શાર્ઙ્ગધરસંહિતા · અધ્યાય p2

પરિશિષ્ટમ્
પ્રથમં પરિશિષ્ટમ્
તત્ર પ્રથમં પરિશિષ્ટમ્
અથ યકૃદ્રોગાધિકારઃ

યકૃત્સ્થાનમ્
અધો દક્ષિણતો જ્ઞેયા હૃદયાદ્ યકૃતઃ સ્થિતિઃ
તત્રત્યરોગાણાં દુઃખપ્રાચુર્યમ્
વ્યાધયો બહવસ્તત્ર ભવેયુર્ભૂરિ દુઃખદાઃ
તન્મ્લાને રોગી લક્ષણમ્
મ્લાને તસ્મિન્ પુરીષસ્યાપ્રવૃત્તિઃ સ્વલ્પપિત્તતા
પાણ્ડુત્વં કર્દમાભત્વઞ્ચોદન્યાવિલમૂત્રતા
ઉદ્ગારસદનાધ્માનચ્છર્દનોત્ક્લેશનાન્યપિ
પ્રાતસ્તિક્તાસ્યતા નાડ્યાઃ કાઠિન્યં વહ્નિમન્દતા
દેહસ્ય ચ મૃદાભત્વં રસના મલસંયુતા
લિઙ્ગાન્યેતાનિ જાયન્તે તત્રાપ્યાકૃષ્ટિવદ્ વ્યથા
યકૃદ્વૃદ્ધૌ રોગિલક્ષણમ્
ગતે યકૃતિ સંવૃદ્ધિં વેદના તત્ર જાયતે
ઉરોઽસ્થ્નિ દક્ષિણે સ્કન્ધે સક્થ્નિ ચાપ્યપસવ્યગે
દક્ષિણસ્ય ભવેજ્જાડ્યં બાહોસ્તિક્તરસાસ્યતા
વિવર્ણત્વં પુરીષસ્ય કાસો લોહિતમૂત્રતા
અરતિર્બલહાનિશ્ચ જ્વરો બદ્ધાલ્પવિટ્કતા
પીતાક્ષત્વં ચ પાર્શ્વેન શેતે સવ્યેન ચાતુરઃ
તોદભેદૌ તથા દાહઃ કામલાઽપ્યસ્ય જાયતે
નિદ્રા નાશસ્તૃષાશોથસ્તથા સત્ત્વસ્ય સંક્ષયઃ
યકૃદ્વિદ્ર ધેર્દુઃસાધ્યતા
વિદ્ર ધિર્યકૃતિ સ્યાચ્ચ પ્રાયેણ પ્રાણનાશનઃ
તેન ભાગ્યબલાત્ કોઽપિ જન્તુષ્વેકઃ પ્રમુચ્યતે
યકૃદ્રો ગનિદાનમ્
મદ્યાતિપાનાદત્યુષ્ણગુર્વન્નસ્ય નિષેવણાત્
વેગરોધાદ્દિવાસ્વપ્નાન્નિશિ ચાપિ પ્રજાગરાત્
અતિવ્યવાયભારાધ્વસેવનાદભિઘાતતઃ
તથાઽન્યૈ કર્મભિર્ઘોરૈર્યકૃદ્રો ગા ભવન્તિ હિ
ચિકિત્સા
પ્લીહોદ્દિષ્ટાઃ ક્રિયાઃ સર્વા યકૃદ્રો ગે સમાચરેત્
પ્રાતર્મૂત્રેણ સંસ્વેદઃ પ્લીહવત્ તત્ર ચેષ્યતે
ક્ષારં વિડઙ્ગકૃષ્ણાભ્યાં પૂતિકસ્યામ્બુનિઃસૃતમ્
પિબેત્ પ્રાતર્યથાવહ્નિ યકૃત્પ્લીહપ્રશાન્તયે
જલૌકાભિર્હ રેદ્ર ક્તં ક્ષારં વા તત્ર પાતયેત્
શિગ્રુત્વગ્રાજિકાચૂર્ણૈર્લેપસ્તત્ર ચ યુજ્યતે
તોયેન પ્રસ્થમાનેન મહાદ્રા વકકર્ષકમ્
મેલયિત્વાઽથ તત્સ્થાનમૂર્વઙ્ઘ્ર્યાદ્યઞ્ચ મર્દયેત્
પીતમૂલ્યભયાધાત્રીદ્રા ક્ષારગ્વધસિન્ધુજૈઃ
રેચયેદ્ર સચૂર્ણેન તૈલેનૈરણ્ડજેન વા
યકૃદ્વિદ્ર ધિચિકિત્સા
વિદ્ર ધિં યકૃતિ જ્ઞાત્વા હિક્કાશ્વાસવ્યથાદિભિઃ
શસ્ત્રં ત્રિકૂર્ચકં તત્ર પ્રયુઞ્જ્યાચ્છસ્ત્રકોવિદઃ
પાયયિત્વા સુરાં પૂર્વં બલસત્ત્વોપયોગિનીમ્
અગ્રોપહરણીયોક્તં સમાહૃત્ય જલાદિકમ્
સત્યેનાપ્યનૃતેનાપિ વચસાશ્વાસ્ય ચાતુરમ્
ઈશ્વરં મનસા ધ્યાત્વા સર્વાપદ્વિનિવારણમ્
ક્ષિપ્રહસ્તો બલી ધીરઃ સ્થિરચિત્તો વિચક્ષણઃ
બહુશો દૃષ્ટકર્મા ચ કૃતકર્માઽભયો ભિષક્
શસ્ત્રં શસ્ત્રગુણોપેતં પરિગૃહ્ય ત્રિકૂર્ચકમ્
સવેદનં શોથયુતં ભિત્ત્વા ચર્મ સલોહિતમ્
અન્તઃ પ્રવેશયેદાશુ વિદ્ર ધિર્ભિદ્યતે યથા
બહિર્નયેત્તતઃ શસ્ત્રં તસ્ય નાડિકયા વિના
અવધાનેન તત્કાર્ય્યં નાનિલોઽન્તર્યથા વિશેત્
તતો જલાભિષેકાદ્યૈઃ શસ્ત્રપાતવ્યથાકુલમ્
સમાશ્વાસ્યાપસવ્યેન પાર્શ્વેન શાયયેત્તુ તત્
સક્ષીરમતસીકલ્કં સાજ્યં તત્ર ચ લેપયેત્
અહિફેનાસવં સમ્યઙ્માત્રયા પરિયોજયેત્
ક્ષીરં માંસરસઞ્ચૈવ પાયયેદ્બલસાધનમ્
તતો માસદ્વયં યાવદાતુરઃ પ્રાપ્તજીવિતઃ
સુખં તિષ્ઠેત્ ત્યજેચ્છ્રાન્તિં ભુઞ્જીત લઘુ પોષણમ્
વિદ્ર ધિં મહતીં પ્રાજ્ઞઃ શસ્ત્રમુત્પલપત્રકમ્
યુઞ્જ્યાન્નોપક્રમેજ્જન્તું સઞ્જાતાનેકવિદ્ર ધિમ્
અથ હૃદ્રો ગાધિકારઃ

આવરણિકાદિ હૃદ્રો ગાણાં લક્ષણાનિ
આવરણિકઃ
આમવાતાદ્ વૃક્કદોષાત્ શીતાર્દ્ર ત્વનિષેવણાત્
હૃત્કોષ્ઠાવરણી ક્ષિપ્રં પીડ્યતે અકૃતાત્મનઃ
તત્ર દાહોષ્ણતાશોફા ગૌરવં મહતી વ્યથા
કોષ્ઠસંવેપનં કાસો દૌર્બલ્યં શ્વાસકૃચ્છ્રતા
નાસામાર્ગેણ રક્તસ્ય સ્રુતિર્વહ્નેશ્ચ મન્દતા
શાખાસુ શોફા ધમની ભવેદ્વિષમગામિની
નામ્નાવરણિકો હ્યેષ વ્યાધિર્વિદ્વદ્ભિરુચ્યતે
જાતમાત્રશ્ચિકિત્સ્યોઽય નૈવોપેક્ષ્યઃ કદાચન
કૌષ્ઠિકઃ
આમવાતાદભીઘાતાત્તથાવરણિકાદ્ ગદાત્
હૃત્કોષ્ઠે જાયતે શોથો ગદ એષ હિ કૌષ્ઠિકઃ
જ્વરો દાહોઽરુચિઃ કમ્પો વૈવર્ણ્યં વહ્નિસંક્ષયઃ
શ્વાસઃ કાસા રાજયક્ષ્મા કોષ્ઠે પૂયસ્ય સઞ્ચયઃ
મૂર્ચ્છાક્ષેપઃ પ્રલાપશ્ચ નાડી વિષમવાહિની
ગદાદ્ ઘોરતરાદસ્માદ્ ભાગ્યાત્ કોઽપિ પ્રમુચ્યતે
પૃથુકઃ
શોણિતસ્ય ગતૌ કોષ્ઠે વ્યાહતાયામનાત્મનઃ
તત્પેશી પૃથુતાં યાતિ મિથ્યાહારવિહારતઃ
હૃદ્વેપથુર્વ્યથા તત્ર દૌર્બલ્યં શ્વાસકૃચ્છ્રતા
અરતિર્ભ્રમમોહૌ ચ ચિહ્નાનિ પૃથુકે ગદે
આયામિકા
હૃત્કોષ્ઠે પ્રસૃતિર્નામ્ના વ્યાધિરાયામિકા મતા
શ્વાસઃ શોથોઃ ભ્રમો મૂર્ચ્છા હૃત્કમ્પો વહ્નિમન્દતા
જલોદરમનિદ્ર ત્વં બલમાંસપરિક્ષયઃ
એભિરન્યૈશ્ચ વિજ્ઞેયશ્ચિહ્નૈરાયામિકા ગદઃ
પરિક્ષયઃ
ક્ષયાત્ સઞ્જાયતે ઘોરો વ્યાધિર્નામ્ના પરિક્ષયઃ
કોષ્ઠપેશ્યાઃ ક્ષયઃ શ્વાસો દૌર્બલ્યં સદનં ભ્રમઃ
હૃદ્વેપથુર્વહ્નિમાન્દ્યં ક્રમાચ્છોફશ્ચ જાયતે
એતૈરન્યૈશ્ચ વિજ્ઞેયશ્ચિહ્નૈર્વ્યાધિઃ પરિક્ષયઃ
મેદઃ સૂત્રમ્
હૃત્કોષ્ઠપેશી સૂત્રેષુ મેદઃકણચયો ગદઃ
મેદઃ સૂત્રાખ્યયા પ્રોક્તો મુનિભિસ્તત્ત્વવેદિભિઃ
મન્દં મન્દં વ્રજેન્નાડી ભવેદ્ધૃદયવેપથુઃ
અવસાદો ભ્રમો મૂર્ચ્છા સ્નાયૂનાં બલસંક્ષયઃ
હૃદ્વૃત્તેર્વાઽપિ સમ્ભેદાન્મૃત્યુશ્ચ સહસા ભવેત્
જાતમાત્રશ્ચિકિત્સ્યોઽય વ્યાધિઃ પરમદારુણઃ
વિક્ષેપિકા
હૃત્કોષ્ઠાક્ષેપકો વ્યાધિર્નામ્ના વિક્ષેપિકા મતા
જાતેઽસ્મિન્ મહતિ વ્યાધૌ કોષ્ઠદેશેઽપ્યુરોઽસ્થ્યધઃ
સવ્યાંસાસ્થ્નિ સવ્યબાહૌ ગ્રીવાયાં પૃષ્ઠદેશતઃ
વેદના જાયતે તીવ્રા મર્મપ્રાણપ્રપીડિની
તોદભેદૌ સમાકર્ષો દાહસ્તત્ર ચ જાયતે
મુહુર્મુહુઃ શ્વાસરોધઃ શીતા ત્વક્ સ્વેદનિર્ગમઃ
આધ્માનાનાહમોહાશ્ચ વૈવર્ણ્યં કૃશતાઽરુચિઃ
ક્રમાદિન્દ્રિ યવિધ્વંસો મરણં ચાપ્યનાત્મનઃ
હૃદ્રો ગચિકિત્સા
ઘૃતેન દુગ્ધેન ગુડામ્ભસા વા પિબન્તિ ચૂર્ણં કકુભત્વચો યે
હૃદ્રો ગજીર્ણજ્વરરક્તપિત્તં હત્વા ભવેયુશ્ચિરજીવિનસ્તે
હરીતકીવચારાસ્નાપિપ્પલીનાગરોદ્ભવમ્
શટીપુષ્કરમૂલોત્થં ચૂર્ણં હૃદ્રો ગનાશનમ્
પુટદગ્ધં હરિણશૃઙ્ગં પિષ્ટં ગવ્યેન સર્પિષા પિબતઃ
હૃત્પૃષ્ઠશૂલમચિરાદુપૈતિ શાન્તિં સુકષ્ટમપિ
તિલાજ્યગુડવિપક્વં ચૂર્ણં ગોધૂમપાર્થોત્થમ્
પિબતિ પયોભુક્ સ ભવતિ જિતસકલહૃદામયઃ પુરુષઃ
પિપ્પલ્યાદિચૂર્ણમ્
પિપ્પલ્યેલા વચા હિઙ્ગુ યવક્ષારોઽથ સૈન્ધવમ્
સૌવર્ચલમથો શુણ્ઠી અજમોદેતિ ચૂર્ણિતમ્
દધ્ના મદ્યેનાસવેન કાઞ્જિકેન ઘૃતેન વા
પાયયેચ્છુદ્ધદેહં હિ વાતિકે હૃદયામયે
શીતાઃ પ્રદેહાઃ પરિષેચનાનિ તથા વિરેકો હૃદિ પિત્તદુષ્ટે
દ્રા ક્ષાસિતાક્ષૌદ્ર પરૂષકૈઃ સ્યાચ્છુદ્ધે ચ પિત્તાવહમન્નપાનમ્
પિષ્ટ્વા પિબેદ્ વાઽપિ સિતા જલેન યષ્ટ્યાહ્વયં તિક્તકરોહિણીઞ્ચ
વચાનિમ્બકષાયાભ્યાં વાન્તં હૃદિ કફોત્થિતે
વાતહૃદ્રો ગહૃચ્ચૂર્ણં પિપ્પલ્યાદ્યં પ્રપાયયેત્
ત્રિદોષજે લઙ્ઘનમાદિતઃ સ્યાદન્નઞ્ચ સર્વેષુ હિતં વિધેયમ્
હીનાતિમધ્યત્વમપેક્ષ્ય ચૈવ કાર્ય્યં ત્રયાણામપિ કર્મ શસ્તમ્
હિઙ્ગૂગ્રગન્ધાવિડવિશ્વકૃષ્ણાકુષ્ઠાભયાચિત્રકયાવશૂકમ્
પિબેત્ સસૌવર્ચલપુષ્કરાઢ્યં યવામ્ભસા શૂલહૃદામયઘ્નમ્
પાઠાં વચાં યવક્ષારમભયામમ્લવેતસમ્
દુરાલભાં ચિત્રકઞ્ચ ત્ર્! યૂષણઞ્ચ બલાત્રયમ્
શટીં પુષ્કરમૂલઞ્ચ તિન્તિડીકં સદાડિમમ્
માતુલુઙ્ગસ્ય મૂલાનિ શ્લક્ષ્ણચૂર્ણાનિ કારયેત્
સુખોદકેન મદ્યૈર્વા પ્લુતાન્યેતાનિ પાયયેત્
અર્શઃ શૂલઞ્ચ હૃદ્રો ગં ગુલ્મઞ્ચાશુ નિયચ્છતિ
ક્રિમિજે ચ પિબેન્મૂત્રં વિડઙ્ગામયસંયુતમ્
હૃદિ સ્થિતાઃ પતન્ત્યેવમધસ્તાત્ ક્રિમયો નૃણામ્
યવાન્નં વિતરેચ્ચાસ્મૈ સવિડઙ્ગમતઃ પરમ્
અથોરસ્તોયાધિકારઃ

