ધયશ્ચાઙ્ગસન્ધાનાદ્દેહે પ્રોક્તાઃ કફાન્વિતાઃ

અસ્થ્નો વિવરણમ્
આધારશ્ચ તથા સારઃ કાયેઽસ્થીનિ બુધા વિદુઃ

મર્મણો વિવરણમ્
મર્માણિ જીવાધારાણિ પ્રાયેણ મુનયો જગુઃ

શિરાવિવરણમ્
સન્ધિબન્ધનકારિણ્યો દોષધાતુવહાઃ શિરાઃ

ધમનીવિવરણમ્
ધમન્યો રસવાહિન્યો ધમન્તિ પવનં તનૌ

માંસપેશીવિવરણમ્
માંસપેશ્યો બલાય સ્યુરવષ્ટમ્ભાય દેહિનામ્

કણ્ડરાવિવરણમ્
પ્રસારણાકુઞ્ચનયોરઙ્ગાનાં કણ્ડરા મતાઃ

રન્ધ્રવિવરણમ્
નાસાનયનકર્ણાનાં દ્વે દ્વે રન્ધ્રે પ્રકીર્ત્તિતે
મેહનાપાનવક્ત્રાણામેકૈકં રન્ધ્રમુચ્યતે
દશમં મસ્તકે પ્રોક્તં રન્ધ્રાણીતિ નૃણાં વિદુઃ
સ્ત્રીણાં ત્રીણ્યધિકાનિ સ્યુઃ સ્તનયોર્ગર્ભવર્ત્મનઃ
સૂક્ષ્મચ્છિદ્રા ણિ ચાન્યાનિ મતાનિ ત્વચિ જન્મિનામ્

ફુફ્ફુસપ્લીહયકૃતાં વિવરણમ્
તદ્વામે ફુફ્ફુસં પ્લીહા દક્ષિણે ચ યકૃન્મતમ્
ઉદાનવાયોરાધારઃ ફુફ્ફુસં પ્રોચ્યતે બુધૈઃ
રક્તવાહિશિરામૂલં પ્લીહા ખ્યાતા મહર્ષિભિઃ
યકૃદ્ર ઞ્જકપિત્તસ્ય સ્થાનં રક્તસ્ય સંશ્રયઃ

તિલ ક્લિઓ!મૈ! વર્ણનમ્
જલવાહિશિરામૂલં તૃષ્ણાઽચ્છાદનકં તિલમ્

વૃક્કવર્ણનમ્
વૃક્કૌ તુષ્ટિકરૌ પ્રોક્તૌ જઠરસ્થસ્ય મેદસઃ

વૃષણલિઙ્ગયોર્વર્ણનમ્
વીર્યવાહિશિરાધારૌ વૃષણૌ પૌરુષાવહૌ
ગર્ભાધાનકરં લિઙ્ગમયનં વીર્યમૂત્રયોઃ

હૃદયવર્ણનમ્
હૃદયં ચેતનાસ્થાનમોજસશ્ચાશ્રયો મતમ્

શરીરપોષણવ્યાપારનિર્દેશઃ
શિરા ધમન્યો નાભિસ્થાઃ સર્વા વ્યાપ્ય સ્થિતાસ્તનુમ્
પુષ્ણન્તિ ચાનિશં વાયોઃ સંયોગાત્સર્વધાતુભિઃ

પ્રાણવાયોઃ શરીરવ્યાપારનિર્દેશઃ
નાભિસ્થઃ પ્રાણપવનઃ સ્પૃષ્ટ્વા હૃત્કમલાન્તરમ્
કણ્ઠાદ્બહિર્વિનિર્યાતિ પાતું વિષ્ણુપદામૃતમ્
પીત્વા ચામ્બરપીયૂષં પુનરાયાતિ વેગતઃ
પ્રીણયન્દેહમખિલં જીવયઞ્જઠરાનલમ્

આયુષો મૃત્યોશ્ચ સ્વરૂપમ્
શરીરપ્રાણયોરેવં સંયોગાદાયુરુચ્યતે
કાલેન તદ્વિયોગાચ્ચ પઞ્ચત્વં કથ્યતે બુધૈઃ

તત્ર વૈદ્યાનાં કૃતે કર્ત્તવ્યકર્મોપદેશઃ
ન જન્તુઃ કશ્ચિદમરઃ પૃથિવ્યાં જાયતે ક્વચિત્
અતો મૃત્યુરવાર્યઃ સ્યાત્કિન્તુ રોગાન્નિવારયેત્

રોગનિવારણે સાધ્યાદિભેદનિર્દેશઃ
યાપ્યત્વં યાતિ સાધ્યસ્તુ યાપ્યો ગચ્છત્યસાધ્યતામ્
જીવિતં હન્ત્યસાધ્યસ્તુ નરસ્યાપ્રતિકારિણઃ

ધર્માદિસાધનતનો રક્ષાનિર્દેશઃ
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં શરીરં સાધનં યતઃ
અતો રુગ્ભ્યસ્તનું રક્ષેન્નરઃ કર્મવિપાકવિત્
દોષાણાં સામ્યસ્ય વૈષમ્યસ્ય ચ ફલમ્
ધાતવસ્તન્મલા દોષા નાશયન્ત્યસમાસ્તનુમ્
સમાઃ સુખાય વિજ્ઞેયા બલાયોપચયાય ચ

સૃષ્ટિક્રમઃ
જગદ્યોનેરનિચ્છસ્ય ચિદાનન્દૈકરૂપિણઃ
પુંસોઽસ્તિ પ્રકૃતિર્નિત્યા પ્રતિચ્છાયેવ ભાસ્વતઃ

પ્રકૃતિપુરુષયોગેન સૃષ્ટ્યુત્પત્તિનિર્દેશઃ
અચેતનાઽપિ ચૈતન્યયોગેન પરમાત્મનઃ
અકરોદ્વિશ્વમખિલમનિત્યં નાટકાકૃતિ

બુદ્ધિસત્ત્વાહઙ્કારયોરુત્પત્તિનિર્દેશઃ
પ્રકૃતિર્વિશ્વજનની પૂર્વં બુદ્ધિમજીજનત્
ઇચ્છામયીં મહદ્રૂ પામહઙ્કારસ્તતોઽભવત્
ત્રિવિધઃ સોઽપિ સઞ્જાતો રજઃ સત્ત્વતમોગુણૈઃ

ત્રિગુણાત્મકાહઙ્કારસ્ય કાર્યાણિ
તસ્માત્સત્ત્વરજોયુક્તાદિન્દ્રિ યાણિ દશાભવન્
મનશ્ચ જાતં તાન્યાહુઃ શ્રોત્રત્વઙ્નયનં તથા

જિહ્વાઘ્રાણવચોહસ્તપાદોપસ્થગુદાનિ ચ
પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિ યાણ્યાહુઃ પ્રાક્તનાનીતરાણિ ચ
કર્મેન્દ્રિ યાણિ પઞ્ચ્વ કથ્યન્તે સૂક્ષ્મબુદ્ધિભિઃ

તન્માત્રપઞ્ચકોત્પત્તિનિર્દેશઃ
તમઃ સત્ત્વગુણોત્કૃષ્ટાદહઙ્કારાદથાભવત્
તન્માત્રપઞ્ચકં તસ્ય નામાન્યુક્તાનિ સૂરિભિઃ
શબ્દતન્માત્રકં સ્પર્શતન્માત્રં રૂપમાત્રકમ્
રસતન્માત્રકં ગન્ધતન્માત્રં ચેતિ તદ્વિદુઃ

ભૂતપઞ્ચકસ્યોત્પત્તિનામનિર્દેશઃ
તન્માત્રપઞ્ચકાત્તસ્માત્સંજાતં ભૂતપઞ્ચકમ્
વ્યોમાનિલાનલજલક્ષોણીરૂપં ચ તન્મતમ્

તન્માત્રાણાં વિશેષાઃ
શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસગન્ધાવનુક્રમાત્
તન્માત્રાણાં વિશેષાઃ સ્યુઃ સ્થૂલભાવમુપાગતાઃ

ઇન્દ્રિ યાણાં વિષયાઃ
બુદ્ધીન્દ્રિ યાણાં પઞ્ચૈવ શબ્દાદ્યા વિષયા મતાઃ

કર્મેન્દ્રિ યાણાં વિષયા ભાષાદાનવિહારિતાઃ
આનન્દોત્સર્ગકૌ ચૈવ કથિતાસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ

ચતુર્વિંશતિતત્ત્વવર્ણનમ્
તત્ર પ્રથમતત્ત્વસ્ય પ્રકૃતેર્નામનિર્દેશઃ
પ્રધાનં પ્રકૃતિઃ શક્તિર્નિત્યા ચાવિકૃતિસ્તથા
એતાનિ તસ્યા નામાનિ શિવમાશ્રિત્ય યા સ્થિતા

પ્રકૃતિવિકૃતિસંજ્ઞકસ્ય તત્ત્વસપ્તકસ્ય નિર્દેશઃ
મહાનહઙ્કૃતિઃ પઞ્ચતન્માત્રાણિ પૃથક્પૃથક્
પ્રકૃતિર્વિકૃતિશ્ચૈવ સપ્તૈતાનિ બુધા જગુઃ