સમ્પ્રાપ્તિઃ
ઉરસ્યેકતરે પાર્શ્વે પાર્શ્વયોર્વાઽપ્યપાં ચયઃ
ઉરસ્તોયં ગદો નામ પ્રાયશઃ પ્રાણનાશનઃ
લક્ષણમ્
કૃચ્છ્રાચ્છ્વાસઃ કફસ્રાવો નીલાવોષ્ઠૌ તથા મુખમ્
શોથઃ પાદે ધરા ક્ષુદ્રા વિષમા વેગવાહિની
મૂત્રાલ્પત્વં ભવેચ્ચાપિ સ ના ન શયનક્ષમઃ
સ્વાસ્થ્યં કિઞ્ચિત્ સમાસીનો લભતેઽસ્મિન્ મહાગદે
ગ્રન્થાન્તરે ઉરસ્તોયનિદાનમ્
શ્વાસોઽતિકૃચ્છ્રઃ કફસંસ્રવશ્ચ નીલૌ તથોષ્ઠૌ વદનેક્ષણં ચ
અસ્વેદનઞ્ચાલ્પપુરીષમૂત્રે શ્વાસેન દીનઃ શયને ન શક્તઃ
મન્દેન્દ્રિ યો મન્દબલાગ્નિ કાન્તિઃ ક્ષીણાઽતિનાડી દ્રુતગામિની ચ
હૃદિ વ્યથા પાદયુગે ચ શોથો લિઙ્ગાન્યમૂન્યત્ર ભવન્તિ રોગે
ચિકિત્સા
ભેષજં શ્લેષ્મહરણં મૂત્રસ્યાપિ પ્રવર્ત્તનમ્
ઉરસ્તોયે ગદે યોજ્યં વિવિચ્ય ભિષજા સદા
પિપાસાનિગ્રહઃ કાર્યઃ શીતામ્ભોઽનલસેવનમ્
યત્નતઃ પરિહર્ત્તવ્યમભિષ્યન્દ્યખિલં તથા
પાદાવશિષ્ટં યત્તોયં તત્ તૃષાયાં પિબેન્મનાક્
પયસા વા શૃતોષ્ણેન શાન્તિં કુર્યાત્ સદા તૃષઃ
વર્ષાભૂસ્વરસં વાઽપિ યવક્ષારસમાયુતમ્
પિબેન્નિત્યમુરસ્તોયી સાયં પ્રાતરતન્દ્રિ તઃ
શ્વયથૌ મૂત્રકૃચ્છ્રે ચ કાસે શ્વાસે હૃદામયે
ભેષજં ગદિતં યદ્યત્ તત્ તદત્ર પ્રયોજયેત્
નૈવં વ્યાધિઃ શમં યાયાન્નિખિલૈર્યદિ કર્મભિઃ
કુર્ય્યાચ્છસ્ત્રક્રિયાં તર્હિ લઘુહસ્તો ભિષગ્વરઃ
સમુદ્ર વસ્વોર્મધ્યે વા મહીધ્રગ્રહયોરથ
પર્શુકાસ્થ્નોર્ગ્રહદિશા શસ્ત્રં નામ ત્રિકૂર્ચકમ્
પ્રવેશ્યાવહિતો રક્ષન્ યકૃત્પ્લીહાનમેવ ચ
નિઃશેષં નિર્હ રેદમ્બુ વ્યાધિરેવં પ્રશામ્યતિ
અથૌપસર્ગિકોપદંશાધિકારઃ

તસ્ય નિદાનલક્ષણાદીનિ
બહુસઙ્કરસેવાભ્યાં સઞ્જાતો જનનેન્દ્રિ યે
વ્રણઃ કષ્ટતરો ઘોરો નાનારોગપ્રકાશકઃ
વિષોપદંશઃ પાપોપદંશઃ ઇત્યેવમીરિતઃ
સ એવ હિ બુધૈઃ પૂર્વૈઃ કથિતશ્ચૌપસર્ગિકઃ
વ્યાધિઃ સ્રંકમતિ સ્ત્રીતઃ પુંસિ તસ્યાં તતસ્તથા
અપત્યેષુ ચ જાયેત કુલજોઽસૌ સુદારુણઃ
ઉપદંશો દ્વિધા પ્રોક્તો મુખ્યગૌણપ્રભેદતઃ
ઇન્દ્રિ યસ્યાદિમો દોષો મુખ્યોઽન્યો દાહિકસ્તથા
આરભ્ય ચ ક્રિયાકાલં સપ્તાહત્રયમધ્યતઃ
વ્રણો વિષોપદંશસ્ય જાયતે જનનેન્દ્રિ યે
ભવેદ્ દીર્ઘતરં કાલં યાવન્તં સમતીત્ય યઃ
તથા કૃચ્છ્રતરઃ સ સ્યાદ્ બહુદુઃખપ્રદાયકઃ
દ્વિધા પાપોપદંશસ્ય વ્રણઃ સ્યાત્ કઠિનો મૃદુઃ
આદ્યઃ સંક્રામકઃ કૃચ્છ્રઃ સર્વદેહપ્રતાપનઃ
અપરો ન ચ સંક્રામેત્ કઞ્ચિદ્દેહં ન દૂષયેત્
એષ સાધ્યતરઃ પ્રોક્તો ન ચ કષ્ટો યથાદિમઃ
પુંસો મેઢ્રસ્ય મુણ્ડે ચ ચર્મણ્યાવરકે તથા
ભગદ્વારે ભગોષ્ઠે ચ જાયન્તે પિડકાઃ સ્ત્રિયાઃ
સમન્તાત્ કઠિનાસ્તાસ્તુ વિદીર્ણા રસવાહિકાઃ
દૃઢમૂલા મધ્યનિમ્ના જ્વરબ્રધ્નાદિદાયિકાઃ
મુખ્યોપદંશ ઇત્યસ્મિન્ શાન્તેઽપિ પુનરેવ હિ
વિકૃતિં વિવિધાં કુર્ય્યાત્ તદ્વિષં દેહસંસ્થિતમ્
ગૌણોપદંશઃ
ત્વગ્વિકારાક્ષિરોગૌ ચ કેશલોમ્નાઞ્ચ સંક્ષયઃ
ગ્રન્થિપીનસકુષ્ઠાનિ ગૌણોપદંશલક્ષણમ્
ત્વગ્વિકારાદયો ગૌણોપદંશેન લક્ષ્યન્તે
વિષોપદંશઃ
વિષં પાપોપદંશસ્ય શ્લેષ્મગ્રન્થિષુ સંસૃતમ્
બ્રધ્નરોગં સઞ્જનયેત્ સજ્વરં બહુદુઃખદમ્
ચિકિત્સા
પિડિકામુપદંશસ્ય દહેત્ ક્ષારનિપાતતઃ
વ્યાધિસ્તેન શમં યાતિ ન કઞ્ચિદ્ વ્યાપદોઽપરાઃ
કર્ષં શોધિતસૂતસ્ય કાઠિન્યાસ્તદ્દ્વયં તથા
યત્નતો મર્દયેત્ તાવદ્ યાવત્ સૂતો ન દૃશ્યતે
અસ્ય ગુઞ્જાદ્વયં ખાદેત્ પ્રત્યહં ત્રિઃ પુટસ્થિતમ્
દન્તવેષ્ટવ્યથાયાઞ્ચ લાલાસ્રાવે ચ તત્ ત્યજેત્
રસચૂર્ણસ્ય કર્પૂરરસસ્યાપિ નિષેવણાત્
અનેન વિધિનૈવાસૌ ગદો ઘોરઃ પ્રશામ્યતિ
પલાર્દ્ધપ્રમિતં ચૂર્ણં તોયે પઞ્ચશરાવકે
ક્ષિપ્ત્વા વિલોડ્ય સમ્યક્ ચ ચતુર્યામાન્તતઃ પરમ્
સ્વચ્છાંશમૂર્દ્ધ્વગઞ્ચાસ્ય ગૃહ્ણીયાદતિયત્નતઃ
ઇદં ચૂર્ણોદકઞ્ચામ્લનાશનં વ્રણમેહનુત્
દ્વિપલે ચૂર્ણતોયેઽસ્મિન્ રસચૂર્ણસ્ય માષકમ્
ક્ષિપ્ત્વા સમ્મિશ્રયેત્તાવદ્ યાવત્ કૃષ્ણપ્રભં જલમ્
કૃષ્ણદ્ર વેણ ચાનેન ક્ષાલનં વ્રણહૃત્ પરમ્
ઉપદંશે વિશેષેણ શસ્તમેતન્મહૌષધમ્
સાર્ધદ્વિપલમાનેઽસ્મિન્ નિઃક્ષિપેન્નવરક્તિકમ્
કર્પૂરરસમેતેન કૃત્વા પીતદ્ર વૌષધમ્
વ્રણં પાપોપદંશસ્ય ક્ષાલયેત્તેન વારિણા
એતચ્ચ પરમં પ્રોક્તમૌષધં હિ બુધૈરિહ
વિદ્ર ધૌ યા ક્રિયા પ્રોક્તા બ્રધ્નરોગેઽપિ સા હિતા
ગૌણોપદંશે વિષમે પિત્તઘ્નઞ્ચાસ્રશોધનમ્
સરં ભેષજમન્નઞ્ચ પાનઞ્ચાપિ નિનિર્દિશેત્
અનન્તાદ્યં ઘૃતમ્
અનન્તામલકીદ્રા ક્ષાઃ કાકોલીયુગલં વરીમ્
એલાદ્વયં વિદારીઞ્ચ મધૂકં મધુકં મુરામ્
ત્રિફલાં સ્વર્ણપર્ણાઞ્ચ બીજં ગોક્ષુરસમ્ભવમ્
દશમૂલં તાલમૂલદ્યં ત્રિવૃતામિન્દ્ર વારુણીમ્
નીલિનીં શૂકશિમ્બ્યાશ્ચ બીજં કર્ષપ્રમાણતઃ
કલ્કીકૃત્ય પચેત્ પ્રસ્થે સર્પિષઃ સારિવાઽમ્ભસા
ઘૃતમેતદનન્તાદ્યમુપદંશવિનાશનમ્
રસાયનં પરં વૃષ્યમસ્રદોષનિષૂદનમ્
ભેષજં કુષ્ઠશમનં વાતરક્તહરં તથા
ગૌણે મુખ્યે ચ સંયોજ્યમુપદંશે યથાયથમ્
વિશેષતઃ વર્જ્યમ્
પાપપ્રમેહી વાતાસ્ત્રી કુષ્ઠી પાપોપદંશવાન્
ન ભજેદઙ્ગનાં નાપિ તદ્ગદિન્યઙ્ગના નરમ્
અથાગન્તુજપક્ષાઘાતાધિકારઃ

પક્ષાઘાતો દ્વિધા જ્ઞેયો દોષાગન્તુજભેદતઃ
દોષજઃ કથિતઃ પૂર્વમધુનાગન્તુજં શૃણુ
આગન્તુજોઽપિ દ્વિવિધઃ પક્ષાઘાતઃ પ્રક્રીર્ત્યતે
આદ્યઃ પારદસમ્ભૂતો દ્વિતીયો નાગજઃ સ્મૃતઃ
પારદપક્ષાઘાતસ્ય નિદાનમ્
રસસંસ્પર્શસાતત્યાત્ તદ્ધર્મસ્ય ચ સેવનાત્
પક્ષાઘાતો ભવેદ્ યસ્તુ સ જ્ઞેયઃ પારદોદ્ભવઃ
પારદપક્ષાઘાતસ્ય લક્ષણમ્
આદૌ બાહ્વોર્બલધ્વંસસ્તતઃ કમ્પઃ પ્રજાયતે
વેપેતે સક્થિની ચાપિ કાયઃ સર્વસ્તતઃ પરમ્
ગદી ચલતિ નૃત્યન્ વૈ દૃઢં દ્ર વ્યં ન ધારયેત્
સ્પષ્ટં પ્રભાષિતુઞ્ચાપિ ચર્વિતુઞ્ચ ન ચ ક્ષમઃ
તતસ્તસ્યારતિર્નિદ્રા પ્રલાપો બલસંક્ષયઃ
હૃલ્લાસો વહ્નિનાશશ્ચ દન્તધ્વંસઃ ક્વચિત્ સ્રુતિઃ
શાન્તિર્ભવતિ કમ્પસ્ય વિધૃતેઽઙ્ગેરસાયને
નાગામયસ્ય લિઙ્ગાનિ શૃણૂરભ્રાં સમાસતઃ
પારદપક્ષાઘાતસ્ય ચિકિત્સા
મુખ્યં ચિકિત્સિતઞ્ચાસ્ય નિદાનપરિવર્જનમ્
નિદાનસેવિનો વ્યાધિર્નૌષધાદ્ વિનિવર્ત્તતે
સ્વેદસઞ્જનનં સર્વં મ્રૂત્રકૃચ્ચ વિરેચનમ્
રક્તદોષહરં ચાત્ર શર્મદં ભેષજં મતમ્
ગન્ધકં પરમં પ્રાહુર્ભેષજં પારદામયે
નેપાલનિમ્બતોયેન સેવ્યો લૌહોઽસ્ય શાન્તયે
નાગપક્ષાઘાતસ્ય નિદાનમ્
ચિત્રકૃત્પ્રમુખા યે હિ નાગૈઃ કર્મ પ્રકુર્વતે
યે વા વ્યવહરન્ત્યસ્ય પાત્રં તેષાં તતો ગદઃ
અસ્ય લક્ષણમ્
અઙ્ગુલીસ્તુ સમારભ્ય મણિબન્ધં તતોઽખિલમ્
વ્યાધિર્વ્યાપ્નોતિ દૌર્બલ્યં તત્રૈકં લક્ષણં મહત્
અંસે પ્રકોષ્ઠે તોદશ્ચ બાહ્વોશ્ચ પરિશીર્ણતા
નીલિમા દન્તવેષ્ટેચ શૂલં ચિહ્નાનિ ચાસ્ય વૈ
અસ્ય ચિકિત્સા
સ્વેદનં ભેદનઞ્ચાપિ કુષ્ઠંઘ્નં યચ્ચ ભેષજમ્
તત્સર્વમિહ સંસેવ્યં કૃત્વા હેતુવિવર્જનમ્
અથ ગદોદ્વેગાધિકારઃ

ગદોદ્વેગસ્ય સ્વરૂપમ્
વિના વ્યાધિં વ્યાધિશઙ્કા ગદોદ્વેગ ઇતીરિતઃ
પદાર્થત્વાભાવવત્ત્વાદપદાર્થગદશ્ચ સઃ
અપદાર્થગદસ્ય ગિદોદ્વેગસ્યૈ! નિદાનમ્
કાયેન મનસા ભૂયાઞ્શ્રમઃ શોકો બલક્ષયઃ
નૈરાશ્યં માનહાનિશ્ચ મહોદ્વેગો મહાભયમ્
દુરદૃષ્ટં બીજદોષઃ સત્ત્વસ્યાભાવ એવ ચ
અપદાર્થગદસ્યૈતે હેતવઃ કથિતા બુધૈઃ
તસ્ય લક્ષણમ્
અદ્ભુતસ્ય ગદસ્યાસ્ય લક્ષણાન્યદ્ભુતાનિ ચ
અસમ્ભાવ્યાન્યચિન્ત્યાનિ મહોત્પાતભયાનિ ચ
કોઽપ્યેવંમન્યતે નૂનમુદરં ભુજગોઽવિશત્
કોષ્ઠેભ્રમત્યસૌ નિત્યં ભુઙ્ક્તે યદ્ ભુજ્યતે મયા
નિર્યાસ્યતિ પથા કેન કેનોપાયેન નઙ્ક્ષ્યતિ
કિં વિધાસ્યતિ નો જાને દશ્યે વાઽહ દુરાત્મના
કોઽપિ વા મનુતે ભેકો મમૈકો મૂર્ધ્નિ સંસ્થિતઃ
વિઘટ્ટયતિ મસ્તિષ્કં મારયિષ્યતિ માં ધ્રુવમ્
કોઽપીત્થં ચિન્તયેચ્ચિત્રં કાયઃ કાચમયો મમ
સઞ્જાતોઽયમતો રક્ષ્યઃ સદાઘાતાત્ પ્રયત્નતઃ
ઇત્યેવં બહુરૂપાભિર્વ્યર્થચિન્તાભિરાકુલઃ
અપદાર્થગદીશુષ્યેત્ સદા ભીતઃ સદાઽસુખી
બહુધા બોધિતોઽપ્યેષ સાન્ત્વિતોઽપિ પુનઃ પુનઃ
ભ્રમં ચિત્તાદ્ દૂરીકર્તું ન શક્નોતિ ન સાધ્વસમ્
યશ્ચાસ્ય કથયેદ્ ભ્રાન્તિં તસ્મૈ દ્ર્હ્યતિ નિત્યશઃ
પ્રીયતે ચ ગદોદ્વેગી વ્યાધેઃ સત્યત્વવાદિનિ
ગદોદ્વેગવતા કોષ્ઠે કિસ્મંશ્ચિદનુભૂયતે
સુતીવ્રા વેદના પ્રાયઃ પાકકોષ્ઠે વિશેષતઃ
જિહ્વા સ્યાત્ કફલિપ્તાઽસ્ય પૂતિઃ શ્વાસો નિરેતિ ચ
ઉત્ક્લેશશ્ચ તથા વાન્તિરિત્થઞ્ચ જીર્ણલક્ષણમ્
પ્રાખર્ય્યં સ્પર્શશક્તેશ્ચ દ્યુતિમલ્લોહિતાસ્યતા
હૃદયોદરકમ્પશ્ચ પાણ્ડુત્વમુદરામયઃ
હૃદિ સાઙ્ઘાતિકો વ્યાધિઃ કેન વાઽપ્યનુભૂયતે
ગદોદ્વેગવતાઽન્યેન પુરુષત્વસ્ય સંક્ષયઃ
જ્વરઃ સતતકોઽન્યેન દુષ્પ્રતીકાર્ય્ય એવ ચ
કિમાશ્ચર્ય્યં વેપનાદ્યં જાયતે ચ તદા તદા
ઇત્થં બહુવિધાકારા વ્યાધયઃ કલ્પનાકૃતાઃ
ભ્રમરૂપાઃ પ્રજાયન્તે નિઃસત્ત્વાનામમેધસામ્
શક્યન્તે વ્યાધયો વક્તું નૈતે નિરવશેષતઃ
બુદ્ધિમદ્ભિર્લક્ષણીયા યથાસ્વં દોષલક્ષ્મ ચ
પ્રાયશઃ ષોડશાદર્વાઙ્ ન ચ પઞ્ચાશતઃ પરમ્
વ્યાધિરેષ પ્રદૃશ્યેત હેતુસ્તત્ર મનોગતિઃ
માસિ માસિ રજઃ સ્રાવાત્ સર્વે શુધ્યન્તિ ધાતવઃ
અતઃ સ્નાયુગદઃ સ્ત્રીણામેષ પ્રાયો ન જાયતે
ગદોદ્વેગસ્ય ચિકિત્સા
સાન્ત્વનાશ્વાસનસ્નેહહર્ષણૈઃ પરિચર્ય્યયા
અપદાર્થગદાક્રાન્તં ચિકિત્સેત્ તર્ષણેન ચ
પાચનં વહ્નિકૃદ્ યચ્ચ યદ્ વાતસ્યાનુલોમનમ્
પિત્તહૃન્નાતિકફકૃત્ તદ્ યુઞ્જ્યાદત્ર ભેષજમ્
વાતવ્યાધ્યુદિતાન્યત્ર તૈલાનિ ચ ઘૃતાનિ ચ
યુક્ત્યા યુઞ્જ્યાદ્ભિષક્ પ્રાજ્ઞો ભેષજઞ્ચ રસાયનમ્
ગદો મિથ્યેતિ ન વદેદ્ભિષગસ્ય કદાચન
સ યદ્ બ્રવીતિ વૃત્તાન્તં શૃણુયાદવધાનવાન્
અથ શૈશવસંન્યાસાધિકારઃ

શૈશવસંન્યાસસ્ય નિદાનં લક્ષણઞ્ચ
દુષ્ટસ્તન્યસ્ય પાનાચ્ચ સદા શીતગૃહે સ્થિતેઃ
વાતાતપવિહીને વા દુષ્ટાનિલવિદૂષિતે
પાનાશનવિહારૈશ્ચ દોષલૈર્બહુભિઃ શિશુઃ
સંન્યાસાખ્યેન રોગેણ પીડ્યતે ક્રિમિભિસ્તથા
ઉત્તારનયનઃ સ સ્યાદાક્ષિપ્તાઙ્ગસ્ત્વસંજ્ઞકઃ
દારુવત્ પતિતો ભૂમૌ દૃઢકાયો મૃતોપમઃ
નામ્ના શૈશવસંન્યાસો ગદોઽય શિશુપીડનઃ
ક્રિયા સદ્યઃફલા ચાત્ર રેચનશ્ચ હિતં મતમ્
શૈશવસંન્યાસસ્ય ચિકિત્સા
વ્યાધૌ શૈશવસંન્યાસે નિદાનાનાં નિરાકૃતૌ
વિદધ્યાત્ સર્વથા યત્નં કર્મદોષહરં તથા
કુર્ય્યાચ્ચ રુબુતૈલેન રસચૂર્ણેન વા પુનઃ
રેચનં શિશુસંન્યાસે સ્વેદસ્તત્રોદરે હિતઃ
અરોગિણ્યાઃ શિશું ધાત્ર્! યાઃ સ્તન્યં શુદ્ધં પ્રપાયયેત્
સ્તન્યસ્ય શોધનં વાઽપિ કુર્ય્યાદ્ યસ્યાઃ પિબેત્ સ તત્
ક્રિમિજે શિશુસંન્યાસે ક્રિમીણાં હરણં હિતમ્
કણામધુયુતં સૂતં મૂર્ચ્છાયાં પ્રાશયેદ્ભિષક્
અથ યોષાઽપસ્મારાધિકારઃ

યોષાઽપસ્મારસ્ય નિદાનમ્
શોણિતસ્ય ક્ષયાદ્વાઽપિ તથાધિક્યાદજીર્ણતઃ
કોષ્ઠરોધાન્મનોભઙ્ગાદત્યુદ્વેગાચ્ચ શોકતઃ
રજોઽભાવાચ્ચ યોષાણાં જરાયુવિકૃતેસ્તથા
અશક્તેરપિ નૈષ્ઠુર્યાત્ પત્યુરસ્નેહતસ્તથા
વૈધવ્યજન્યાદાધેશ્ચ યોષાઽપસ્મારસંજ્ઞકઃ
ગદઃ પ્રજાયતે કૃચ્છ્રો મનોદેહપ્રતાપનઃ
યોષિતામેવ બાહુલ્યાદ્ યત એષ ભવેદ્ ગદઃ
અપસ્મારપ્રકૃતિકસ્તેનાસ્યૈષાઽભિધા મતા
કાલોઽસ્ય યૌવનં વ્યાધેર્નાર્વાગ્ દ્વાદશવર્ષતઃ
પરં પઞ્ચાશતો વાઽપિ વ્યાધિરેષ પ્રજાયતે
અસ્ય પૂર્વરૂપમ્
હૃદ્રુજા જૃમ્ભણં સાદો વર્ષ્મણો મનસોઽપિ ચ
ભવેદ્ ભવિષ્યતિ ગદે યોષાઽપસ્મારસંજ્ઞકે
અસ્ય લક્ષણમ્
વૈચિત્યં બુદ્ધિવિભ્રાન્તિર્હાસ્યં ક્રન્દનમેવ ચ
ઉચ્ચૈઃ ક્રોશઃ પ્રલપનં જ્યોતિર્દ્વેષસ્તથા ભ્રમઃ
ઔદ્ધત્યં શ્વાસકૃચ્છ્રઞ્ચ કણ્ઠામાશયવેદના
પ્રાબલ્યં સ્પર્શશક્તેશ્ચ ક્વચિદઙ્ગે સદા વ્યથા
અલીકવર્ત્તુલોત્થાનમાકણ્ઠમુદરાદપિ
સદલ્પબુદ્ધિર્મૂર્ચ્છા ચ વ્યાધાવસ્મિન્ પ્રજાયતે
અસ્ય ચિકિત્સા
યદ્ ધાતુપોષકં પાનમન્નમૌષધમેવ ચ
કોષ્ઠશુદ્ધિકરઞ્ચાપિ તત્તદત્ર પ્રયોજયેત્
મૂર્ચ્છાયાં શીતતોયેન સેકઃ શિરસિ ચક્ષુષોઃ
શિરો વિરેચનં વાઽપિ પ્રયોજ્યં તન્નિવૃત્તયે
અત્ર પ્રયોજયેત્ સર્વં મૂર્ચ્છાઽપસ્મારભેષજમ્
જરાયુદોષં નિખિલં પ્રતિકુર્ય્યાદ્ યથાવિધિ
યોષાઽપસ્મરણં સાન્ત્વૈઃ પ્રિયદાનાચ્ચ શામ્યતિ
બૃહ્રદ્ભૂતભૈરવરસોઽપ્યત્ર દેયઃ
અથ તત્ત્વોન્માદાધિકારઃ

સ્વરૂપમ્
અહો મમ મહદ્ ભાગ્યં લબ્ધા યદ્ બ્રહ્મણઃ કૃપા
ઇત્યેવં ભ્રમજો મોહસ્તત્ત્વોન્માદ ઇતીરિતઃ
તત્ત્વોન્માદો હર્ષમૌઢ્યં બ્રહ્મમોહશ્ચ સ સ્મૃતઃ
વૃથાધીપ્રભવો વ્યાધિરયં સદ્ભિર્નિરૂપિતઃ
કિં રૂપં કુત્ર વા બ્રહ્મ નૈતજ્જાનાતિ કોઽપ્યહો
પુરાણૈર્દર્શનૈર્વાઽપિ ન લબ્ધં બ્રહ્મદર્શનમ્
એકે સકર્તૃકં વિશ્વં વદન્ત્યન્યે નિરીશ્વરમ્
બ્રહ્માણ્ડં બ્રહ્મતર્કેણ વ્યાકુલં બહુધા વૃથા
માનં દુરૂહં સત્તાયામાસ્તાં દૂરે દયાદિકમ્
અનિર્ણીતમનિર્ણેયં તદેવમવધારય
મદર્થં બ્રહ્મ કુર્વેતજ્જહ્યેનં મમ વૈરિણમ્
ધનં દેહિ યશો દહિ દેહિ રાજ્યમકણ્ટકમ્
વિશાલનેત્રાં સુદતીં પીનોન્નતપયોધરામ્
નિતમ્બિનીં ક્ષીણમધ્યાં સ્મરકેલિકલાવિદામ્
નિત્યં નર્મપ્રિયાં તન્વીં રમ્ભોરુ રસિકેશ્વરીમ્
મદ્વ્રતાં નિત્યસન્તુષ્ટાં સુન્દરીં દેહિ કામિનીમ્
ઇત્થમર્થનમાત્રેણ બહ્મ ભીતં સસમ્ભ્રમમ્
ભ્રાન્તબુદ્ધે ન મન્યસ્વ પ્રાર્થિતં સાધયિષ્યતિ
કદાચિત્ પ્રાર્થના કાઽપિ યદિ તે સફલા ભવેત્
વિદ્ધિ તત્ કાકતાલીયં તત્ર બ્રહ્મ ન કારણમ્
ન સ્તવૈર્હૃષ્યતિ બ્રહ્મ નાપિ દ્વેષ્ટિ ચ નિન્દયા
અસ્તિવાદી પ્રિયો નાસ્ય નાસ્તિવાદી ન ચાપ્રિયઃ
ન મૂર્ખેઽનાદરસ્તસ્ય બહુમાનો ન પણ્ડિતે
ધનિનો વા ભયં નાસ્ય ન દરિદ્રે ચ તાડનમ્
શ્વપાકે યવને વાઽપિ બ્રાહ્મણે વેદપારગે
મદ્યપે ગણિકાસક્તે માલાતિલકધારિણિ
શુચૌ વાઽપ્યશુચૌ સાધ્વ્યાં વેશ્યાયાં બાલવૃદ્ધયોઃ
સર્વત્રૈવ સમં બ્રહ્મ વિશ્વરૂપં સનાતનમ્
એવમ્ભૂતસ્ય તસ્યેયમિતિ મત્પ્રીયતે કૃતિઃ
તત્ત્વોન્માદ્યતિ યસ્તસ્ય વ્યાધિરુન્માદ એવ હિ
પ્રાયશો બુદ્ધિહીનાનામસતાં નીચચેતસામ્
વ્યાધિરેષોઽભિજાયેત કદાચિન્મહતામપિ
તત્ત્વોન્માદસ્ય નિદાનમ્
અતિપ્રગાઢાચ્ચિત્તસ્ય ધર્માદ્યભિનિવેશનાત્
વ્યાધિસ્તત્ત્વોન્મદો નામ જાયતે વાતકોપતઃ
તસ્ય લક્ષણમ્
બ્રહ્મમોહે પ્રમૂઢત્વં સ્થિરાઽસ્પન્દા કનીનિકા
ચક્ષુરુન્મીલિતં સુપ્તિર્ગતિરોધોઽથ વાગ્મિતા
દમ્ભોગ્રભાવૌ વિક્ષેપો હાસ્યં ક્ષૈવ્યઞ્ચ રોદનમ્
એવમ્ભૂતાનિ લિઙ્ગાનિ તત્ત્વોન્માદે ભવન્તિ હિ
તત્ત્વોન્માદચિકિત્સા
સ્નાયુસ્થૈર્ય્યકરં યદ્ યત્ તથા વાતાનુલોમનમ્
ભેષજં પાનમન્નઞ્ચ તત્તદત્ર પ્રયોજયેત્
શતધૌતઘૃતાભ્યઙ્ગોઽસમે ચ મધુસર્પિષી
આજ્યં સલિલમિશ્રઞ્ચ બ્રહ્મમોહે પરૌષધમ્
કદાચિત્ તાડનાદ્યૈશ્ચ બ્રહ્મમોહઃ પ્રશામ્યતિ
ગદે ત્વપ્રકૃતે તસ્મિન્ પ્રહાર એવ ભેષજમ્
અપસ્મારહરં યચ્ચ વાતવ્યાધિહરં તથા
ઘૃતતૈલાદિકં સર્વં બ્રહ્મમોહે પ્રશસ્યતે
અથ મસ્તિષ્ક સ્નાયુવિકારાધિકારઃ