દશેન્દ્રિ યાણિ ચિત્તં ચ મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ચ
વિકારાઃ ષોડશ જ્ઞેયાઃ સર્વં વ્યાપ્ય જગત્સ્થિતાઃ

જીવસ્વરૂપનિર્દેશઃ
એવં ચતુર્વિંશતિભિસ્તત્ત્વૈઃ સિદ્ધે વપુર્ગૃહે
જીવાત્મા નિયતો નિત્યો વસતિ સ્વાન્તદૂતવાન્

સ દેહી કથ્યતે પાપપુણ્યદુઃખસુખાદિભિઃ
વ્યાપ્તો બદ્ધશ્ચ મનસા કૃત્રિમૈઃ કર્મબન્ધનૈઃ

દેહિનો બન્ધનાનિ
કામક્રોધૌ લોભમોહાવહઙ્કારશ્ચ પઞ્ચમઃ
દશેન્દ્રિ યાણિ બુદ્ધિશ્ચ તસ્ય બન્ધાય દેહિનઃ

જીવસ્ય બન્ધમોક્ષયોર્દુઃખસુખયોર્નિર્દેશઃ
આપ્નોતિ બન્ધમજ્ઞાનાદાત્મજ્ઞાનાચ્ચ મુચ્યતે
તદ્દુઃખયોગકૃદ્વ્યાધિરારોગ્યં તત્સુખાવહમ્

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયાં પૂર્વખણ્ડે કલાદિકાખ્યાનં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ
આહારાદિગતિકથનમ્
અથ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ
તત્ર આહારાદિગતિકથનમ્
આહારસ્ય પાકક્રમનિર્દેશઃ
યાત્યામાશયમાહારઃ પૂર્વં પ્રાણાનિલેરિતઃ
માધુર્યં ફેનભાવં ચ ષડ્રસોઽપિ લભેત સઃ

આહારસ્યામ્લભાવ ગ્રહણીનયન કટુભાવાનાં નિર્દેશઃ
અથ પાચકપિત્તેન વિદગ્ધશ્ચામ્લતાં વ્રજેત્
તતઃ સમાનમરુતા ગ્રહણીમભિનીયતે
ગ્રહણ્યાં પચ્યતે કોષ્ઠવહ્વિના જાયતે કટુઃ

આહારસ્ય રસામાવસ્થયોનિર્દેશઃ
રસો ભવતિ સંપક્વાદપક્વાદામસંભવઃ

પરિપક્વસ્ય રસસ્ય કાર્યાણિ
વહ્નેર્બલેન માધુર્યં સ્નિગ્ધતાં યાતિ તદ્ર સઃ
પુષ્ણાતિ ધાતૂનખિલાન્સમ્યક્પક્વોઽમૃતોપમઃ

આમરસસ્ય કાર્યાણિ
મન્દબહ્નિવિદગ્ધશ્ચ કટુશ્ચામ્લો ભવેદ્ર સઃ
વિષભાવં વ્રજેદ્વાઽપિ કુર્યાદ્વા રોગસંકરમ્

આહારસ્ય સારમલપદાર્થયોર્નિર્દેશાદિકમ્
આહારસ્ય રસઃ સારઃ સારહીનો મલદ્ર વઃ
શિરાભિસ્તજ્જલં નીતં વસ્તૌ મૂત્રત્વમાપ્નુયાત્

તત્કિટ્ટં ચ મલં જ્ઞેયં તિષ્ઠેત્પક્વાશયે ચ તત્
વલિત્રિતયમાર્ગેણ યાત્યપાનેન નોદિતમ્
પ્રવાહિણી સર્જની ચ ગ્રાહિકેતિ વલિત્રયમ્

રસસ્ય રક્તત્વનિર્દેશઃ
રસસ્તુ હૃદયં યાતિ સમાન મરુતેરિતઃ
રઞ્જિતઃ પાચિતસ્તત્ર પિત્તેનાયાતિ રક્તતામ્

રક્તસ્ય પ્રાધાન્યસ્વરૂપયોર્નિર્દેશઃ
રક્તં સર્વશરીરસ્થં જીવસ્યાધારમુત્તમમ્
સ્નિગ્ધં ગુરુ ચલં સ્વાદુ વિદગ્ધં પિત્તવદ્ભવેત્

રસાદિધાતૂનાં પાકક્રમઃ
પાચિતાઃ પિત્તતાપેન રસાદ્યા ધાતવઃ ક્રમાત્
શુક્રત્વં યાન્તિ માસેન તથા સ્ત્રીણાં રજો ભવેત્

ગર્ભોત્પત્તિનિર્દેશઃ
કામાન્મિથુનસંયોગે શુદ્ધશોણિતશુક્રજઃ
ગર્ભઃસંજાયતે નાર્યાઃ સ જાતો બાલ ઉચ્યતે

સ્ત્રીપુંનપુંસકોત્પત્તૌ હેતુનિર્દેશઃ
આધિક્યે રજસઃ કન્યા પુત્રઃ શુક્રાધિકે ભવેત્
નપુંસકં સમત્વેન યથેચ્છા પારમેશ્વરી

બાલસ્યૌષધમાત્રાનિર્દેશઃ
બાલસ્ય પ્રથમે માસિ દેયા ભેષજરક્તિકા

અવલેહીકૃતૈકૈવ ક્ષીરક્ષૌદ્ર સિતાઘૃતૈઃ
વર્ધયેત્તાવદેકૈકા યાવદ્ભવતિ વત્સરઃ

માષૈર્વૃદ્ધિસ્તદૂર્ધ્વં સ્યાદ્યાવત્ષોડશવત્સરઃ
તતઃ સ્થિરા ભયેત્તાવદ્યાવદ્વર્ષાણિ સપ્તતિઃ

તતો બાલકવન્માત્રા હ્રાસનીયા શનૈઃ શનૈઃ
માત્રેયં કલ્કચૂર્ણાનાં કષાયાણાં ચતુર્ગુણા

આજન્મ સાત્મ્યકર્માણિ
અઞ્જનં ચ તથા લેપઃ સ્નાનમભ્યઙ્ગકર્મ ચ
વમનં પ્રતિમર્શશ્ચ જન્મપ્રભૃતિ શસ્યતે

વયોઽનુસારેણ કવલાદિ યોજના નિર્દેશઃ
કવલઃ પઞ્ચમાદ્વર્ષાદષ્ટમાન્નસ્યકર્મ ચ
વિરેકઃ ષોડશાદ્વર્ષાદ્વિંશતેશ્ચૈવ મૈથુનમ્

બાલ્યાદીનાં હ્રાસસમયનિર્દેશઃ
બાલ્યં વૃદ્ધિશ્છવિર્મેધા ત્વગ્દૃષ્ટિઃ શુક્રવિક્રમૌ
બુદ્ધિઃ કર્મેન્દ્રિ યં ચેતો જીવિતં દશતો હ્ર્રસેત્

વાતપ્રકૃતિલક્ષણમ્
અલ્પકેશઃ કૃશો રૂક્ષો વાચાલશ્ચલમાનસઃ
આકાશચારી સ્વપ્નેષુ વાતપ્રકૃતિકો નરઃ

પિત્તપ્રકૃતિલક્ષણમ્
અકાલપલિતૈર્વ્યાપ્તો ધીમાન્સ્વેદી ચ રોષણઃ
સ્વપ્નેષુ જ્યોતિષાં દ્ર ષ્ટા પિત્તપ્રકૃતિકો નરઃ

શ્લેષ્મપ્રકૃતિલક્ષણમ્
ગમ્ભીરબુદ્ધિઃ સ્થૂલાઙ્ગઃ સ્નિગ્ધકેશો મહાબલઃ
સ્વપ્ને જલાશયાલોકી શ્લેષ્મપ્રકૃતિકો નરઃ

દ્વિદોષત્રિદોષપ્રકૃતિલક્ષણે
જ્ઞાતવ્યા મિશ્રચિહ્નૈશ્ચ દ્વિત્રિદોષોલ્બણા નરાઃ

નિદ્રા મૂર્ચ્છાભ્રાન્તિતન્દ્રા લક્ષણાનિ
તમઃ કફાભ્યાં નિદ્રા સ્યાન્મૂર્ચ્છા પિત્તતમોભવા
રજઃ પિત્તાનિલૈર્ભ્રાન્તિસ્તન્દ્રા શ્લેષ્મતમોઽનિલૈઃ

ગ્લાન્યાલસ્યયોર્લક્ષણે
ગ્લાનિરોજઃક્ષયાદ્ દુઃખાદજીર્ણાચ્ચ શ્રમાદ્ભવેત્
યઃ સામર્થ્યેઽપ્યનુત્સાહસ્તદાલસ્યમુદીર્યતે