રૂક્ષાલ્પલઘ્વન્નરવિપ્રતાપૈઃ શોકાધ્વચિન્તાપ્રમદાપ્રસઙ્ગૈઃ
મસ્તિષ્કજઃ સ્નાયુચયો નરાણાં સંશુષ્કતાં દુર્બલતાં ચ યાતિ
શક્તેર્લઘુત્વં સકલેન્દ્રિ યાણાં કાન્તિપ્રણાશો મનસશ્ચ દૈન્યમ્
નિદ્રા વિનાશો હૃદયે પ્રકમ્પ ઇત્યાદયઃ સ્યુર્વિવિધા વિકારાઃ
અથ સ્નાયુશૂલાધિકારઃ

સ્વરૂપમ્
સ્નાયુષ્વતીવ યા ઘોરા તચ્છાખાસ્વપિ વા પુનઃ
વેદના સ્નાયુશૂલાખ્યા સા ભવેત્ પ્રાણપીડની
વ્યાધેઃ સ્થાનમ્
બાહ્વોઃ શીર્ષ્ણસ્તથા સક્થ્નોરન્યસ્યાઙ્ગસ્ય વા પુનઃ
ત્વચો નિમ્નસ્થિતાસ્વેવ વસ્નસાસુ ગદો ભવેત્
શૂલોઽય નિખિલાઙ્ગેષુ ભવેત્ તીવ્રરુજાકરઃ
વિશિષ્ટાઙ્ગભવસ્યાસ્ય વિશિષ્ટાખ્યા ચ વર્ત્તતે
ઊર્ધ્વભેદાર્દ્ધભેદૌ ચાપ્યધોભેદસ્તથૈવ ચ
મુણ્ડમુણ્ડાર્ધકસ્ફિગ્જગદાનામભિધાઃ ક્રમાત્
તત્રોર્ધ્વભેદસ્ય નિદાનમ્
બલરક્તક્ષયાદ્વાઽપિ વૃક્કમસ્તિષ્કદોષતઃ
અજીર્ણાદ્ દશનવ્યાધેરૂર્ધ્વભેદો ગદો ભવેત્
લક્ષણમ્
લલાટેઽક્ષિપુટે નિમ્ને ગણ્ડે નસ્યોષ્ઠ એવ ચ
જિહ્વાપાર્શ્વેઽધરે દન્તે શૂલવદ્ દાહવચ્ચ યા
એકસ્મિન્ પ્રાયશઃ પાર્શ્વે વેદના મુખમણ્ડલે
ઊર્ધ્વભેદાખ્યયા સોક્તાઽગદઙ્કારૈઃ ક્રમૈધિતિઃ
અનુપશયઃ
શીતાનિલસ્ય સંસ્પર્શાદ્ દેહકમ્પાચ્ચ વર્દ્ધતે
સ્નાયુભેદસ્ય વિકૃતેરઙ્ગભેદે ભવેદ્ ગદઃ
અર્દ્ધભેદસ્ય નિદાનમ્
આર્દ્ર સ્થાનસ્થિતેશ્ચાપિ શીતયોગાદ્ બલક્ષયાત્
અર્દ્ધભેદઃ પ્રજાયેત દુષ્ટવાતામ્બુસેવનાત્
અર્દ્ધભેદસ્યલક્ષણમ્
યાઽદ્ધ વ્યાપ્ય ભવેત્ તીવ્રા વેદના મુખમણ્ડલે
વામે ચ પ્રાયશઃ પાર્શ્વે સાઽદ્ધભેદઃ પ્રકીર્ત્યતે
બાણેનેવ શિરો વિદ્ધં વ્યથતેઽતિસુદારુણમ્
કદાચિત્ ક્રમમાલમ્બ્ય વિરામશ્ચાત્ર વા મહાન્
બાહુલ્યેન ચ નારીણાં વ્યાધિરેષ પ્રજાયતે
પ્રાદુર્ભાવો વયઃસ્થસ્ય યૌવને હ્યધિકો મતઃ
અધોભેદસ્ય નિદાનમ્
વિડ્રોધાચ્છ્રમાચ્છીતાદ્ દૌર્બલ્યાદામવાતતઃ
આર્દ્ર સ્થાનસ્થિતેર્ગર્ભદોષાત્ સ્યાન્નિમ્નભેદકઃ
અધોભેદસ્ય લક્ષણમ્
સ્ફિચ્યૂરુજાનુસન્ધ્યોશ્ચ પશ્ચિમે ચ ક્વચિત્ પદે
જઙ્ઘાયાં વાઽપિ યચ્છૂલમધોભેદઃ સ ઉચ્યતે
એકસ્મિન્ પ્રાયશઃ સન્ક્થિ શૂલોઽય સ્યાન્નિશાબલી
બાહુલ્યેનૈવ વયસિ પ્રૌઢ એવ પ્રજાયતે
સ્નાયુશૂલસ્ય ચિકિત્સા
યદગ્નેર્દીપનં કિઞ્ચિદ્ યદ્ વા સ્યાદ્ બલવર્દ્ધનમ્
વાતાનુલોમનં યચ્ચ સ્નાયુશૂલે તદૌષધમ્
પ્રયોજ્યં દારુગરલમર્ધભેદપ્રશાન્તયે
વિરતૌ તત્ પ્રયોક્તવ્યં ન પ્રકોપે કદાચન
મદિરામૃતસારાખ્યં લૌહં ક્ષોદઃ કુપીલુજઃ
સેવ્યાન્યેતાનિ વિધિના સ્નાયુશૂલસ્ય શાન્તયે
સ્વેદસેકપ્રલેપાંશ્ચ સ્નાયુશૂલેષુ યોજયેત્
તીવ્રં વિરેચનઞ્ચાત્ર વિદધ્યાન્મલસઞ્ચયે
ઘૃતતૈલાદિકં યોજ્યમનિલામયનાશનમ્
સ્નાયુશૂલેષુ સર્વેષુ ભેષજઞ્ચ રસાયનમ્
અથ તાણ્ડવરોગાધિકારઃ

હિમવચ્છિખરે રમ્યે સિદ્ધર્ષિગણસેવિતે
સુગન્ધિસુમનઃશોભિફલવદ્બહુપાદપે
શ્રુતદ્વિજકલે શાન્તૈઃ શ્વાપદૈર્બહુભિર્વૃતે
વટમૂલે સમાસીનમાત્રેયં જ્ઞાનસાગરમ્
આયુર્વેદમહાચાર્ય્યં તપોદીપ્તકલેવરમ્
ઉરભ્રો ભક્તિમાનગ્રે કૃતાઽઞ્જલિરભાષત
કથં તાણ્ડવરોગસ્ય જન્મ ચિહ્નાનિ કાનિ ચ
કથઞ્ચ સ્યાત્ પ્રતીકારઃ સર્વં મે કૃપયા વદ
શ્રુત્વૈતાં પ્રાર્થનાં ધીરશિષ્યાય શિષ્યવત્સલઃ
વચનૈર્વક્તુમારેભે વ્યક્તાર્થૈસ્તદૃષીશ્વરઃ
નિદાનમ્
પ્રીતોઽસ્મિ ભક્તિમન્ વત્સ બ્રુવે યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ
યદ્ દક્ષાયાવદત્ પૂર્વં બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ
અપ્યાતઙ્કાદતિક્રોધાદતિહર્ષાદ્વલક્ષયાત્
કર્ષણાત્ સ્વપ્નરોધાચ્ચ વિડ્બન્ધાત્ ક્રિમિસઞ્ચયાત્
આશાનાશાદભીઘાતાત્ સ્ત્રીણામૃતુવિપર્ય્યયાત્
કશેરુકાભઞ્જનઞ્ચાત્યુગ્રભાવાત્ પ્રજાયતે
વ્યાધિસ્તાણ્ડવનામા સ પ્રાણિનાં ક્લેશકૃત્ પરઃ
અઙ્ગાનાં તાણ્ડવાદસ્ય તાણ્ડવાખ્યા બુધૈઃ કૃતા
કૈશોરે વયસિ પ્રાયઃ સ્ત્રીણાઞ્ચાપિ વિશેષતઃ
વ્યાધિરેષોઽભિજાયેત વૃદ્ધાનાઞ્ચ બલક્ષયાત્
તાણ્ડવરોગલક્ષણમ્
વામબાહું સમારભ્ય પ્રાય આદૌ તતોઽપરમ્
તતઃ પાદૌ તતોઽઙ્ગાનિ ચાલયેત્ તાણ્ડવામયઃ
મુષ્ટિના કિમપિ દ્ર વ્યં સમ્યગ્ધારયિતું ક્ષમઃ
સમર્પયિતુમાસ્યે વાઽપ્યદનીયં ન તાણ્ડવી
નૃત્યન્નિવ ચલત્યેષ બીભત્સૈર્મુખચેષ્ટિતૈઃ
અધીરઃ સતતં તિષ્ઠેન્નિદ્રા યાં કમ્પવર્જિતઃ
તાણ્ડવચિકિત્સા
બૃંહણં રેચનઞ્ચૈવ વહ્નેર્બલવિવર્દ્ધનમ્
ઔષધં પાનમન્નઞ્ચ પ્રયોજ્યં તાણ્ડવે ગદે
ક્રિમિસઞ્ચયસમ્ભૂતે કાર્ય્યં ક્રિમિવિનાશનમ્
રજોરોધભવે વ્યાધૌ રજસસ્તુ પ્રવર્તનમ્
શ્યામામનન્તાં મધુકં ત્રિવૃતાં ચન્દનદ્વયમ્
એલાદ્વયં તથા ધાત્રીં ક્વાથયિત્વા જલં પિબેત્
અનેન પ્રશમં યાતિ તાણ્ડવાખ્યો ગદો ધ્રુવમ્
તાણ્ડવારિલૌહમપિ દેયમ્
અથ ક્લોમરોગાધિકારઃ

પ્લીહક્ષુદ્રા ન્ત્રયોર્મધ્યમન્નપાકાદિકર્મણિ
સહાયભૂતમધ્યાસ્તે ક્લોમ તચ્ચ તિલાભિધમ્
ગુર્વતિસ્નિગ્ધભોજ્યૈશ્ચાપ્યવિઘાતાદિભિસ્તથા
વૃદ્ધિસ્તસ્ય મૃદુત્વઞ્ચ તત્ર શોણિતસઞ્ચયઃ
વિદ્ર ધિર્વા ભવેત્તત્ર વ્યાધયોઽન્યે ચ દારુણાઃ
એવં વિકૃતિમાપન્ને તિલકે વહ્નિ સંક્ષયઃ
ઉત્ક્લેશો વમનં કાર્શ્યં પાણ્ડુતા સદનં ભ્રમઃ
ઊર્ધ્વોદરે વ્યથા તીવ્રા કાઠિન્યમપિ ચોષ્ણતા
શૂલાધ્માનપ્રસેકાશ્ચ વિદ્ર ધૌ મહતી ચ તૃટ્
શિલા ચાપ્યશ્મરી તુલ્યા સુકષ્ટાઽપ્યત્ર જાયતે
ક્લોમચિકિત્સા
યદ્ વહ્નેર્દીપનં યચ્ચ મારુતસ્યાનુલોમનમ્
અન્નપાનૌષધં સર્વં તત્તત્ ક્લોમાતુરે હિતમ્
યો યઃ સમાશ્રયેદ્ વ્યાધિઃ ક્લોમ્નિ તં તમવેક્ષ્ય ચ
ક્રિયાં સંસાધયેદ્ વૈદ્યો યથાદોષં બલાબલમ્
અભયાદિક્વાથૈઃ સુરેન્દ્ર મોદકૈઃ શશિશેખરરસૈઃ સુરેન્દ્રા ભ્રવટીઐ!
ચ તથા વાતપિત્ત પ્રશમકાનિ ભેષજાનિ ક્લોમરોગશાન્તયે પ્રયોજ્યાનિ
અથ વૃક્કામયાધિકારઃ

પૂર્વરૂપમ્
ત્વગ્રૂક્ષોષ્ણા વેગવતી ધમની કઠિના તથા
નિદ્રા નાશો વહ્નિમાન્દ્યં શોથોઽક્ષ્ણિ ચ મુખે પદે
વૃક્કામયસ્ય પૂર્વાણિ રૂપાણ્યાહુભિષગ્વરાઃ
વૃક્કામયસ્ય લક્ષણમ્
રક્તાલ્પત્વાન્મુખસ્ય સ્યાત્ પાણ્ડુત્વં કટિવેદના
ત્વક્ શુષ્કા સ્વેદહીના ચ ધમની દ્રુતગામિની
વહ્નિમાન્દ્યમજીર્ણઞ્ચ ભક્તદ્વેષો વ્યથોદરે
અમ્લોદ્ગારસ્તથા છર્દિર્હૃદ્વેપઃ શ્વાસકૃચ્છ્રતા
મૂત્રાલ્પત્વં સદા વેગો વિશેષાન્નિશિ જાયતે
મૂત્રકાલે ચ શિશ્નાગ્રે મનાગ્ દાહોઽનુભૂયતે
વૃક્કયોર્વિકૃતિશ્ચાસ્મિન્ વિશેષાજ્જાયતે ગદે
યકૃત્પ્લીહહૃદાઞ્ચાપિ સા સદૈવ પ્રજાયતે
કર્ણનાદો દૃષ્ટિદોષઃ શિરોગ્રીવાંઽસવેદના
શાખાસુ ગૌરવં મૂર્ચ્છા વૃક્કરોગસ્ય લક્ષણમ્
વૃક્કામયનિદાનમ્
રક્તસ્ય પરિવૃત્ત્યા હિ જાયતે વૃક્કવૈકૃતમ્
અસ્ય ચિકિત્સા
યન્મૂત્રલં શોણિતશોધનઞ્ચ યત્ પોષણં વહ્નિવિવર્ધનઞ્ચ
વૃક્કસ્ય રોગે પરિયોજયેત્ તદ્ વ્યાધેર્બલં વીક્ષ્ય ભિષગ્ વિધિજ્ઞઃ
રસો વિવર્ધયેદ્ વ્યાધિમતસ્તં નેહ યોજયેત્
રસાયનાધિકારોક્તાન્યૌષધાન્યપિ યોજયેત્
ન ચાસ્તિ શમને કિઞ્ચિન્નિર્દિષ્ટમસ્ય ભેષજમ્
સર્વતોભદ્રા વટી ચાપિ દેયા
અથૌપસર્ગિકમેહાધિકારઃ

બહુસઙ્કરસમ્ભોગપ્રક્લિન્નેપિ યયા પુમાન્
સ્ત્રિયા સઙ્ગમ્ય સમ્મૂઢો ગદમાપ્નોતિ દારુણમ્
મૂત્રનાડ્યન્તરસ્થાના ત્વગસ્ય શ્લેષ્મવાહિની
વ્રણિતા વાહરેત્ક્લેદં વ્રણમેહઃ સ ઉચ્યતે
ઔપસર્ગિકમેહશ્ચ તસ્ય નામાન્તરં મતમ્
મેહ આગન્તુકશ્ચાપિ સ કેશ્ચિત્ પરિપઠ્યતે
આરભ્ય સઙ્ગમનિશાં સઙ્ખ્યયા યાચ સપ્તમી
એતદ્વ્યવહિતે કાલે પ્રાયશો જાયતે ગદઃ
કણ્ડૂઃ શિશ્નાગ્રતસ્તસ્ય સમુત્થાનં મુહુર્મહુઃ
તીવ્રવેદનયા વાપિ મુહુર્મૂત્રપ્રવર્ત્તનમ્
સ્ફીતિર્લિઙ્ગસ્ય લૌહિત્યં કોષે બ્રધ્ને ચ વેદના
કદાચિત્ ક્લેદસંરુદ્ધમાર્ગત્વાદતિરુક્સ્રવેત્
મૂત્રં દાહેન ઘોરેણ દ્વિધારં વા પ્રવર્ત્તતે
ક્ષરેદ્વા ક્ષતજં મેઢ્રાન્મૂત્રકાલે કદાચન
સન્તતં તનુરાસ્રાવં સ્રવેદાદૌ તતોઽતનુઃ
સ તાવત્ પુનરાશુષ્યન્ પીતિમાનં પ્રયાતિ ચ
કાલે લઘ્વીં વ્યથાં કુર્ય્યાદ્ વ્યાધિઞ્ચ દુષ્પ્રતિક્રિયામ્
આમવાતાક્ષિરોગાદ્યા જ્ઞેયાશ્ચાસ્ય હ્યુપદ્ર વાઃ
ઔપર્ગિકમેહસ્ય ચિકિત્સા
વ્રણમેહી ત્યજેદ્ યત્નાદ્ વ્યવાયં સોઽહિતો યતઃ
સ્ત્રિયાશ્ચ પરિભુક્તાયા આમયં જનયેચ્ચ તમ્
ભેષજં પાનમન્નઞ્ચ નિષેવેતાનુલોમનમ્
વ્રણઘ્નં મૂત્રજનનં ક્રિયામુગ્રાં વિવર્જયેત્
કોષ્ણે જાત્યા વરાયા વા ક્વાથે શિશ્નં નિમજ્જયેત્
વેદનોપશમસ્તેન વ્યાધેશ્ચ બલસંક્ષયઃ
આભાનિર્યાસતોયઞ્ચ યવક્ષારયુતં પિબેત્
સજલં ક્ષીરમામં વા વ્રણમેહનિવૃત્તયે
પિબેદ્વા શારિવાક્વાથં સક્ષારનરસારકમ્
શ્યામામનન્તાં કટ્વીઞ્ચ બીજં ગોક્ષુરસમ્ભવમ્
ગન્ધાશ્મનરસારાભ્યાં ક્વાથયિત્વા જલં પિબેત્
એકં સુરપ્રિયફલં મેહમાગન્તુકં હરેત્
વરાભાપિપ્પલીનાઞ્ચ વ્રણમેહનિવૃત્તયે
કુર્યાદુત્તરબસ્તિઞ્ચ કષાયેણ પ્રયત્નતઃ
મહાભ્રવટિકૌ કન્દર્પરસશ્ચાત્ર પ્રયોજ્યઃ
અથ શીર્ષામ્બુરોગાધિકારઃ

નિદાનં સમ્પ્રાપ્તિશ્ચ
મદ્યાતિપાનાદતિશૈત્યયોગાદ્વિરુદ્ધભોજ્યાદનિલપ્રદોષાત્
દુષ્ટામ્બુપાનાદભિઘાતતશ્ચ તથાઽન્ત્રમધ્યે ક્રિમિસમ્ભવાચ્ચ
શિરોગતસ્નેહવૃતૌ ક્રમેણ સઞ્ચીયતે તોયમતિપ્રભૂતમ્
શીર્ષામ્બુનામાગદ એષ પૂર્વૈઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ કૃચ્છ્રતરો ભિષગ્ભિઃ
પ્રાયશઃ શૈશવે વ્યાધિર્વિવિધાહિતસેવનાત્
તથા દન્તોદ્ગતેરેષ બાહુલ્યેનાભિજાયતે
તસ્ય પૂર્વરૂપમ્
જિહ્વા લિપ્તાઽતિનિદ્ર ત્વં દૌર્બલ્યં શ્વાસપૂતિતા
ગાઢવિટ્તા ચ તસ્મિંસ્તુ ભવિષ્યતિ ભવિષ્યતિ
તસ્ય લક્ષણમ્
શિરસો વેદના ઘોરા શ્રુતેર્દૃષ્ટેશ્ચ તીક્ષ્ણતા
મૂત્રાલ્પત્વં કૃષ્ણવિટ્ત્વં ધમની વેગવાહિની
ત્વગ્રૂક્ષોષ્ણા તથા છર્દિર્વિષમા ચ કનીનિકા
કોપિત્વં મુખવૈવર્ણ્યં નિદ્રા યાં દન્તઘર્ષણમ્
કણ્ડૂરોષ્ઠસ્ય નાસાયા આક્ષેપો રક્તનેત્રતા
પક્ષાઘાતઃ પ્રલાપશ્ચ શીર્ષામ્બુગદલક્ષણમ્
ગ્રન્થાન્તરે શીર્ષામ્બુનિદાનઞ્ચ
દુષ્ટં જલન્ત્વતિહિમં વિકૃતં સમીરં
ક્લિન્નં વિરુદ્ધમશનં ભજતાં શિશૂનામ્
શીર્ષેઽભિઘાતપતનાત્ ક્રિમિદોષતશ્ચ
સઞ્ચીયતે શિરસિ તોયમનલ્પમાત્રમ્
પૂર્વરૂપમ્
પૂર્વરૂપં ભવત્યસ્ય નિદ્રા ધિક્યં બલક્ષયઃ
દુર્ગન્ધિશ્વાસવાયુશ્ચ કાઠિન્યં શકૃતસ્તથા
લક્ષણમ્
તીવ્રા રુજા મૂર્દ્ધનિ સર્વદૈવ
મૂત્રાલ્પતાચ્છર્દિરથોષ્ણતા ચ
વૈવર્ણ્યમાસ્યસ્ય મલસ્ય કાર્ષ્ણ્ય
માલોહિતં સ્યાદપિ નેત્રયુગ્મમ્
નાસૌષ્ઠકણ્ડૂયનપક્ષઘાતાવાક્ષેપકશ્ચૈવ રદપ્રઘર્ષઃ
વેગં ચ ધત્તે ધમની પ્રકામં શીર્ષામ્બુરોગસ્ય તુ ચિહ્નમેતત્
ચિકિત્સા
ભેષજં રેચનં યચ્ચ યન્મૂત્રસ્ય પ્રવર્ત્તનમ્
રક્તદોષહરં યચ્ચ તચ્છીર્ષામ્બુગદે શુભમ્
મુણ્ડયિત્વા શિરસ્તચ્ચ છાદયેદુષ્ણવાસસા
પાયયેન્નારિકેલસ્ય સ્નેહઞ્ચાપિ નિરન્તરમ્
સેવયેદ્ર સચૂર્ણઞ્ચ સ્તોકમાત્રં વિચક્ષણઃ
પીતમૂલદ્યં ત્રિવૃચ્છ્યામે પથ્યામામલકીં શટીમ્
અનન્તાં મધુકં મુસ્તાં ધાન્યાકં કટુરોહિણીમ્
હરિદ્રે દ્વે ત્રિજાતઞ્ચ ક્વાથયિત્વા યથાવિધિ
યવક્ષારેણ સહિતં પાયયેદસ્ય શાન્તયે
સલિલશોષણચૂર્ણૈં કુઙ્કુમાદ્યં ઘૃતમ્
બહ્નિભાસ્વરોરસૈઃ રસતૈલઞ્ચાત્ર પ્રયોજ્યમ્
નૈવ શાન્તિં ગતે વ્યાધૌ મસ્તિષ્કાત્ સલિલં હરેત્
ત્રિકૂર્ચ્ચકેન લઘુના યત્નતઃ કુશલો ભિષક્
અથ મસ્તિષ્કવેપનાધિકારઃ

નિદાનં લક્ષણઞ્ચ
શિરસ્યભિહતે તૈસ્તૈર્મૂર્ચ્છાહૃલ્લાસવાન્તયઃ
જડત્વં સ્પન્દનં હ્રાસો દૌર્બલ્યં ચલચિત્તતા
વેપથુઃ કર્ણનાદશ્ચ મલિનત્વં મુખસ્ય ચ
પૃથુત્વં તારકાયાશ્ચ ધમની બલવર્જિતા
શીતલત્વં શરીરસ્ય વૈકૃતં વચનસ્ય ચ
તથા પક્ષવધઃ સ્યાચ્ચ ગદોઽસૌ શીર્ષવેપનઃ
અસ્ય ચિકિત્સા
મનઃ સ્થૈર્યકરં કર્મ કાર્યં મસ્તિષ્કવેપને
શિરસ્યુષ્ણેઽતિશીતેન તોયેન સેચનં હિતમ્
મસ્તિષ્કવેપનધ્વંસિ દન્તીસ્નેહેન રેચનમ્
સજલા બલલાભાય મૃતસઞ્જીવની સુરા
પ્રયોત્તવ્યા યથામાત્રં બલ્યમન્યચ્ચ ભેષજમ્
બહ્વ્યૂષ્મણા હરેચ્છૈત્યમઙ્ગાનાં કુશલો ભિષક્
ત્રિવૃતાં સ્વર્ણપત્રીઞ્ચ મુસ્તકં મધુકં બલામ્
હરિદ્રે દ્વે નાગરઞ્ચ ત્રિફલાં કટુરોહિણીમ્
ક્વાથયિત્વા પ્રયોક્તવ્યં શીર્ષવેપનશાન્તયે
બલાક્વાથેન સિન્દૂરં શીર્ષવેપથુનાશનમ્
વાતવ્યાધિહરં સર્વં ભેષજં તસ્ય શાન્તિકૃત્
અથ મસ્તિષ્કચયાપચયાધિકારઃ

નિદાનં લક્ષણં ચ
દેહસ્વભાવાદ્ દિષ્ટ્યા ચ વર્દ્ધતે મસ્તુલુઙ્ગકઃ
કરોટિરપિ બાલાનાં યૂનાઞ્ચાપિ કદાચન
મસ્તિષ્કસ્ય કરોટેશ્ચ યદિ વૃદ્ધિર્દ્વયોર્ભવેત્
ન ચિહ્નં દૃશ્યતે કિઞ્ચિત્ પ્રાયશઃ સમવર્દ્ધનાત્
મસ્તિષ્કસ્યૈવ ચેદ્ વૃદ્ધિર્ન કરોટેસ્તથા ભવેત્
તદા નિપીડનાત્ તસ્ય જાયન્તે વિવિધા રુજઃ
શિરસોઽતિરુજા તીવ્રા દૌર્બલ્યં ભ્રમમૂર્ચ્છને
પક્ષાઘાતસ્તથાક્ષેપસ્તતો મરણમેવ ચ
હ્રાસમાયતિ મસ્તિષ્કં દેહદોષાદદૃષ્ટતઃ
એકપાર્શ્વે હ્રસેત્ તચ્ચેન્ન શીઘ્રં જીવનક્ષયઃ
સમન્તાદ્ધ્રાસતસ્તસ્ય પ્રાણાન્તસ્ત્વરયા ભવેત્
વૃદ્ધેશ્ચિકિત્સા
મસ્તુલુઙ્ગસ્ય સંવૃદ્ધિર્જાયતે મરણાય હિ
નૌષધં તત્ર ચેત્ સેવ્યં તથાઽપિ ચ રસાયનમ્
પેયમત્ર પઞ્ચગવ્યં ઘૃતં મધુયુતં તથા
હ્રાસસ્ય ચિકિત્સા
મસ્તિષ્કસ્ય યદિ હ્રાસો મરણાયૈવ જાયતે
તથાઽપ્યત્ર સદા સેવ્યં ભેષજં પરિબૃંહણમ્
અત્ર વાતામયોક્તાનિ તૈલાનિ ચ ઘૃતાનિ ચ
અપસ્મારગદોક્તાનિ તથા સેવ્યાનિ સર્વદા
તથા ચન્દનાદિક્વાથઃ પ્રયોજ્યઃ
અથાંશુઘાતાધિકારઃ