જૃમ્ભાલક્ષણમ્
ચૈતન્યશિથિલત્વાદ્યઃ પીત્વૈકં શ્વાસમુદ્વમેત્
વિદીર્ણવદનઃ શ્વાસં જૃમ્ભા સા કથ્યતે બુધૈઃ
છિક્કાલક્ષણમ્
ઉદાનપ્રાણયોરૂર્ધ્વં યોગાન્મૌલિકફસ્રવાત્
શબ્દઃ સંજાયતે નસ્તઃ ક્ષુતં તત્કથ્યતે બુધૈઃ
ઉદ્ગારલક્ષણમ્
ઉદાનકોપાદાહારસુસ્થિરત્વાચ્ચ યદ્ભવેત્
પવનસ્યોર્દ્ધ્વગમનં તમુદ્ગારં પ્રચક્ષતે

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયાં પૂર્વખણ્ડે આહારાદિગતિકથનં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ
રોગગણના
અથ સપ્તમોઽધ્યાયઃ
રોગગણનાધ્યાયઃ
રોગગણનાપ્રતિજ્ઞા
રોગાણાં ગણના પૂર્વં મુનિભિર્યા પ્રકીર્ત્તિતા
મયાઽત્ર પ્રોચ્યતે સૈવ તદ્ભેદા બહવો મતાઃ

જ્વરભેદાઃ
પઞ્ચવિંશતિરુદ્દિષ્ટા જ્વરાસ્તદ્ભેદ ઉચ્યતે
પૃથગ્દોષૈસ્તથા દ્વન્દ્વભેદેન ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ
એકશ્ચ સન્નિપાતેન તદ્ભેદા બહવઃ સ્મૃતાઃ

વિષમાગન્તુજ્વરયોર્ભેદાઃ
પ્રાયશઃ સન્નિપાતેન પઞ્ચસ્યુર્વિષમજ્વરાઃ
સન્તતઃ સતતશ્ચૈવ અન્યેદ્યુષ્કસ્તૃતીયકઃ

ચાતુર્થિકશ્ચ પઞ્ચ્તે કીર્ત્તિતા વિષમજ્વરાઃ
તથાઽગન્તુજ્વરોઽપ્યેકસ્ત્રયોદશવિધો મતઃ

અભિચારગ્રહાવેશશાપૈરાગન્તુકસ્ત્રિધા
શ્રમાચ્છેદાત્ક્ષતાદ્દાહાચ્ચતુર્દ્ધાઘાતજો જ્વરઃ

કામાદ્ભીતેઃ શુચો રોષાદ્વિષાદૌષધગન્ધતઃ
અભિષઙ્ગજ્વરાઃ ષટ્સ્યુરેવં જ્વરવિનિશ્ચયઃ

અતીસારગ્રહણીપ્રવાહિકાણાં ભેદાઃ
પૃથક્ત્રિદોષૈઃ સર્વૈશ્ચ શોકાદામાદ્ભયાદપિ
અતીસારઃ સપ્તધા સ્યાદ્ ગ્રહણી પઞ્ચધા મતા

પૃથગ્દોષૈઃ સન્નિપાતાત્તથા ચામેન પઞ્ચમી
પ્રવાહિકા ચતુર્દ્ધા સ્યાત્પૃથગ્દોષૈસ્તથાઽસ્રતઃ

અજીર્ણાલસયોર્ભેદાઃ
અજીર્ણં ત્રિવિધં પ્રોક્તં વિષ્ટબ્ધં વાયુના મતમ્

પિત્તાદ્વિદગ્ધં વિજ્ઞેયં કફેનામં તદુચ્યતે
વિષાજીર્ણં રસાદેકં દોષૈઃ સ્યાદલસસ્ત્રિધા

વિષૂચીદણ્ડકાલસકવિલમ્બિકાનાં ભેદાઃ
વિષૂચી ત્રિવિધા પ્રોક્તા દોષૈઃ સા સ્યાત્પૃથક્પૃથક્
દણ્ડકાલસકશ્ચૈવ એકૈવ સ્યાદ્વિલમ્બિકા

અર્શશ્ચર્મકીલયોર્ભેદાઃ
અર્શાંસિ ષડ્વિધાન્યાહુર્વાતપિત્તકફાસ્રતઃ
સન્નિપાતાચ્ચ સંસર્ગાત્તેષાં ભેદો દ્વિધા સ્મૃતઃ

સહજોત્તરજન્મભ્યાં તથા શુષ્કાર્દ્ર ભેદતઃ
ત્રિધૈવ ચર્મકીલાનિ વાતાત્પિત્તાત્કફાદપિ

કૃમિભેદાઃ
એકવિંશતિભેદેન કૃમયઃ સ્યુર્દ્વિધા ચ તે
બાહ્યાસ્તથાઽભ્યન્તરાઃ સ્યુસ્તેષુ યૂકા બહિશ્ચરાઃ

લિક્ષાશ્ચાન્યેઽન્તરચરાઃ કફાત્તે હૃદયાદકાઃ
અન્ત્રાદા ઉદરાવેષ્ટાશ્ચુરવશ્ચ મહાગુદાઃ

સુગન્ધા દર્ભકુસુમાસ્તથા રક્તાચ્ચ માતરઃ
સૌરસા લોમવિધ્વંસા રોમદ્વીપા ઉદુમ્બરાઃ

કેશાદાશ્ચ તથૈવાન્યે શકૃજ્જાતા મકેરુકાઃ
લેલિહાશ્ચ સશૂલાશ્ચ સૌસુરાદાઃ કકેરુકાઃ

તથાઽન્ય કફરક્તાભ્યાં સંજાતઃ સ્નાયુકઃ સ્મૃતઃ
વ્રણસ્ય કૃમયશ્ચાન્યે વિષમા બાહ્યયોનયઃ

પાણ્ડુરોગકામલયોર્ભેદાઃ
પાણ્ડુરોગાશ્ચ પઞ્ચ સ્યુર્વાતપિત્તકફૈસ્ત્રિધા
ત્રિદોષૈર્મૃત્તિકાભિશ્ચ તથૈકા કામલા સ્મૃતા
સ્યાત્કુમ્ભકામલા ચૈકા તથૈકં ચ હલીમકમ્

રક્તપિત્તભેદાઃ
રક્તપિત્તં ત્રિધા પ્રોક્તમૂર્ધ્વગં કફસંભવમ્
અધોગં મારુતં જ્ઞેયં તદ્દ્વયેન દ્વિમાર્ગગમ્

કાસભેદાઃ
કાસાઃ પઞ્ચ સમુદ્દિષ્ટાસ્તે ત્રયઃ સ્યુસ્ત્રિભિર્મલૈઃ
ઉરઃ ક્ષતાચ્ચતુર્થઃ સ્યાત્ક્ષયાદ્ધાતોશ્ચ પઞ્ચમઃ

ક્ષયભેદાઃ
ક્ષયાઃ પઞ્ચૈવ વિજ્ઞેયાસ્ત્રિભિર્દોષૈસ્ત્રયશ્ચ તે
ચતુર્થઃ સન્નિપાતેન પઞ્ચમઃ સ્યાદુરઃક્ષતાત્

શોષભેદાઃ
શોષાઃ સ્યુઃ ષટ્પ્રકારેણ સ્ત્રીપ્રસઙ્ગાચ્છુચો વ્રણાત્
અધ્વશ્રમાચ્ચ વ્યાયામાદ્ બાર્ધક્યાદપિ જાયતે

શ્વાસભેદાઃ
શ્વાસાશ્ચ પઞ્ચ વિજ્ઞેયાઃ ક્ષુદ્ર ઃ! સ્યાત્તમકસ્તથા
ઊર્ધ્વશ્વાસો મહાશ્વાસચ્છિન્નશ્વાસશ્ચ પઞ્ચમઃ

હિક્કાભેદાઃ
કથિતાઃ પઞ્ચ હિક્કાસ્તુ તાસ્તુ ક્ષુદ્રા ઽન્નજા તથા
ગમ્ભીરા યમલા ચૈવ મહતી પઞ્ચમી તથા

અગ્નિવિકારભેદાઃ
ચત્વારોઽગ્નેર્વિકારાઃ સ્યુર્વિષમો વાતસમ્ભવઃ
તીક્ષ્ણઃ પિત્તાત્કફાન્મન્દો ભસ્મકો વાતપિત્તયોઃ

અરોચકભેદાઃ
પઞ્ચૈવારોચકા જ્ઞેયા વાતપિત્તકફૈસ્ત્રિધા
સન્નિપાતાન્મનસ્તાપાત્
છર્દિભેદાઃ
છર્દયઃ સપ્તધા મતાઃ

ત્રિભિર્દોષૈઃ પૃથક્તિસ્રઃ કૃમિભિઃ સન્નિપાતજઃ
ઘૃણયા ચ તથા સ્ત્રીણાં ગર્ભાધાનાચ્ચ જાયતે

સ્વરભેદાઃ
સ્વરભેદાઃ ષડેવ સ્યુર્વાતપિત્તકફૈસ્ત્રયઃ
મેદસા સન્નિપાતેન ક્ષયાત્ષષ્ઠઃ પ્રકીર્તિતઃ

તૃષ્ણાભેદાઃ
તૃષ્ણા ચ ષડ્વિધા પ્રોક્તાવાતાત્પિત્તાત્કફાદપિ
ત્રિદોષૈરુપસર્ગેણ ક્ષયાદ્ધાતોશ્ચ ષષ્ઠિકા