નિદાનં લક્ષણઞ્ચ
ચણ્ડાંશોરંશુના શીર્ષ્ણિ તપ્તે ચણ્ડેન જાયતે
અંશુઘાતાભિધો વ્યાધિઃ પ્રાણિનાં પ્રાણપીડનઃ
તૃષ્ણાઽતિઘોરા ત્વગ્રૂક્ષા ભ્રમો નેત્રસ્ય રક્તતા
મૂત્રવેગશ્ચ મૂર્ચ્છાયો હૃલ્લાસો વિષમા ધરા
શ્વાસકૃચ્છ્રે સ્પર્શહાનિરાક્ષેપશ્ચાત્ર સમ્ભવેત્
પ્રાયઃ કારાવરુદ્ધાનાં ભટાનાં જાયતે ચ સઃ
નીલિમા હસ્તપાદસ્ય ધમન્યાઃ ક્ષણલુપ્તતા
વિક્ષેપણઞ્ચ ગાત્રાણાં મરણાયાંશુઘાતિનઃ
અસ્ય ચિકિત્સા
અસ્યારિષ્ટલક્ષણમ્
અઙ્ગાવરણવાસાંસિ દૂરે નિક્ષિપ્ય યત્નતઃ
પ્રચ્છાયે પ્રવહદ્વાતે ગન્ધાઢ્યે મનસઃ પ્રિયે
વિવિક્તે વ્યક્તનભસિ વિહઙ્ગગણનાદિતે
શાયયેત્ સુખશય્યાયામંશુઘાતિનમઞ્જસા
તતસ્તસ્ય હરેત્ ખેદં તાલવૃન્તભવાનિલૈઃ
શીતામ્બુસેકં કુર્ય્યાચ્ચ ચન્દનામ્બુ ચ પાયયેત્
નાધિકં પાયયેદમ્બુ સહસા કુશલો ભિષક્
આચ્છાદયેત્સર્વમઙ્ગં શીતતોયાર્દ્ર વાસસા
સહસ્રધારયા સ્નાનમંશુઘાતગદાપહમ્
દન્ત્યુદ્ભવેન તૈલેન રેચનં હિતમુચ્યતે
અત્યુષ્ણેનામ્ભસા સિક્તં વસ્ત્રમૂર્ણામયં પૃથુ
તતો નિહૃતતોયઞ્ચ શ્રીવાસપૃષતાવૃતમ્
ઉષ્ણમેવ ચ ઘાટાયાં નિધાયાન્યેન વાસસા
શુષ્કેણ વાઽપિ કદલીદલૈર્નાતિદૃઢં હિ તત્
બદ્ધ્વાઽતિદાહં યાવચ્ચ સંરક્ષેદતિયત્નતઃ
અનેન વિધિના મૂર્ચ્છા નશ્યત્યેવ હિ સત્વરમ્
અઙ્ગાનામૂષ્મણો નાશે ધમન્યાશ્ચ વ્યતિક્રમે
સ્વેદો વિધેયો યોજ્યા ચ મૃતસઞ્જીવની સુરા
અંશુઘાતે પ્રકર્ત્તવ્યો વિધિર્મૂર્ચ્છાનિષૂદનઃ
અંશુઘાતે નિવૃત્તેઽપિ મિથ્યાહારવિહારિણઃ
અપસ્મારાદયઃ પ્રાયો જાયન્તે બહવો ગદાઃ
તન્મુક્તોઽતો હિતં નિત્યં સેવેતાબલલાભતઃ
મનઃ પ્રીતિપ્રદં કર્મ વિદધીત નિરન્તરમ્
રત્નેશ્વરો રસઃ મહાશિશિરપાનકમત્ર પ્રયોજ્યમ્
અથ બાધક સ્ત્રિઈ!રોગૈ! રોગાધિકારઃ

લક્ષણમ્
રક્તમાદ્રી તથા ષષ્ઠ્યઙ્કુરો જલકુમારકઃ
બાધકા ઇતિ ચત્વારઃ પ્રજાજનનબાધકાઃ
રક્તમાદ્ર યા! લક્ષણમ્
વ્યથા કટ્યાં તથા નાભેરધઃ પાર્શ્વે સ્તનેઽપિ ચ
રક્તમાદ્રી પ્રદોષેણ જાયતે ફલહીનતા
માસમેકં દ્વયં વાઽપિ ઋતુયોગો ભવેદ્ યદિ
રક્તમાદ્રી પ્રદોષેણ ફલહીના તદા ભવેત્
ષષ્ઠ્યા લક્ષણમ્
નેત્રે હસ્તે ભવેજ્જ્વાલા યોનૌ ચૈવં વિશેષતઃ
લાલાસંયુક્તરક્તઞ્ચ ષષ્ઠીબાધકયોગતઃ
માસૈકેન ભવેદ્ યત્ર ઋતુસ્નાનદ્વયં તથા
મલિના રક્તયોનિઃ સ્યાત્ ષષ્ઠીબાધકયોગતઃ
અઙ્કુરસ્ય લક્ષણમ્
ઉદ્વેગો ગુરુતા દેહે રક્તસ્રાવો ભવેદ્ બહુઃ
નાભેરધો ભવેચ્છૂલં ચાઙ્કુરઃ સ તુ બાધકઃ
ઋતુહીના ચતુર્માસં ત્રિમાસં વા ભવેદ્ યદિ
કૃશાઙ્ગા કરપાદે ચ જ્વાલા ચાઙ્કુરયોગતઃ
જલકુમારસ્ય લક્ષણમ્
સશૂલા ચ સગર્ભા ચ શુષ્કદેહાઽલ્પરક્તિકા
જલકુમારદોષેણ જાયતે ફલહીનતા
યા કૃશાઙ્ગી ભવેત્ સ્થૂલા બહુકાલમૃતુસ્તથા
ગુરુસ્તની સ્વલ્પરક્તા જલકુમારદૂષણાત્
ગર્ભે જાતેઽપિ તસ્ય પતનં સ્યાત્
બાધકસ્ય ચિકિત્સા
રસાઞ્જનં વિડં વહ્નિં શીતેન પયસા સહ
પીત્વા બાધકરોગેણ સદ્યો નારી પ્રમુચ્યતે
મરિચેન પ્રજાવત્યા મૂલં શીતામ્ભસા સહ
પીત્વા બાધકનિર્મુક્તા નારી ગર્ભં દધાતિ હિ
અન્તર્ભવન્તિ વ્યાપત્સુ યોનેઃ સર્વેઽપિ બાધકાઃ
અતસ્તાસાં વિધાનેન ભિષગેતાનુપાચરેત્
યોનિરોગવતી નારી કુર્ય્યાન્નાતિરતૌ મતિમ્
ભૂયસીં વિકૃતિં યોનેર્યતઃ સા જનયેદ્ ધ્રુવમ્
અથ યોનિકણ્ડ્વધિકારઃ

નિદાનમ્
યોનૌ બલાસે સંક્રુદ્ધે જરાયુવિકૃતેસ્તથા
વસ્તિદ્વારેઽબુદે જાતે દુર્નામગદતોઽપિ ચ
યોનેઃ શિરાણાં પ્રસૃતેર્વાતવત્યાશ્ચ યોષિતઃ
રજઃ પ્રવૃત્તિસમયે પુરુષેણાતિસઙ્ગમાત્
ગર્ભપ્રાગુદ્ભવે ચાપિ યોનિકણ્ડૂઃ પ્રજાયતે
વાર્ધક્ય એવ નારીણાં સા બાહુલ્યેન સંભવેત્
લક્ષણમ્
યોનૌ કણ્ડૂશ્ચ તોદશ્ચ રૌક્ષ્યં શુષ્કત્વમેવ ચ
યોનિકણ્ડૂગદસ્યૈતલ્લક્ષણં ભિષજો વિદુઃ
ઉષ્ણાનુપશયો વ્યાધિઃ શીતોપશય એષ હિ
તસ્યાશ્ચિકિત્સા
યોનિકણ્ડૂગદે દેયમાદૌ સ્નિગ્ધવિરેચનમ્
ભેષજં રક્તદોષઘ્નં બલદાયિ રસાયનમ્
અતસ્તુ સારિવાં લોધ્રં ત્રિવૃતામિભપિપ્પલીમ્
ક્વાથયિત્વા પિબેત્ તોયં યોનિકણ્ડૂપ્રશાન્તયે
યોનિકણ્ડૂગદે યોનૌ શીતતોયાભિષેચનમ્
સ્નેહસ્વેદશ્ચ કર્ત્તવ્યો વસ્તિશ્ચોત્તરસંજ્ઞિતઃ
યોનિવ્યાપદ્ગદોક્તાનિ ભેષજાનીહ યોજયેત્
તથા ચ
શિવકરી વટીઐ! ટઙ્કણાદિચૂર્ણમપિ દેયમ્
અથ યોન્યાક્ષેપાધિકારઃ

નિદાનં લક્ષણઞ્ચ
મારુતે વિગુણે યોનૌ સ્પર્શસ્યાતિપ્રવૃદ્ધતા
વિક્ષેપણં મુખસ્યાસ્યાસ્તત્સ્પર્શે તીવ્રવેદના
યોન્યાક્ષેપવતી નારી ન સહેત રતિક્રિયામ્
યદિ ગચ્છેદ્વલાદ્ ભર્ત્તા તાં સાતિ વ્યથિતાભવેત્
નોપસર્પતિ ભર્ત્તારં સદા સાધ્વસવિહ્વલા
પત્યા તિરસ્કૃતા દુઃખાન્ મૃત્યુમાત્મન ઇચ્છતિ
ઉદ્વેગો વહ્નિહાનિશ્ચ નિદ્રા ઽલ્પત્વં તથા ક્રમાત્
બસ્તિદાહો વ્યથા પૃષ્ઠેઽશક્તિશ્ચઙ્ક્રમણેઽપિ ચ
દૌર્બલ્યં વર્ણહાનિશ્ચ તથોત્સાહસ્ય સઙ્ક્ષયઃ
યોન્યાક્ષેપગદસ્યૈતાઃ પ્રોક્તા આકૃતયો બુધૈઃ
ચિકિત્સા
નાગદેન ગદઃ સાધ્યઃ શસ્ત્રેણાયં પ્રસાધ્યતે
શસ્ત્રં પ્રયોજયેદત્ર ભિષક્ શસ્ત્રવિશારદઃ
પાયયિત્વા સુરાં તીવ્રાં ગદિનીં સવ્યશાયિનીમ્
ઉત્તાનામથવા કૃત્વા યોનૌ શસ્ત્રં પ્રવેશ્ય ચ
હ્રીમન્તં ત્વરયાચ્છિદ્ય મુખં યોનેર્વિદાર્ય ચ
તૂલેનારુધ્ય બધ્નીયાલ્લઘુહસ્તચિકિત્સકઃ
અવરોધે તુ મૂત્રસ્ય વર્ત્તયેત્ તચ્છલાકયા
વેદનાં વારયેદ્ વૈદ્યઃ ફણિફેનપ્રયોગતઃ
પુનર્ઘસ્રદ્વયાન્તે તાં પાયયિત્વા સુરાં ભિષક્
તૂલં નિઃસાર્ય યોનિસ્થં મુખં યોનેઃ પ્રસાર્ય ચ
તદધઃ કર્ત્તનં કુર્યાદઙ્ગુલ્યર્ધપ્રમાણતઃ
ઇત્યેવં કર્મણા વ્યાધિર્યોન્યાક્ષેપઃ પ્રશામ્યતિ
અથ જરાયુરોગાધિકારઃ

નિદાનમ્
નૈરન્તર્યેણ ગર્ભસ્ય સમ્ભવાત્ સ્રાવતોઽસ્ય ચ
શૈત્યાદાદ્રા ર્!ભિવાસાચ્ચ પાપોપદંશતસ્તથા
અતિવ્યવાયતઃ પાપમેહિના સહ સઙ્ગમાત્
જરાયુરોગો જાયેત લક્ષ્માણ્યસ્ય નિશામય
લક્ષણમ્
જ્વરોઽગ્નિમાન્દ્યમાસ્યસ્ય નીલત્વં ત્રિકતોદનમ્
વ્યથા નિમ્નોદરે બસ્તાવુષ્ણત્વં ગૌરવં તથા
મુહુર્મૂત્રપ્રવૃત્તિશ્ચ યોનિતઃ ક્લેદસંસ્રુતિઃ
મલસ્યાતિપ્રવૃત્તિશ્ચ તતસ્તદ્રો ધ એવ ચ
દુર્નામાનિ ચ દૌર્બલ્યં શિરોરુગ્ વમથુસ્તથા
જરાયુરોગે જાયન્તે આકારા એવમાદયઃ
ચિકિત્સા
જરાયુરોગે પ્રથમં દેયં સ્નિગ્ધં વિરેચનમ્
હિતોઽત્રોત્તરબસ્તિશ્ચ સુખોષ્ણેનામ્ભસા તથા
અધોદેહસ્ય સલિલે ચોષ્ણે સંમજ્જનં હિતમ્
અતસીબીજકલ્કેન તપ્તેન સહ સર્પિષા
પુટલેપો હિતઃ પ્રોક્ત ઉદરાધો મનીષિભિઃ
નારિકેલજતૈલેન રસસિન્દૂરસેવનમ્
જરાયુરોગં શમયેત્ તથા પથ્યાનુવર્ત્તનમ્
પ્રમદાનન્દો રસઃ શારિવાદિ ચૂર્ણઞ્ચ સેવેત
અથાણ્ડાધારગદાધિકારઃ

નિદાનમ્
રમણાતિશયાચ્છૈત્યાદભિઘાતાદ્વિષાદપિ
અણ્ડાધારગદઃ કૃચ્છ્રો જાયતે ચાહિતાશનાત્
લક્ષણમ્
ઉદરોરુવ્યથા કૃચ્છ્રા મૂત્રસ્યાલ્પત્વરક્તતે
જ્વરારોચકહૃલ્લાસા અરતિર્બલસંક્ષયઃ
ધમની વેગિની ક્ષુદ્રા જિહ્વા રક્તોજ્જ્વલા તથા
અણ્ડાધારગદસ્યૈતાઃ પ્રોક્તા આકૃતયો બુધૈઃ
ચિકિત્સા
બલપ્રવર્દ્ધકં યદ્ યત્ પવનસ્યાનુલોમનમ્
અણ્ડાધારગદે તત્તત્ પ્રયોક્તવ્યં ભિષગ્વરૈઃ
પટોલાદિક્વાથઃ યોષિદ્વલ્લભો રસઃ ચન્દનાદ્યં ચૂર્ણમપિ પ્રદાતવ્યમ્
વિષઞ્ચ મધુના દેયમણ્ડાધારગદે હિતમ્
અથૌજોમેહાધિકારઃ

નિદાનં લક્ષણઞ્ચ
અભિઘાતાગ્નિમાન્દ્યામવાતાજીર્ણ વિષૂચિકા
વિષમજ્વરશોથાદ્યૈર્યક્ષ્મકાસાદિભિસ્તથા
વૃક્કયોઃ શોણિતસ્રોતોવિકૃતેરસ્રદોષતઃ
લસીકાશુક્રપૂયાસ્રૈર્યુક્તે મૂત્રે તથા નૃણામ્
સ્ત્રીણાં ગર્ભાગમે ચૈવ કટુકક્ષારવર્જ્જિતૈઃ
મધુરૌજસ્કરદ્ર વ્યભક્ષણૈરતિમાત્રતઃ
ગુરુપર્યુષિતાનાઞ્ચ ભોજનાદતિભોજનાત્
નવધાન્યાદિગોધૂમહંસડિમ્બાતિસેવનાત્
દૂષિતે શીતલે તોયે સ્નાનપાનાવગાહનાત્
એભિર્નિદાનૈરન્યૈશ્ચ દૂષિતાદોજસો ભવેત્
ઓજોમેહઃ સઃ વિજ્ઞેય આયુર્બલનિકૃન્તનઃ
શારીરિકશ્રમવશાત્ તથાઽન્યેનૈવ હેતુના
દ્રુતં શોણિતસઞ્ચારાત્ પ્રવૃત્તેશ્ચ વિપર્યયાત્
ઓજોવિકૃતિમાપન્નં હંસાણ્ડશ્વેતભાગવત્
પિષ્ટતણ્ડુલવદ્વાઽથ સહ મૂત્રેણ સંસ્રવેત્
મેદઃક્ષયો ભવેત્તત્ર જ્વરારોચકયોસ્તથા
શોથેગ્નિમાન્દ્યે સઞ્જાતે ગદોઽસાધ્યો ન સંશયઃ
અન્યથા કૃચ્છ્રસાધ્યોઽસૌ યત્નાજ્જીવતિ માનવઃ
ચિકિત્સા
વિચાર્ય દોષદૂષ્યાદીન્ નિદાનં પરિવર્જ્જયેત્
ચિકિત્સેત ગદાક્રાન્તં દોષદૂષ્યાનુસારતઃ
અયઃપ્રધાનમગદં હિતમત્ર વિશેષતઃ
વર્જ્જનીયં રસોદ્ભૂતમૌષધં શિવમિચ્છતા
ઓજોહ્રાસજદૌર્બલ્યં દૂરીકુર્યાત્ પ્રયત્નતઃ
ચન્દનાદિક્વાથઃ અજમોદાદિચૂર્ણમ્
ચન્દનાસવ ઇત્યાદિકં દેયમ્
યથા ચન્દને નલદં દ્રા ક્ષા ગુડૂચી મધુકં શટી
ધાત્રી ચ ક્વાથ એતેષામોજોમેદોપશાન્તિકૃત્
તથા હારિદ્ર માઞ્જિષ્ઠમેહાદીનાં પરૌષધમ્
સોપદ્ર વાણાં કથિતઃ કૃપાદ્રે ર્ણૈ!વ શમ્ભુના
દાડિમાદ્યં ઘૃતં ચન્દ્ર પ્રભા નામ વટી તથા
મુક્તાવઙ્ગેશ્વરશ્ચૈવ વસન્તકુસુમાકરઃ
ચન્દનાદ્યાસવોઽરિષ્ટો દેવદારુસમુદ્ભવઃ
પ્રમેહમિહિરં તૈલં તથા મેહાધિકારિકમ્
અગદં ચાત્ર યુઞ્જીત નિત્યં કુશલમિચ્છતા
યોન્યઙ્કુરવૃદ્ધ્ય્ધિકારઃ

નિદાનમ્
દુષ્ટવાતેન રક્તસ્ય દોષાચ્ચ કરકર્મણા
યોન્યઙ્કુરસ્ય સંવૃદ્ધિર્જાયતે પરમોત્કટા
ચિકિત્સા
રોગિણીં ચેતનાહીનાં કૃત્વા ચ્છિન્દ્યાદ્ ભગાઙ્કુરમ્
બધ્નીયાદપિ બન્ધન્યા પથ્યેનૈતાઞ્ચ વર્ત્તયેત્
અથ લસિકામેહાધિકારઃ

નિદાનં લક્ષણં ચ
મધુરાણાં ફલાનાઞ્ચ મૂલાનાઞ્ચ ગુડોદ્ભુવામ્
દ્ર વ્યાણાઞ્ચાતિયોગાચ્ચ તથૈવાતિપરિશ્રમાત્
માનસશ્રમશીલાનાં વર્જ્જયિત્વા તુ કાયિકમ્
ગુરુપર્ય્યુષિતક્લિન્નાભિષ્યન્દિદ્ર વ્યભોજનાત્
આનૂપમત્સ્યમાંસાદિ ભોજનાદતિભોજનાત્
એભિર્નિદાનૈઃ સન્દુષ્ટો યકૃત્ પક્વાશયસ્તથા
વૃક્કયોર્મૂત્રકોષે ચ જનયિત્વા ક્ષતં તતમ્
મૂત્રમાર્ગેણ તરલં પૂયરક્તાદિસન્નિભમ્
સમેદસ્કં સલસિકં નરાણાં સ્રાવયેન્મુહુઃ
સાલક્તકપયસ્તુલ્યં મૂત્રં સમ્યક્ પ્રવર્ત્તયેત્
કદાચિજ્જાયતે મૂત્રં પૂયરક્તાદિભિર્ઘનમ્
સ્થૂલસૂત્રનિભં તસ્માદધિકા જાયતે વ્યથા
દોષદૂષ્યાદિભેદેન મૂત્રસ્ય હ્રાસવર્દ્ધને
તથા વર્ણવિભેદશ્ચ જાયતે મેહિનઃ સદા
વાતિકસ્ય લક્ષણમ્
વાતજે લસિકામેહે ચામ્લગન્ધિ સશોણિતમ્
આમિક્ષાજલવન્મૂત્રં મુહુર્મૂત્રયતે નરઃ
વિશ્લિષ્ટાઃ સન્ધયસ્તસ્મિન્ મલં સમ્યઙ્ ન નિઃસરેત્
પૈત્તિકમાહ
ઘનં સપૂયં મૂત્રઞ્ચ પૈત્તિકેઽધિકપૂતિમત્
જાયતે ચાસ્ય વૈરસ્યં સન્તાપઃ કરપાદયોઃ
શ્લૈષ્મિકમાહ
શ્લૈષ્મિકે લસિકામેહે મૂત્રં શુક્લં તથાવિલમ્
તથા પર્યુષિતે તસ્મિન્નુપર્યચ્છમધો ઘનમ્
ક્ષુન્નાશો વઙ્ક્ષણકટિવ્યથા સમ્યક્ પ્રજાયતે
દ્વિત્રિદોષજમાહ
દ્વિત્રિદોષભવે મેહે મિશ્રં લક્ષણમીક્ષ્યતે
સાધ્યાસાધ્યમ્
સુસાધ્યોઽસૌ ભવેદ્યૂનામલ્પકાલભવો ગદઃ
નો ચેદસાધ્યો દુઃસાધ્યો ભવેદેવ ન સંશયઃ
કદાચિત્ પ્રબલીભૂય પ્રશામ્યેત્ પથ્યસેવનાત્
તતઃ પુનર્વર્દ્ધમાનઃ કાલાત્ કાલવશં નયેત્
ચિકિત્સા
તિન્દુ બિલ્વં વિડઙ્ગઞ્ચ વ્યાઘ્રી ધાત્રી ચ જામ્બવી
બબ્બૂલં લોહિતઞ્ચૈવ ખદિરં રક્તચન્દનમ્
એષાં ક્વાથો હરેન્મેહં લસિકાખ્યં સુદારુણમ્
તથા માઞ્જિષ્ઠમેહાદિનાનોપદ્ર વસંયુતમ્
સોમનાથરસો હેમનાથો વઙ્ગેશ્વરસ્તથા
ચન્દ્ર પ્રભાખ્યાગુટિકા તથૈવ ચન્દનાસવઃ
તૈલં પલ્લવસારાખ્યં શ્રીગોપાલાભિધં તથા
યુઞ્જ્યાદ્ યુક્ત્યનુસારેણ વ્યાધૌ ચાસ્મિન્ પ્રયત્નતઃ
અથ સોમરોગાધિકારઃ

નિદાનં લક્ષણં ચ
સ્ત્રીણામતિપ્રસઙ્ગાદ્વા શોકાચ્છ્રમવિવર્જનાત્
આભિચારિકદોષાચ્ચ ગરદોષાત્તથૈવ ચ
આપઃ સર્વશરીરેભ્યઃ ક્ષુભ્યન્તિ પ્રસ્રવન્તિ ચ
તસ્માત્તાઃ પ્રચ્યુતાઃ સ્થાનાન્મૂત્રમાર્ગે વ્રજન્તિ ચ
પ્રસન્ના વિમલાઃ શીતાઃ સસિતા નીરુજઃ સિતાઃ
સ્રવન્તિ ચાતિમાત્રન્તુ દૌર્બલ્યં ગતિહીનતા
શિરસઃ શિથિલત્વં ચ મુખતાલુવિશોષણમ્
સોમરોગ ઇતિ જ્ઞેયો દેહે સોમક્ષયાન્નૃણામ્
સોઽતિક્રાન્તંક્રમેણૈવ સ્રવેન્મૂત્રમભીક્ષ્ણશઃ
મૂત્રાતિસારમપ્યેવં તમાહુર્બલનાશનમ્
તેન તૃષ્ણાઽભિભૂતોઽસૌ જલં પિબતિ ચાધિકમ્
મૂર્ચ્છા જૃમ્ભા પ્રલાપશ્ચ ત્વગ્રૂક્ષા ચાતિમાત્રતઃ
ભક્ષ્યૈર્ભોજ્યૈશ્ચ પેયૈશ્ચ ન તૃપ્તિં લભતે સદા
ચિકિત્સા
કદલીનાં ફલં પક્વં ધાત્રીફલરસં મધુ
શર્કરાપયસા પીતમપાં ધારણમુત્તમમ્
કદલીનાં ફલં પક્વં વિદારીઞ્ચ શતાવરીમ્
ક્ષીરેણ પાયયેત્ પ્રાતરપાં ધારણમુત્તમમ્
ધાત્રીફલસ્ય રસકં મધુના ચ પિબેત્ સદા
બહુમૂત્રક્ષયં કુર્ય્યાત્ ક્ષારેણ વાસકસ્ય ચ
તાલકન્દઞ્ચ તરુણં ખર્જૂરં કદલીફલમ્
પયસા પાયયેત્ પ્રાતર્મૂત્રાતીસારનાશનમ્
માષચૂર્ણં સમધુકં વિદારી શર્કરા મધુ
પયસા પાયયેત્ પ્રાતઃ સોમરોગવિનાશનમ્
અહિફેનપ્રયોગેણ મૂત્રરોધો ભવેદ્ ધ્રુવમ્
કદલ્યાદિઘૃતૈં ધાત્રીઘૃતૈં પ્રમેહમિહિરતૈલં પલ્લવસારતૈલૈં સોમનાથ હેમનાથ
તારકેશ્વરરસાશ્ચ વસન્તકુસુમાકરરસાદીનિ ભેષજાનિ ચાત્ર પ્રયોજ્યાનિ
અથ શાતાતપોક્તપાપજરોગકથનાધિકારઃ

મહાપાપોદ્ભવા રોગાઃ
કુષ્ઠઞ્ચ રાજયક્ષ્મા ચ પ્રમેહો ગ્રહણી તથા
મૂત્રકૃચ્છ્રાશ્મરીકાસા અતીસારભગન્દરૌ
દુષ્ટવ્રણં ગણ્ડમાલા પક્ષાઘાતોઽક્ષિનાશનમ્
ઇત્યેવમાદયો રોગા મહાપાપોદ્ભવાઃ સ્મૃતાઃ
ઉપપાપોદ્ભવા રોગાઃ
જલોદરયકૃત્પ્લીહશૂલરોગવ્રણાનિ ચ
શ્વાસાજીર્ણજ્વરચ્છર્દિભ્રમમોહગલગ્રહાઃ
રક્તાર્બુદવિસર્પાદ્યા ઉપપાપોદ્ભવા ગદાઃ
પાપસમુદ્ભવા રોગાઃ
દણ્ડાપતાનકશ્ચિત્રવપુઃ કમ્પવિચર્ચ્ચિકાઃ
વલ્મીક પુણ્ડરીકાદ્યા રોગાઃ પાપસમુદ્ભવાઃ
અતિપાપોદ્ભવા રોગાઃ
અર્શ આદ્યા નૃણાં રોગાઃ અતિપાપાદ્ભવન્તિ હિ
રોગાણાં પાપોદ્ભવત્વ નિર્દેશઃ
ન પાપેન વિના દુઃખં વ્યાધયો દુઃખદા યતઃ
અતો રોગા હિ નિખિલા પાપાદેવ ભવન્તિ હિ
અથ ધ્વજભઙ્ગાધિકારઃ

ક્લીબસ્ય લક્ષણં ભેદાશ્ચ
ક્લીબઃ સ્યાત્સુરતાશક્તસ્તદ્ભાવઃ ક્લૈબ્યમુચ્યતે
તચ્ચ સપ્તવિધં પ્રોક્તં નિદાનં તસ્ય કથ્યતે
માનસમાહ
તૈસ્તૈર્ભાવૈરહૃદ્યૈશ્ચ રિરંસોર્મનસિ ક્ષતે
ધ્વજઃ પતત્યતો નૄણાં ક્લૈબ્યં સમુપજાયતે
દ્વેષ્યસ્ત્રીસમ્પ્રઙ્ગાચ્ચ ક્લૈબ્યં તન્માનસં સ્મૃતમ્
દોષજમાહ
કટુકામ્લોષ્ણલવણૈરતિમાત્રોપસેવિતૈઃ
પિત્તાચ્છુક્રક્ષયો દૃષ્ટઃ ક્લૈબ્યં તસ્માત્પ્રજાયતે
શુક્રક્ષયજમાહ
અતિવ્યવાયશીલી યો ન ચ વાજિક્રિયારતઃ
ધ્વજભઙ્ગમવાપ્નોતિ સ શુક્રક્ષયહેતુકમ્
મેઢ્રરોગજમાહ
મહતા મેઢ્રરોગેણ ચતુર્થી ક્લીબતા ભવેત્
શિરાચ્છેદજમાહ
વીર્ય્યવાહિક્ષિરાચ્છેદાન્મેહનાનુન્નતિર્ભવેત્
શુક્રસ્તમ્ભનિમિત્તકમાહ
બલિનઃ ક્ષુબ્ધમનસો નિરોધાદ્ધિ બલસ્ય ચ
ષષ્ઠં ક્લૈબ્યં સ્મૃતં તત્તુ શુક્રસ્તમ્ભનિમિત્તકમ્
સહજમાહ
જન્મપ્રમૃતિ યત્ક્લૈબ્યં સહજં તદ્ધિ સપ્તમમ્
અસાધ્યં સહજં ક્લૈબ્યં મર્મચ્છૈદાચ્ચ યદ્ ભવેત્
સ્ત્રીનપુંસકલક્ષણમ્
સ્ત્રીણામપિ ભવેત્ ક્લૈબ્યં રેતઃ ક્ષરણરોધકમ્
ક્લીબાસ્તૃપ્તિં ન ગચ્છન્તિ નાર્ય્યઃ પુંસઙ્ગમેન ચ
ગ્રન્થાન્તરે ક્લૈવ્ય નિદાનમ્
બીજધ્વજોપઘાતાભ્યાં જરયા શુક્રસંક્ષયાત્
ક્લૈબ્યં સમ્પદ્યતે તસ્ય શૃણુ સામાન્યલક્ષણમ્
સંકલ્પપ્રવણો નિત્યં પ્રિયાં વશ્યામપિ સ્ત્રિયમ્
ન યાતિ લિઙ્ગશૈથિલ્યાત્ કદાચિદ્ યાતિ વા યદિ
શ્વાસાર્ત્તઃ સ્વિન્નગાત્રશ્ચ મોઘસંકલ્પચેષ્ટિતઃ
મ્લાનશિશ્નશ્ચ નિર્વીર્ય્યઃ સ્યાદેતત્ ક્લૈબ્યલક્ષણમ્
શોકચિન્તાભયત્રાસાત્ સ્ત્રીણાં ચાતિનિષેવણાત્
વાતાદીનાં ચ વૈષમ્યાત્ ક્લૈબ્યં સમુપજાયતે
ચતુષ્પાદાભિગમનાત્ શેફસશ્ચાભિઘાતતઃ
રેતસશ્ચ પ્રતીઘાતાદ્ ધ્વજભઙ્ગઃ પ્રવર્ત્તતે
ક્લૈબ્યચિકિત્સા
ક્લૈબ્યાનામિહ સાધ્યાનાં કાર્ય્યો હેતુવિપર્યયઃ
મુખ્યં ચિકિત્સિતં યસ્માન્નિદાનપરિવર્જનમ્
હરજભુજગલૌહં ચાભ્રકં વઙ્ગચૂર્ણં કનકવિજયયષ્ટી શાલ્મલી નાગવલ્લી
ઘૃતમધુસિતદુગ્ધં પુષ્પધન્વા રસેન્દ્રો રમયતિ શતરામા દીર્ઘમાયુર્બલશ્ચ
કનકાદિક્વાથેન ભાવયિત્વા ઘૃતાદિભિર્યોજયેત્
અશ્વગન્ધાઘૃતં ચૈવામૃતપ્રાશઘૃતં બૃહત્
ચન્દ્રો દયઃ સિદ્ધસૂતો મકરધ્વજ એવ ચ
સ્વલ્પચન્દ્રો દયઃ કામદ્રો પકશ્ચૈવ કામિનીઃ
દર્પઘ્નઃ પૂર્ણચન્દ્ર ઃ! શાલ્મલીકલ્પરસાયનમ્
કામાગ્નિદીપનઞ્ચૈવ તૈલં વૈ ચન્દનાદિકમ્
ધ્વજભઙ્ગે શુભં ચ શ્રીમદનાનન્દમોદકમ્
વાજીકરણવૃષ્યોક્તં ભેષજઞ્ચ રસાયનમ્
વિશેષેણ પ્રદાતવ્યં ક્લૈબ્યદોષપ્રશાન્તયે
અથ જ્વરાતિસારાધિકારઃ