મૂર્ચ્છાભ્રમનિદ્રા તન્દ્રા સંન્યાસગ્લાનિ ભેદાઃ
મૂર્ચ્છા ચતુર્વિધા જ્ઞેયાઃ વાતપિત્તકફૈઃ પૃથક્

ચતુર્થી સન્નિપાતેન તથૈકશ્ચ ભ્રમઃ સ્મૃતઃ
નિદ્રા તન્દ્રા ચ સંન્યાસો ગ્લાનિશ્ચૈકૈકશઃ સ્મૃતાઃ

મદરોગભેદાઃ
મદાઃ સપ્ત સમાખ્યાતા વાતપિત્તકફૈસ્ત્રયઃ
ત્રિદોષૈરસૃજા મદ્યાદ્વિષાદપિ સ સપ્તમઃ

મદાત્યયભેદાસ્તદવાન્તરભેદાશ્ચ
મદાત્યયશ્ચતુર્દ્ધા સ્યાદ્વાતપિત્તકફાદપિ
ત્રિદોષૈરપિ વિજ્ઞેય એકઃ પરમદસ્તથા

પાનાજીર્ણં તથા ચૈકં તથૈકઃ પાનવિભ્રમઃ
પાનાત્યયસ્તથા ચૈકઃ
દાહભેદાઃ
દાહાઃ સપ્ત મતાસ્તથા

રક્તપિત્તાત્તથા રક્તાત્તૃષ્ણાયાઃ પિત્તતસ્તથા
ધાતુક્ષયાન્મર્મઘાતાદ્ર ક્તપૂર્ણોદરાદપિ

ઉન્માદભેદાઃ
ઉન્માદાઃ ષટ્ સમાખ્યાતાસ્ત્રિભિર્દોષૈસ્ત્રયશ્ચ તે
સન્નિપાતાદ્વિષાજ્જ્ઞેયઃ ષષ્ઠો દુઃખેન ચેતસઃ

ભૂતોન્માદભેદાઃ
ભૂતોન્માદા વિંશતિઃ સ્યુસ્તે દેવાદ્દાનવાદપિ
ગન્ધર્વાત્કિન્નરાદ્યક્ષાત્પિતૃભ્યો ગુરુશાપતઃ

પ્રેતાચ્ચ ગુહ્યકાદ્ વૃદ્ધાત્સિદ્ધાદ્ભૂતાત્પિશાચતઃ
જલાધિદેવતાયાશ્ચ નાગાચ્ચ બ્રહ્મરાક્ષસાત્
રાક્ષસાદપિ કૂષ્માણ્ડાત્કૃત્યા વેતાલયોરપિ

અપસ્મારભેદાઃ
અપસ્મારશ્ચતુર્દ્ધા સ્યાત્સમીરાત્પિત્તતસ્તથા
શ્લેષ્મણોઽપિ તૃતીયઃ સ્યાચ્ચતુર્થઃ સન્નિપાતતઃ

આમવાતભેદાઃ
ચત્વારશ્ચામવાતાઃ સ્યુર્વાતપિત્તકફૈસ્ત્રિધા
ચતુર્થઃ સન્નિપાતેન
શૂલભેદાઃ
શૂલાન્યષ્ટૌ બુધા જગુઃ

પૃથગદોષૈસ્ત્રિધા દ્વન્દ્વભેદેન ત્રિવિધાન્યપિ
આમેન સપ્તમં પ્રોક્તં સન્નિપાતેન ચાષ્ટમમ્

પરિણામશૂલભેદાઃ
પરિણામભવં શૂલમષ્ટધા પરિકીર્ત્તિતમ્
મલૈર્યા શૂલસંખ્યા સ્યાત્તૈરેવ પરિણામજમ્

અન્નદ્ર વજરત્પિત્તશૂલે
અન્નદ્ર વભવં શૂલં જરત્પિત્તભવં તથા
એકૈકં ગણિતં સુજ્ઞૈઃ
ઉદાવર્ત્તભેદાઃ
ઉદાવર્ત્તાસ્ત્રયોદશ

એકઃ ક્ષુન્નિગ્રહાત્પ્રોક્તસ્તૃષ્ણારોધાદ્ દ્વિતીયકઃ

નિદ્રા ઘાતાત્તૃતીયઃ સ્યાચ્ચતુર્થઃ શ્વાસનિગ્રહાત્
છર્દિરોધાત્પઞ્ચમઃ સ્યાત્ષષ્ઠઃ ક્ષવથુનિગ્રહાત્

જૃમ્ભારોધાત્સપ્તમઃ સ્યાદુદ્ગારગ્રહતોઽષ્ટમઃ
નવમઃ સ્યાદશ્રુરોધાદ્દશમઃ શુક્રધારણાત્

મૂત્રરોધાન્મલસ્યાપિ રોધાદ્વાતવિનિગ્રહાત્
ઉદાવર્ત્તાસ્ત્રયશ્ચૈતે ઘોરોપદ્ર વકારકાઃ

આનાહભેદૌ
આનાહોદ્વિવિધો જ્ઞેય એકઃ પક્કાશયોદ્ભવઃ
આમાશયોદ્ભવશ્ચાન્યઃ પ્રત્યાનાહઃ સ કથ્યતે

ઉરોગ્રહહૃદ્રો ગયોર્ભેદાઃ
ઉરોગ્રહસ્તથા ચૈકો હૃદ્રો ગાઃ પઞ્ચ કીર્ત્તિતાઃ
વાતાદિભિસ્ત્રયઃ પ્રોક્તાશ્ચતુર્થઃ સન્નિપાતતઃ
પઞ્ચમઃ ક્રિમિસઞ્જાતઃ
ઉદરરોગભેદાઃ
તથાઽષ્ટાવુદરાણિ ચ

વાતાત્પિત્તાત્કફાત્ત્રીણિ ત્રિદોષેભ્યો જલાદપિ
પ્લીહ્નઃ ક્ષતાદ્બદ્ધગુદાદષ્ટમં પરિકીર્ત્તિતમ્

ગુલ્મભેદાઃ
ગુલ્માસ્ત્વષ્ટૌ સમાખ્યાતા વાતપિત્તકફૈસ્ત્રયઃ

દ્વન્દ્વભેદાસ્ત્રયઃ પ્રોક્તાઃ સપ્તમઃ સન્નિપાતતઃ
રક્તાદષ્ટમકઃ ખ્યાતઃ
મૂત્રાઘાતભેદાઃ
મૂત્રાઘાતાસ્ત્રયોદશ

વાતકુણ્ડલિકા પૂર્વા વાતાષ્ઠીલા તતઃ પરા
વાતબસ્તિસ્તૃતીયઃ સ્યાન્મૂત્રાતીતશ્ચતુર્થકઃ

પઞ્ચમં મૂત્રજઠરં ષષ્ઠો મૂત્રક્ષયઃ સ્મૃતઃ
મૂત્રોત્સર્ગઃ સપ્તમઃ સ્યાન્મૂત્રગ્રન્થિસ્તથાઽષ્ટમઃ

મૂત્રશુક્રંતુ નવમં વિડ્ઘાતો દશમઃ સ્મૃતઃ
મૂત્રસાદશ્ચોષ્ણવાતોબસ્તિકુણ્ડલિકા તથા
ત્રયોઽપ્યેતે મૂત્રઘાતાઃ પૃથગ્ઘોરાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

મૂત્રકૃચ્છ્રભેદાઃ
મૂત્રકૃચ્છ્રાણિ ચાષ્ટૌ સ્યુર્વાતપિત્તકફૈસ્ત્રિધા

સન્નિપાતાચતુર્થં સ્યાચ્છુક્રકૃચ્છ્રં ચ પઞ્ચમં
વિટ્કૃચ્છ્રં ષષ્ઠમાખ્યાતં ઘાતકૃચ્છ્રં ચ સપ્તમમ્
અષ્ટમં ચાશ્મરીકૃચ્છ્રં
અશ્મરીભેદાઃ
ચતુર્દ્ધા ચાશ્મરી મતા

વાતાત્પિત્તાત્કફાચ્છુક્રાત્ તથા મેહાશ્ચ વિંશતિઃ

કફજમેહભેદાઃ
ઇક્ષુમેહઃ સુરામેહઃ પિષ્ટમેહશ્ચ સાન્દ્ર કઃ
શુક્રમેહોદકાખ્યૌ ચ લાલામેહશ્ચ શીતકઃ
સિકતાખ્યઃ શનૈર્મેહો દશૈતે કફસમ્ભવાઃ

પિત્તજમેહભેદાઃ
મઞ્જિષ્ઠાખ્યો હરિદ્રા ખ્યો નીલમેહશ્ચ રક્તકઃ
કૃષ્ણમેહઃ ક્ષારમેહઃ ષડેતે પિત્તસમ્ભવાઃ

વાતિકમેહભેદાઃ
હસ્તિમેહો વસામેહો મજ્જામેહો મધુપ્રભઃ
ચત્વારો વાતજા મેહા ઇતિ મેહાશ્ચ વિંશતિઃ

સોમરોગપ્રમેહપિટિકયોર્ભેદઃ
સોમરોગસ્તથા ચૈકઃ પ્રમેહપિટિકા દશ
શરાવિકા કચ્છપિકા પુત્રિણી વિનતાઽલજી

મસૂરિકા સર્ષપિકા જાલિની ચ વિદારિકા
વિદ્ર ધિશ્ચ દશૈતાઃ સ્યુઃ પિટિકા મેહસમ્ભવાઃ

મેદોદોષશોથરોગભેદાઃ
મેદો દોષસ્તથા ચૈકઃ શોથ રોગા નવ સ્મૃતાઃ
દોષૈઃ પૃથગ્દ્વયૈઃ સર્વૈરભિઘાતાદ્વિષાદપિ

વૃદ્ધિરોગભેદાઃ
વૃદ્ધયઃ સપ્ત ગદિતા વાતાત્પિત્તાત્કફેન ચ
રક્તેન મેદસા મૂત્રાદન્ત્રવૃદ્ધિશ્ચ સપ્તમી

અણ્ડવૃદ્ધિ ગણ્ડમાલિકા ગણ્ડાલજીરોગાઃ
અણ્ડવૃદ્ધિસ્તથા ચૈકા તથૈકા ગણ્ડમાલિકા
ગણ્ડાલજીતિ ચૈકા સ્યાદ્
ગ્રન્થિભેદાઃ
ગ્રન્થયો નવધા મતાઃ

ત્રિભિર્દોષૈસ્ત્રયો રક્તાચ્છિરાભિર્મેદસો વ્રણાત્
અસ્થ્ના માંસેન નવમઃ
અર્બુદભેદાઃ
ષડ્વિધં સ્યાત્તથાઽબુદમ્

વાતાત્પિત્તાત્કફાદ્ર ક્તાન્માંસાદપિ ચ મેદસઃ

શ્લીપદભેદાઃ
શ્લીપદં ચ ત્રિધા પ્રોક્તં વાતાત્પિત્તાત્કફાદપિ

વિદ્ર ધિભેદાઃ
વિદ્ર ધિઃ ષડ્વિધઃ ખ્યાતો વાતપિત્તકફૈસ્ત્રયઃ
રક્તાત્ ક્ષતાત્ ત્રિદોષૈશ્ચ
વ્રણભેદાઃ
વ્રણાઃ પઞ્ચદશોદિતાઃ

તેષાં ચતુર્દ્ધા ભેદાઃ સ્યુરાગન્તુર્દેહજસ્તથા
શુદ્ધો દુષ્ટશ્ચ વિજ્ઞેયસ્તત્સંખ્યા કથ્યતે પૃથક્
વાતવ્રણઃ પિત્તજશ્ચ કફજો રક્તજો વ્રણઃ

વાતપિત્તભવશ્ચાન્યો વાતશ્લેષ્મભવસ્તથા
તથા પિત્તકફાભ્યાં ચ સન્નિપાતેન ચાષ્ટમઃ

નવમો વાતરક્તેન દશમો રક્તપિત્તતઃ
શ્લેષ્મરક્તભવશ્ચાન્યો વાતપિત્તાસૃગુદ્ભવઃ

વાતશ્લેષ્માસૃગુત્પન્નઃ પિત્તશ્લેષ્માસ્રસંભવઃ
સન્નિપાતાસૃગુદ્ભૂત ઇતિ પઞ્ચદશ વ્રણાઃ

સદ્યોવ્રણભેદાઃ
સદ્યોવ્રણસ્ત્વષ્ટધા સ્યાદવિકૢપ્તવિલમ્બિતૌ
છિન્નભિન્નપ્રચલિતા ઘૃષ્ટવિદ્ધનિપાતિતાઃ

કોષ્ઠભેદભેદૌ
કોષ્ઠભેદો દ્વિધા પ્રોક્તશ્છિન્નાન્ત્રો નિઃસૃતાન્ત્રકઃ

અસ્થિભઙ્ગભેદાઃ
અસ્થિભઙ્ગોઽષ્ટધા પ્રોક્તો ભગ્નપૃષ્ઠવિદારિતૌ
વિવર્ત્તિતશ્ચ વિશ્લિષ્ટસ્તિર્યક્ક્ષિપ્તસ્ત્વધોગતઃ
ઊર્ધ્વગઃ સંધિભગ્નશ્ચ
વહ્નિદગ્ધભેદાઃ
વહ્નિદગ્ધશ્ચતુર્વિધઃ

પ્લુષ્ટો વિદગ્ધો દુર્દગ્ધઃ સમ્યગ્દગ્ધઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ

નાડીવ્રણભેદાઃ
નાડ્યઃ પઞ્ચ સમાખ્યાતા વાતપિત્તકફૈસ્ત્રિધા
ત્રિદોષૈરપિ શલ્યેન
ભગન્દરભેદાઃ
તથાઽષ્ટૌ સ્યુર્ભગન્દરાઃ

શતપોનસ્તુ પવનાદુષ્ટ્રગ્રીવશ્ચ પિત્તતઃ
પરિસ્રાવો કફાજ્જ્ઞેય ઋજુર્વાતકફોદ્ભવઃ

પરિક્ષેપી મરુત્પિત્તાદર્શોજઃ કફપિત્તતઃ
આગન્તુજાતશ્ચોન્માર્ગી શઙ્ખાવર્તસ્ત્રિદોષજઃ

ઉપદંશભેદાઃ
મેઢ્રે પઞ્ચોપદંશાઃ સ્યુર્વાતપિત્તકફૈસ્ત્રિધા
સન્નિપાતેન રક્તાચ્ચ
શૂકામયભેદાઃ
મેઢ્રે શૂકામયાસ્તથા
ચતુર્વિંશતિરાખ્યાતા લિઙ્ગાર્શો ગ્રથિતં તથા

નિવૃત્તમવમન્થશ્ચ મૃદિતં શતપોનકઃ
અષ્ઠીલિકા સર્ષપિકા ત્વક્પાકશ્ચાવપાટિકા

માંસપાકઃ સ્પર્શહાનિર્નિરુદ્ધમણિરુત્તમા
માંસાર્બુદં પુષ્કરિકા સંમૂઢપિડિકાઽલજી

રક્તાર્બુદં વિદ્ર ધિશ્ચ કુમ્ભિકાતિલકાલકઃ
નિરુદ્ધપ્રકશઃ પ્રોક્તસ્તથૈવ પરિવર્ત્તિકા

કુષ્ઠભેદાઃ
કુષ્ઠાન્યષ્ટાદશોક્તાનિ વાતાત્ કાપાલિકં ભવેત્
પિત્તેનોદુમ્બરં પ્રોક્તં કફાન્મણ્ડલચર્ચિકે

મરુત્પિત્તાદૃષ્યજિહ્વં શ્લેષ્મવાતાદ્વિપાદિકા
તથા સિધ્મૈકકુષ્ઠં ચ કિટિભં ચાલસં તથા

કફપિત્તાત્ પુનર્દદ્રુઃ પામા વિસ્ફોટકં તથા
મહાકુષ્ઠં ચર્મદલં પુણ્ડરીકં શતારુકમ્

ત્રિદોષૈઃ કાકણં જ્ઞેયં તથાઽન્યચ્છિવત્રસંજ્ઞિતમ્
તથા વાતેન પિત્તેન શ્લેષ્મણા ચ ત્રિધા ભવેત્

ક્ષુદ્ર રોગભેદાઃ
ક્ષુદ્ર રોગાઃ ષષ્ટિસંખ્યાસ્તેષ્વાદૌ શર્કરાર્બુદમ્
ઇન્દ્ર વૃદ્ધા પનસિકા વિવૃતાઽન્ધાલજી તથા

વરાહદંષ્ટ્રો વલ્મીકં કચ્છપી તિલકાલકઃ
ગર્દભી રકસા ચૈવ યવપ્રખ્યા વિદારિકા

કદરં મષકશ્ચૈવ નીલિકા જાલગર્દભઃ
ઇરિવેલ્લી જતુમણિર્ગુદભ્રંશોઽગ્નિરોહિણી

સન્નિરુદ્ધગુદઃ કોઠઃ કુનખોઽનુશયી તથા
પદ્મિનીકણ્ટકશ્ચિપ્પમલસો મુખદૂષિકા

કક્ષાવૃષણકચ્છૂશ્ચ ગન્ધઃ પાષાણગર્દભઃ
રાજિકા ચ તથા વ્યઙ્ગશ્ચતુર્દ્ધા પરિકીર્ત્તિતઃ

વાતાત્પિત્તાત્કફાદ્ર ક્તાદિત્યુક્તં વ્યઙ્ગલક્ષણમ્
વિસ્ફોટાઃ ક્ષુદ્ર રોગેષુ તેઽષ્ટધા પરિકીર્ત્તિતાઃ

પૃથગ્દોષૈસ્ત્રયો દ્વન્દ્બૈસ્ત્રિવિધઃ સપ્તમોઽસૃજઃ
અષ્ટમઃ સન્નિપાતેન ક્ષુદ્ર રુક્ષુ મસૂરિકા

ચતુર્દશપ્રકારેણ ત્રિભિર્દોષૈસ્ત્રિધા ચ સા
દ્વન્દ્વજા વિવિધા પ્રોક્તા સન્નિપાતેન સપ્તમી

અષ્ટમી ત્વગ્ગતા જ્ઞેયા નવમી રક્તજા સ્મૃતા
દશમી માંસસઞ્જાતા ચતસ્રોઽન્યાશ્ચ દુસ્તરાઃ
મેદોઽસ્થિમજ્જાશુક્રસ્થાઃ ક્ષુદ્ર રોગા ઇતીરિતાઃ

વિસર્પભેદાઃ
વિસર્પરોગો નવધા વાતપિત્તકફૈસ્ત્રિધા

ત્રિધા સ દ્વન્દ્વભેદેન સન્નિપાતેન સપ્તમઃ
અષ્ટમો વહ્નિદાહેન નવમશ્ચાભિઘાતજઃ

ઉદર્દશીતપિત્તામયૌ
તથૈકઃ શ્લેષ્મપિત્તાભ્યામુદર્દઃ પરિકીર્ત્તિતઃ
વાતપિત્તેન ચૈકસ્તુ શીતપિત્તામયઃ સ્મૃતઃ

અમ્લપિત્તભેદાઃ
અમ્લપિત્તં ત્રિધા પ્રોક્તં વાતેન શ્લેષ્મણા તથા
તૃતીયં શ્લેષ્મવાતાભ્યામ્
વાતરક્તભેદાઃ
વાતરક્તં તથાઽષ્ટધા

વાતાધિક્યેન પિત્તાચ્ચ કફાદ્દોષત્રયેણ ચ
રક્તાધિક્યેન દોષાણાં દ્વન્દ્વેન ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ

વાતરોગભેદાઃ
અશીતિર્વાતજા રોગાઃ કથ્યન્તે મુનિભાષિતાઃ
આક્ષેપકો હનુસ્તમ્ભ ઊરુસ્તમ્ભઃ શિરોગ્રહઃ

બાહ્યાયામોઽન્તરાયામઃ પાર્શ્વશૂલં કટિગ્રહઃ
દણ્ડાપતાનકઃ ખલ્લી જિહ્વાસ્તમ્ભસ્તથાઽદિતમ્

પક્ષાઘાતઃ ક્રોષ્ટુશીર્ષો મન્યાસ્તમ્ભશ્ચ પઙ્ગુતા
કલાયખઞ્જતા તૂની પ્રતિતૂની ચ ખઞ્જતા

પાદહર્ષો ગૃધ્રસી ચ વિશ્વાચી ચાપબાહુકઃ
અપતાનો વ્રણાયામો વાતકણ્ટોઽપતન્ત્રકઃ

અઙ્ગભેદોઽઙ્ગશોષશ્ચ મિન્મિનત્વં ચ ગદ્ગદઃ
પ્રત્યષ્ઠીલાઽષ્ઠીલિકા ચ વામનત્વં ચ કુબ્જતા

અઙ્ગપીડાઽઙ્ગશૂલં ચ સંકોચસ્તમ્ભરૂક્ષતાઃ
અઙ્ગભઙ્ગોઽઙ્ગવિભ્રંશો વિડ્ગ્રહો બદ્ધવિટ્કતા

મૂકત્વમતિજૃમ્ભા સ્યાદત્યુદ્ગારોઽન્ત્રકૂજનમ્
વાતપ્રવૃત્તિઃ સ્ફુરણં શિરાણાં પૂરણં તથા

કમ્પઃ કાર્શ્યં શ્યાવતા ચ પ્રલાપઃ ક્ષિપ્રમૂત્રતા
નિદ્રા નાશઃ સ્વેદનાશો દુર્બલત્વં બલક્ષયઃ

અતિપ્રવૃત્તિઃ શુક્રસ્ય કાર્શ્યં નાશશ્ચ રેતસઃ
અનવસ્થિતચિત્તત્વં કાઠિન્યં વિરસાસ્યતા

કષાયવક્ત્રતાઽધ્માનં પ્રત્યાધ્માનં ચ શીતતા
રોમહર્ષશ્ચ ભીરુત્વં તોદઃ કણ્ડૂ રસાજ્ઞતા
શબ્દાજ્ઞતા પ્રસુપ્તિશ્ચ ગન્ધાજ્ઞત્વં દૃશઃ ક્ષયઃ

પિત્તરોગભેદાઃ
અથ પિત્તભવા રોગાશ્ચત્વારિંશદિહોદિતાઃ

ધૂમ્રોદ્ગારો વિદાહઃ સ્યાદુષ્ણાઙ્ગત્વં મતિભ્રમઃ
કાન્તિહાનિઃ કણ્ઠશોષો મુખશોષોઽલ્પશુક્રતા

તિક્તાસ્યતાઽમ્લવક્ત્રત્વં સ્વેદસ્રાવોઽઙ્ગપાકતા
ક્લમો હરિતવર્ણત્વમતૃપ્તિઃ પીતગાત્રતા

રક્તસ્રાવોઽઙ્ગદરણં લોહગન્ધાસ્યતા તથા
દૌર્ગન્ધ્યં પીતમૂત્રત્વમરતિઃ પીતવિટ્કતા

પીતાવલોકનં પીતનેત્રતા પીતદન્તતા
શીતેચ્છા પીતનખતા તેજોદ્વેષોઽલ્પનિદ્ર તા

કોપશ્ચ ગાત્રસાદશ્ચ ભિન્નવિટ્કત્વમન્ધતા
ઉષ્ણોચ્છ્વાસત્વમુષ્ણત્વં મૂત્રસ્ય ચ મલસ્ય ચ

તમસો દર્શનં પીતમણ્ડલાનાં ચ દર્શનમ્
નિઃસહત્વં ચ પિત્તસ્ય ચત્વારિંશદ્રુજઃ સ્મૃતાઃ

કફરોગભેદાઃ
કફસ્ય વિંશતિઃ પ્રોક્તા રોગાસ્તન્દ્રા ઽતિનિદ્ર તા
ગૌરવં મુખમાધુર્યં મુખલેપઃ પ્રસેકતા

શ્વેતાવલોકનં શ્વેતવિટ્કત્વં શ્વેતમૂત્રતા
શ્વેતાઙ્ગવર્ણતા શૈત્યમુષ્ણેચ્છા તિક્તકામિતા

મલાધિક્યં ચ શુક્રસ્ય બાહુલ્યં બહુમૂત્રતા
આલસ્યં મન્દબુદ્ધિત્વં તૃપ્તિર્ઘર્ઘરવાક્યતા
અચૈતન્યં ચ ગદિતા વિંશતિઃ શ્લેષ્મજા ગદાઃ

રક્તરોગભેદાઃ
રક્તસ્ય ચ દશ પ્રોક્તા વ્યાધયસ્તેષુ ગૌરવમ્

રક્તમણ્ડલતા રક્તનેત્રત્વં રક્તમૂત્રતા
રક્તનિષ્ઠીવનં રક્તપિટિકાનાં ચ દર્શનમ્
ઔષ્ણ્યં ચ પૂતિગન્ધિત્વં પીડા પાકશ્ચ જાયતે

મુખરોગભેદાઃ
ચતુઃસપ્તતિસંખ્યાકા મુખરોગાસ્તથોદિતાઃ

ઓષ્ઠરોગભેદાઃ
તેષ્વોષ્ઠરોગા ગણિતા એકાદશમિતા બુધૈઃ
વાતપિત્તકફૈસ્ત્રેધા ત્રિદોષૈરસૃજા તથા

ક્ષતાન્માંસાર્બુદં ચૈવ ખણ્ડોષ્ઠં ચ જલાર્બુદમ્
મેદોઽબુદં ચાર્બુદં ચ રોગા એકાદશૌષ્ઠજાઃ

દન્તરોગભેદાઃ
દન્તરોગા દશાખ્યાતા દાલનઃ કૃમિદન્તકઃ
દન્તહર્ષઃ કરાલશ્ચ દન્તચાલશ્ચ શર્કરા
અધિદન્તઃ શ્યાવદન્તો દન્તભેદઃ કપાલિકા

દન્તમૂલરોગભેદાઃ
તથા ત્રયોદશમિતા દન્તમૂલામયાઃ સ્મૃતાઃ

શીતાદોપકુશૌ દ્વૌ તુ દન્તવિદ્ર ધિપુપ્પુટૌ
અધિમાંસો વિદર્ભશ્ચ મહાસૌષિરસૌષિરૌ

તેષ્વેવ ગતયઃ પઞ્ચ વાતાત્પિત્તાત્કફાદપિ
સન્નિપાતાદ્ ગતિશ્ચાન્યા રક્તનાડી ચ પઞ્ચમી

જિહ્વારોગભેદાઃ
તથા જિહ્વાઽમયાઃ ષટ્ સ્યુર્વાતપિત્તકફૈસ્ત્રિધા
અલાસશ્ચ ચતુર્થઃ સ્યાદધિજિહ્વશ્ચ પઞ્ચમઃ

ષષ્ઠશ્ચૈવોજપજિહ્વઃ સ્યાત્
તાલુરોગભેદાઃ
તથાઽષ્ટૌ તાલુજા ગદાઃ

અર્બુદં તાલુપિટિકા કચ્છપી તાલુસંહતિઃ
ગલશુણ્ડી તાલુશોષસ્તાલુપાકશ્ચ પુપ્પુટઃ

ગલરોગભેદાઃ
ગલરોગાસ્તથા ખ્યાતા અષ્ટાદશમિતા બુધૈઃ
વાતરોહિણિકા પૂર્વં દ્વિતીયા પિત્તરોહિણી
કફરોહિણિકા પ્રોક્તા ત્રિદોષૈરપિ રોહિણી

મેદોરોહિણિકા વૃન્દો ગલૌઘો ગલવિદ્ર ધિઃ
સ્વરહા તુણ્ડિકેરી ચ શતઘ્ની શાલુકોઽબુદમ્

ગલાયુર્વલયશ્ચાપિ વાતાદ્ ગણ્ડઃ કફાત્તથા
મેદોગણ્ડસ્તથૈવ સ્યાદિત્યષ્ટાદશ કણ્ઠજાઃ

મુખાન્તર્ગતરોગભેદાઃ
મુખાન્તઃસમ્ભવા રોગા અષ્ટૌ ખ્યાતા મહર્ષિભિઃ
મુખપાકો ભવેદ્વાતાત્પિત્તાત્તદ્વત્કફાદપિ

રક્તાચ્ચ સન્નિપાતાચ્ચ પૂત્યાસ્યોર્ધ્વગુદાવપિ
અર્બુદં ચેતિ મુખજાશ્ચતુઃ સપ્તતિરામયાઃ

કર્ણરોગભેદાઃ
કર્ણરોગાઃ સમાખ્યાતા અષ્ટાદશમિતા બુધૈઃ
વાતાત્પિત્તાત્કફાદ્ર ક્તાત્સન્નિપાતાચ્ચ વિદ્ર ધિઃ

શોથોઽબુદં પૂતિકર્ણઃ કર્ણાર્શઃ કર્ણહલ્લિકા
બાધિર્યં તન્ત્રિકા કણ્ડૂઃ શષ્કુલી કૃમિકર્ણકઃ
કર્ણનાદઃ પ્રતીનાહ ઇત્યષ્ટાદશ કર્ણજાઃ

કર્ણપાલીરોગભેદાઃ
કર્ણપાલીસમુદ્ભૂતા રોગાઃ સપ્ત ઇહોદિતાઃ

ઉત્પાતઃ પાલિશોષશ્ચ વિદારી દુઃખવર્દ્ધનઃ
પરિપોટશ્ચ લેહી ચ પિપ્પલી ચેતિ સંસ્મૃતઃ

કર્ણમૂલરોગભેદાઃ
કર્ણમૂલામયાઃ પઞ્ચ વાતાત્પિત્તાત્કફાદપિ
સન્નિપાતાચ્ચ રક્તાચ્ચ
નાસારોગભેદાઃ
તથા નાસાભવા ગદાઃ

અષ્ટાદશૈવ સંખ્યાતાઃ પ્રતિશ્યાયસ્તુ તેષ્વપિ
વાતાત્પિત્તાત્કફાદ્ર ક્તાત્સન્નિપાતેન પઞ્ચમઃ

અપીનસઃ પૂતિનાસો નાસાઽશો ભ્રંશથુઃ ક્ષવઃ
નાસાઽનાહઃ પૂતિરક્તમર્બુદં દુષ્ટપીનસમ્
નાસાશોષો ઘ્રાણપાકઃ પૂયસ્રાવશ્ચ દીપ્તકઃ

શિરોરોગભેદાઃ
તથા દશ શિરોરોગા વાતેનાર્દ્ધાવભેદકઃ
શિરસ્તાપશ્ચ વાતેન પિત્તપીડા તૃતીયકા

ચતુર્થી કફજા પીડા રક્તજા સન્નિપાતજા
સૂર્યાવર્ત્તાચ્છિરઃ કમ્પાત્ક્રિમિભિઃ શઙ્ખકેન ચ

કપાલરોગભેદાઃ
તથા કપાલરોગાઃ સ્યુર્નવ તેષૂપશીર્ષકમ્
અરુંષિકા વિદ્ર ધિશ્ચ દારુણં પિટિકાઽબુદમ્
ઇન્દ્ર લુપ્તં ચ ખલિતં પલિતં ચેતિ તે નવ

નેત્રરોગભેદાસ્તત્રાદૌ વર્ત્મરોગભેદાઃ
તથા નેત્રભવાઃ ખ્યાતાશ્ચતુર્નવતિરામયાઃ
તેષુ વર્ત્મગદાઃ પ્રોક્તાશ્ચતુર્વિંશતિસંજ્ઞકાઃ

કૃચ્છ્રોન્મીલઃ પક્ષ્મપાતઃ કફોત્ક્લિષ્ટશ્ચ લોહિતઃ
અરુઙ્નિમેષઃ કથિતો રક્તોત્ક્લિષ્ટઃ કુકૂણકઃ

પક્ષ્માર્શઃ પક્ષ્મરોધશ્ચ પિત્તોત્ક્લિષ્ટશ્ચ પોથકી
ક્લિષ્ટવર્ત્મા ચ બહલઃ પક્ષ્મોત્સઙ્ગસ્તથાઽબુદમ્

કુમ્ભિકા સિકતાવર્ત્મ લગણોઽઞ્જનનામિકા
કર્દમઃ શ્યાવવર્ત્મા ચ બિસવર્ત્મા તથાઽલજી
ઉત્ક્લિષ્ટવર્ત્મેતિ ગદાઃ પ્રોક્તા વર્ત્મસમુદ્ભવાઃ

નેત્રસન્ધિરોગભેદાઃ
નેત્રસન્ધિસમુદ્ભૂતા નવ રોગાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ
જલસ્રાવઃ કફસ્રાવો રક્તસ્રાવશ્ચ પર્વણી

પૂયસ્રાવઃ ક્રિમિગ્રન્થિરુપનાહસ્તથાઽલજી
પૂયાલસ ઇતિ પ્રોક્તા રોગા નયનસન્ધિજાઃ

નેત્રશુક્લગતરોગભેદાઃ
તથા શુક્લગતા રોગા બુધૈઃ પ્રોક્તાસ્ત્રયોદશ

શિરોત્પાતઃ શિરાહર્ષઃ શિરાજાલં ચ શુક્તિકા
શુક્લાર્મ ચાધિમાંસાર્મ પ્રસ્તાર્યર્મ ચ પિષ્ટકઃ

શિરાજપિટિકા ચૈવ કફગ્રથિતકોઽજુનઃ
સ્નાય્વર્મ શોણિતાર્મ સ્યાદિતિ શુક્લગતા ગદાઃ

નેત્રકૃષ્ણગતરોગભેદાઃ
તથા કૃષ્ણસમુદ્ભૂતાઃ પઞ્ચ રોગાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
શુદ્ધશુક્રં શિરાશુક્રં ક્ષતશુક્રં તથાઽજકા
શિરાસઙ્ગશ્ચ સર્વેઽપિ પ્રોક્તાઃ કૃષ્ણગતા ગદાઃ

કાચરોગભેદાઃ
કાચં તુ ષડ્વિધં જ્ઞેયં વાતાત્પિત્તાત્કફાદપિ
સન્નિપાતાચ્ચ રક્તાચ્ચ ષષ્ઠં સંસર્ગસમ્ભવમ્

તિમિરરોગભેદાઃ
તિમિરાણિ ષડેવ સ્યુર્વાતપિત્તકફૈસ્ત્રિધા
સંસર્ગેણ ચ રક્તેન ષષ્ઠં સ્યાત્સન્નિપાતતઃ

લિઙ્ગનાશરોગભેદાઃ
લિઙ્ગનાશઃ સપ્તધા સ્યાદ્વાતાત્પિત્તાત્કફેન ચ
ત્રિદોષૈરુપસર્ગેણ સંસર્ગેણાસૃજા તથા

દૃષ્ટિમણ્ડલરોગભેદાઃ
અષ્ટધા દૃષ્ટિરોગાઃ સ્યુસ્તેષુ પિત્તવિદગ્ધકમ્
અમ્લપિત્તવિદગ્ધં ચ તથૈવોષ્ણવિદગ્ધકમ્

નકુલાન્ધ્યં ધૂસરાન્ધ્યં રાત્ર્! યાન્ધ્યં હ્ર્રસ્વદૃષ્ટિકઃ
ગમ્ભીરદૃષ્ટિરિત્યેતે રોગા દૃષ્ટિગતા મતાઃ

અભિષ્યન્દરોગભેદાઃ
અભિષ્યન્દાશ્ચ ચત્વારો રક્તાદ્દોષૈસ્ત્રિભિસ્તથા

અધિમન્થરોગભેદાઃ
ચત્વારશ્ચાધિમન્થાઃ સ્યુર્વાતપિત્તકફાસ્રતઃ

સર્વાક્ષિરોગભેદાઃ
સર્વાક્ષિરોગાશ્ચાષ્ટૌ સ્યુસ્તેષુ વાતવિપર્યયઃ
અલ્પશોફોઽન્યતોવાતસ્તથા પાકાત્યયઃ સ્મૃતઃ
શુષ્કાક્ષિપાકશ્ચ તથા શોફોઽધ્યુષિત એવ ચ
હતાધિમન્થ ઇત્યેતે રોગાઃ સર્વાક્ષિસમ્ભવાઃ

પુંસ્ત્વરોગભેદાઃ
પુંસ્ત્વદોષાસ્તુ પઞ્ચૈવ પ્રોક્તાસ્તત્રેર્ષ્યકઃ સ્મૃતઃ
આસેક્યશ્ચૈવ કુમ્ભીકઃ સુગન્ધિઃ ષણ્ઢસંજ્ઞકઃ

શુક્રદોષભેદાઃ
શુક્રદોષાસ્તથાઽષ્ટૌ સ્યુર્વાતાત્પિત્તાત્કફેન ચ
કુણપં શ્લેષ્મવાતાભ્યાં પૂયાભં શ્લેષ્મપિત્તતઃ

ક્ષીણં ચ વાતપિત્તાભ્યાં ગ્રન્થિલં શ્લેષ્મવાતતઃ
મલાભં સન્નિપાતાચ્ચ શુક્રદોષા ઇતીરિતાઃ

અથ સ્ત્રીરોગનામાનિ
તત્રાર્ત્તવદોષભેદાઃ
અથ સ્ત્રીરોગનામાનિ પ્રોચ્યન્તે પૂર્વશાસ્ત્રતઃ

અષ્ટાવાર્ત્તવદોષાઃ સ્યુર્વાતપિત્તકફૈસ્ત્રિધા
પૂયાભં કુણપં ગ્રન્થિં ક્ષીણં મલસમં તથા

રક્તપ્રદરભેદાઃ
તથા ચ રક્તપ્રદરં ચતુર્વિધમુદાહૃતમ્
વાતપિત્તકફૈસ્ત્રેધા ચતુર્થં સન્નિપાતતઃ

યોનિરોગભેદાઃ
વિંશતિર્યોનિરોગાઃ સ્યુર્વાતાત્પિત્તાત્કફાદપિ
સન્નિપાતાચ્ચ રક્તાચ્ચ લોહિતક્ષયતસ્તથા

શુષ્કા ચ વામિની ચૈવ ખણ્ડિતાઽન્તર્મુખી તથા
સૂચીમુખી વિપ્લુતા ચ જાતઘ્ની ચ પરિપ્લુતા

ઉપપ્લુતા પ્રાક્ચરણા મહાયોનિશ્ચ કર્ણિની
સ્યાન્નન્દા ચાતિચરણા યોનિરોગા ઇતીરિતાઃ

યોનિકન્દભેદાઃ
ચતુર્વિધં યોનિકન્દં વાતપિત્તકફૈસ્ત્રિધા
ચતુર્થં સન્નિપાતેન
ગર્ભરોગભેદાઃ
તથાષ્ટૌ ગર્ભજા ગદાઃ

ઉપવિષ્ટકગર્ભઃ સ્યાત્તથા નાગોદરઃ સ્મૃતઃ
મક્કલ્લો મૂઢગર્ભશ્ચ વિષ્કમ્ભો ગૂઢગર્ભકઃ
જરાયુદોષો ગર્ભસ્ય પાતશ્ચાષ્ટમકઃ સ્મૃતઃ

સ્તનરોગભેદાઃ
પઞ્ચૈવ સ્તનરોગાઃ સ્યુર્વાતાત્પિત્તાત્કફાદપિ
સન્નિપાતાત્ક્ષતાચ્ચૈવ
સ્તન્યરોગભેદાઃ
તથા સ્તન્યોદ્ભવા ગદાઃ

બાલરોગેષુ કથિતાઃ
સ્ત્રીદોષભેદાઃ
સ્ત્રીદોષાશ્ચત્રયઃ સ્મૃતાઃ

અદક્ષપુરુષોત્પન્નઃ સપત્નીવિહિતસ્તથા
દૈવાજ્જાતસ્તૃતીયસ્તુ
સૂતિકારોગભેદાઃ
તથા યે સૂતિકાગદાઃ

જ્વરાદયશ્ચિકિત્સ્યાસ્તે યથાદોષં યથાબલમ્

બાલરોગભેદાઃ
દ્વાવિંશતિર્બાલરોગાસ્તેષુ ક્ષીરભવાસ્ત્રયઃ
વાતાત્પિત્તાત્કફાચ્ચૈવ દન્તોદ્ભેદશ્ચતુર્થકઃ
દન્તઘાતો દન્તશબ્દોઽકાલદન્તાઽહિપૂતનમ્

મુખપાકો મુખસ્રાવો ગુદપાકોપશીર્ષકે
પદ્મારુણસ્તાલુકણ્ટો વિચ્છિન્નં પારિગર્ભિકઃ

દૌર્બલ્યં ગાત્રશોષશ્ચ શય્યામૂત્રં કુકૂણકઃ
રોદનં ચાજગલ્લી સ્યાદિતિ દ્વાવિંશતિઃ સ્મૃતાઃ

બાલગ્રહભેદાઃ
તથા બાલગ્રહાઃ ખ્યાતા દ્વાદશૈવ મુનીશ્વરૈઃ
સ્કન્દગ્રહો વિશાખઃ સ્યાચ્છ્વગ્રહશ્ચ પિતૃગ્રહઃ

નૈગમેયગ્રહસ્તદ્વચ્છકુનિઃ શીતપૂતના
મુખમણ્ડનિકા તદ્વત્પૂતના ચાન્ધપૂતના
રેવતી ચૈવ સઙ્ખ્યાતા તથા સ્યાચ્છુષ્કરેવતી

ચરણભેદરોગભેદાઃ
તથા ચરણભેદાસ્તુ વાતરક્તાદિકાશ્ચ યે
દ્વિચત્વારિંશદુક્તાસ્તે રોગેષ્વેવ મુનીશ્વરૈઃ
વાતાદિદોષભેદાઃ
દ્વિષષ્ટિર્દોષભેદાઃ સ્યુઃ સન્નિપાતાદિકાશ્ચ યે
તેઽપિ રોગેષુ ગણિતાઃ પૃથક્પ્રોક્તા ન તે ક્વચિત્

પઞ્ચકર્મરોગભેદાઃ
હીનમિથ્યાઽતિયોગાનાં ભેદૈઃ પઞ્ચદશોદિતાઃ
પઞ્ચકર્મભવા રોગા રોગેષ્વેવ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

સ્નેહાદીનાં હીનાદિયોગજરોગભેદાઃ
સ્નેહસ્વેદૌ તથા ધૂમો ગણ્ડૂષોઽઞ્જનતર્પણે
ષોઢા અષ્ટાદશૈતજ્જાસ્તાશ્ચ રોગેષુ લક્ષિતાઃ

શીતોષ્ણશલ્યક્ષારોપદ્ર વાઃ
શીતોપદ્ર વ એકઃ સ્યાદેકશ્ચોષ્ણોદ્ભવો મતઃ
શલ્યોપદ્ર વ એકશ્ચ ક્ષારાચ્ચૈકઃ સ્મૃતસ્તથા

વિષસ્ય વિવિધા ભેદાઃ
સ્થાવરં જઙ્ગમં ચૈવ કૃત્રિમં ચ ત્રિધા વિષમ્

તેષાં ચ કાલકૂટાદ્યૈર્નવધા સ્થાવરં વિષમ્
જઙ્ગમં બહુધા પ્રોક્તં તત્ર લૂતા ભુજઙ્ગમાઃ

વૃશ્ચિકા મૂષિકાઃ કીટાઃ પ્રત્યેકં તે ચતુર્વિધાઃ
દંષ્ટ્રાવિષં નખવિષં બાલશૃઙ્ગાસ્થિભિસ્તથા

મૂત્રાત્પુરીષાચ્છુક્રાચ્ચ દૃષ્ટેર્નિશ્વાસતસ્તથા
લાલાયાઃ સ્પર્શતસ્તદ્વત્તથા શઙ્કાવિષં મતમ્

કૃત્રિમં દ્વિવિધં પ્રોક્તં ગરદૂષીવિભેદતઃ
સપ્તધાતુવિષં જ્ઞેયં તથા સપ્તોપધાતુજમ્

તથૈવોપવિષેભ્યશ્ચ જાતં સપ્તવિધં મતમ્
દુષ્ટનીરવિષં ચૈકં તથૈકં દિગ્ધજં વિષમ્

કપિકચ્છુભવા કણ્ડૂર્દુષ્ટનીરભવા તથા
તથા સૂરણકણ્ડૂશ્ચ શોથો ભલ્લાતજસ્તથા

મદભેદાઃ
મદશ્ચતુર્વિધશ્ચાન્યઃ પૂગભઙ્ગાઽક્ષકોદ્ર વૈઃ
ચતુર્વિધોઽન્યો દ્ર વ્યાણાં ફલત્વઙ્મૂલપત્રજઃ

ઉપસંહારઃ
ઇતિ પ્રસિદ્ધા ગણિતા યે કિલોપદ્ર વા ભુવિ
અસઙ્ખ્યાશ્ચાપરે ધાતુમૂલજીવાદિસમ્ભવાઃ
ઇતિ શાર્ઙ્ગધરસંહિતાયાં પૂર્વખણ્ડે રોગગણનાનામસપ્તમોઽધ્યાયઃ
ઇતિ પ્રથમખણ્ડં સમાપ્તમ્