જ્વરાતિસારલક્ષણમ્
પિત્તજ્વરે પિત્તભવોઽતિસારસ્તથાઽતિસારે યદિ વા જ્વરઃ સ્યાત્
દોષસ્ય દૂષ્યસ્ય સમાનભાવાજ્જ્વરાતિસારઃ કથિતો ભિષગ્ભિઃ
અન્યઞ્ચ જ્વરાતિસારયોરુક્તં નિદાનં યત્ પૃથક્ પૃથક્
ભવેત્તન્મેલનાદ્રો ગો જ્વરાતીસારસઞ્જ્ઞકઃ
ચિકિત્સા
જ્વરાતિસારયોરુક્તં ભેષજં યત્ પૃથક્ પૃથક્
ન તન્મિલિતયોઃ કાર્ય્યમન્યોન્યં વર્દ્ધયેદ્યતઃ
પ્રાયો જ્વરહરં ભેદિ સ્તમ્ભનં ત્વતિસારનુત્
અતોઽન્યોન્યવિરુદ્ધત્વાદ્ વર્દ્ધનં તત્ પરસ્પરમ્
અન્યચ્ચ
અનુલોમનં જ્વરઘ્નં ગ્રાહકમતિસારહૃદ્ ભવતિ
પૃથગુક્તમૌષધં તજ્જ્વરાતિસારે વિરુદ્ધમન્યોઽન્યમ્
તતસ્તૌ પ્રતિકુર્વીત વિશેષોક્તચિકિત્સિતૈઃ
જ્વરાતિસારિણામાદૌ કુર્યાલ્લઙ્ઘન પાચને
પ્રાયસ્તાવામસમ્બન્ધં વિના ન ભવતો યતઃ
જ્વરાતિસારપેયાદિક્રમઃ સ્યાલ્લઙ્ઘિતે હિતઃ
જ્વરાતિસારી પેયાં વા પિબેત્ સામ્લાં શૃતાં નરઃ
અન્યચ્ચ
અતસ્તૌ પ્રતિકુર્વીત વિશેષોક્તચિકિત્સિતૈઃ
લઙ્ઘનમેકં મુક્ત્વા ન ચાન્યદસ્તીહ ભેષજં બલિનઃ
સમુદીર્ણદોષનિચયં તત્પાચયેત્તથા શમયેત્
લઙ્ઘનમુભયોરુક્તં મિલિતે કાર્યં વિશેષતસ્તદનુ
ઉત્પલષષ્ઠકસિદ્ધં લાજામણ્ડાદિકં સકલમ્
યથા
પૃશ્નિપર્ણીબલાબિલ્વધનિકાનાગરોત્પલૈઃ
જ્વરાતિસારયોર્વાઽપિ પિબેત્સામ્લં શૃતં નરઃ
દેયો હિતાનુપાનેન રસો ગગનસુન્દરઃ
અતીસારે જ્વરે ચાપિ શુભા ચ કનકપ્રભા
અથ વિવિધરોગાધિકારઃ

વાતબલાસકજ્વર લક્ષણમ્
નિત્યં મન્દજ્વરો રૂક્ષઃ શૂનકસ્તેન સીદતિ
સ્તબ્ધાઙ્ગઃ શ્લેષ્મભૂયિષ્ઠો નરો વાતબલાસકી
પ્રલેપકજ્વરલક્ષણમ્
પ્રલિમ્પન્નિવ ગાત્રાણિ ઘર્મેણ ગૌરવેણ વા
મન્દજ્વરવિલેપી ચ સશીતઃ સ્યાત્ પ્રલેપકઃ
અર્દ્ધાઙ્ગજ્વરસ્ય લક્ષણમ્
વિદગ્ધેઽન્નરસે દેહે શ્લેષ્મપિત્તે વ્યવસ્થિતે
તેનાર્દ્ધં શીતલં દેહે ચાર્દ્ધઞ્ચોષ્ણં પ્રજાયતે
રસગતજ્વરસ્ય લક્ષણમ્
ગુરુતા હૃદયોત્ક્લેશઃ સદનં છર્દ્યરોચકૌ
રસસ્થે તુ જ્વરે લિઙ્ગં દૈન્યં ચાસ્યોપજાયતે
રક્તગતજ્વરસ્ય લક્ષણમ્
રક્તનિષ્ઠીવનં દાહો મોહશ્છર્દનવિભ્રમૌ
પ્રલાપઃ પિડિકા તૃષ્ણા રક્તપ્રાપ્તે જ્વરે નૃણામ્
માંસગતસ્ય જ્વરસ્ય લક્ષણમ્
પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં તૃષ્ણા સૃષ્ટમૂત્રપુરીષતા
ઉષ્માન્તર્દાહવિક્ષેપો ગ્લાનિઃ સ્યાન્માંસગે જ્વરે
મેદોગતજ્વરસ્ય લક્ષણમ્
ભૃશં સ્વેદસ્તૃષા મૂર્ચ્છા પ્રલાપશ્છર્દિરેવ ચ
દૌર્ગન્ધ્યારોચકૌ ગ્લાનિર્મેદઃસ્થે ચાસહિષ્ણુતા
અસ્થિગતજ્વરસ્ય લક્ષણમ્
ભેદોઽસ્થ્ના કૂજનં શ્વાસો વિરેકશ્છર્દિ રેવ ચ
વિક્ષેપણઞ્ચ ગાત્રાણામેતદસ્થિગતે જ્વરે
મજ્જગતજ્વરસ્ય લક્ષણમ્
તમઃ પ્રવેશનં હિક્કા કાસઃ શૈત્યં વમિસ્તથા
અન્તર્દાહો મહાશ્વાસો મર્મ્મભેદશ્ચ મજ્જગે
શુક્રગતજ્વરસ્ય લક્ષણમ્
મરણં પ્રાપ્નુયાત્ તત્ર શુક્રસ્થાનગતે જ્વરે
શેફસઃ સ્તબ્ધતા મોક્ષઃ શુક્રસ્ય તુ વિશેષતઃ
પ્રાકૃતવિકૃતજ્વરયોર્લક્ષણે
વર્ષાશરદ્વસન્તેષુ વાતાદ્યઃ પ્રાકૃતઃ ક્રમાત્
વૈકૃતોઽન્ય સ દુઃસાધ્યઃ પ્રાકૃતશ્ચાનિલોદ્ભવઃ
વર્ષાસુ મારુતો દુષ્ટઃ પિત્તશ્લેષ્માન્વિતો જ્વરમ્
કુર્ય્યાત્ પિત્તઞ્ચ શરદિ તસ્ય ચાનુબલઃ કફઃ
તત્પ્રકૃત્યા વિસર્ગાચ્ચ તત્ર નાનશનાદ્ ભયમ્
કફો વસન્તે તમપિ વાતપિત્તં ભવેદનુ
અન્તર્વેગબહિર્વેગયોર્જ્વરયોર્લક્ષણે
અન્તર્દાહોઽધિકસ્તૃષ્ણા પ્રલાપઃ શ્વસનં ભ્રમઃ
સન્ધ્યસ્થિશૂલમસ્વેદો દોષવર્ચ્ચોવિનિગ્રહઃ
અન્તર્વેગસ્ય લિઙ્ગાનિ જ્વરસ્યૈતાનિ લક્ષયેત્
સન્તાપો હ્યધિકો બાહ્યસ્તૃષ્ણાદીનાઞ્ચ માર્દવમ્
બહિર્વેગસ્ય લિઙ્ગાનિ સુખસાધ્યત્વમેવ ચ
આમજ્વરસ્ય લક્ષણમ્
લાલાપ્રસેકો હૃલ્લાસહૃદયાશુદ્ધ્ય્રોચકાઃ
તન્દ્રા લસ્યાવિપાકાસ્યવૈરસ્યં ગુરુગાત્રતા
ક્ષુન્નાશો બહુમૂત્રત્વં સ્તબ્ધતા બલવાઞ્જ્વરઃ
આમજ્વરસ્ય લિઙ્ગાનિ ન દદ્યાત્તત્ર ભેષજમ્
ભેષજં હ્યામદોષસ્ય ભૂયો જ્વલયતિ જ્વરમ્
પચ્યમાનજ્વરસ્ય લક્ષણમ્
જ્વરવેગોઽધિકસ્તૃષ્ણા પ્રલાપઃ શ્વસનં ભ્રમઃ
મલપ્રવૃત્તિરુત્ક્લેશઃ પચ્યમાનસ્ય લક્ષ્ણમ્
નિરામજ્વરલક્ષણમ્
ક્ષુત્ક્ષામતા લઘુત્વઞ્ચ ગાત્રાણાં જ્વરમાર્દવમ્
દોષપ્રવૃત્તિરષ્ટાહો નિરામજ્વરલક્ષણમ્
આસપ્તરાત્રં તરુણં જ્વરમાહુર્મનીષિણઃ
મધ્યં દ્વાદશરાત્રન્તુ જીર્ણજ્વરમતઃ પરમ્
બલવત્સ્વલ્પદોષેષુ જ્વરઃ સાધ્યોઽનુપદ્ર વઃ
યો દ્વાદશેભ્યો દિવસેભ્ય ઊર્ધ્વં દોષત્રયેભ્યો દ્વિગુણેભ્ય ઊર્ધ્વમ્
નૃણાં તનૌ તિષ્ઠતિ મન્દવેગો ભિષગ્ભિરુક્તો જ્વર એષ જીર્ણઃ
યઃ સ્યાદનિયતાત્કાલાચ્છીતોષ્મભ્યાં તથૈવ ચ
વેગતશ્ચાપિ વિષમો જ્વરઃ સ વિષમઃ સ્મૃતઃ
જ્વરસ્યોપદ્ર વાઃ
શ્વાસો મૂર્ચ્છાઽરુચિશ્છર્દિસ્તૃષ્ણાઽતીસારવિડ્ગ્રહાઃ
હિક્કાકાસાઙ્ગદાહાશ્ચ જ્વરસ્યોપદ્ર વા દશ
જ્વરમુક્તેઃપૂર્વરૂપમ્
દાહઃ સ્વેદો ભ્રમસ્તૃષ્ણા કમ્પવિડ્ભેદસંજ્ઞિતાઃ
કૂજનં ગાત્રવૈગન્ધ્યમાકૃતિજ્વરમોક્ષણે
ત્રિદોષજે જ્વરે હ્યેતદન્તર્વેગે ચ ધાતુગે
લક્ષણં મોક્ષકાલે સ્યાદન્યસ્મિન્ સ્વેદદર્શનમ્
અભિન્યાસજ્વરસ્ય લક્ષણમ્
દોષાસ્તીવ્રતરા ભવન્તિ બલિનઃ સર્વેઽપિ યત્ર જ્વરે
મોહોઽતીવ વિચેષ્ટતા વિકલતા શ્વાસો ભૃશં મૂકતા
દાહશ્ચિક્કણમાનનઞ્ચ દહનો મન્દો બલસ્ય ક્ષયઃ
સોઽભિન્યાસ ઇતિ પ્રકીર્ત્તિત ઇહ પ્રાજ્ઞૈર્ભિષગ્ભિઃ પુરા
તથા ચ
ત્રયઃ પ્રકુપિતા દોષા ઉરઃસ્રોતોઽનુગામિનઃ
આંમાતિવૃદ્ધ્યા ગ્રથિતા બુદ્ધીન્દ્રિ યમનોગતાઃ
જનયન્તિ મહાઘોરમભિન્યાસં જ્વરં દૃઢમ્
શ્રુતૌ નેત્રે પ્રસુપ્તિઃ સ્યાન્ન ચેષ્ટાં કાઞ્ચિદીહતે
ન ચ દૃષ્ટિર્ભવેત્તસ્ય સમર્થા રૂપદર્શને
ન ઘ્રાણં ન ચ સંસ્પર્શં શબ્દં વા નૈવ બુધ્યતે
શિરો લોઠયતેઽભીક્ષ્ણમાહારં નાભિનન્દતિ
કૂજતિ તુદ્યતે ચૈવ પરિવર્ત્તનમીહતે
અલ્પં પ્રભાષતે કિઞ્ચિદભિન્યાસઃ સ ઉચ્યતે
પ્રત્યાખ્યાતઃ સ ભૂયિષ્ઠઃ કશ્ચિદેવાત્ર સિધ્યતિ
જલસંત્રાસરોગમાહ
બુદ્ધિસ્થાનં યદા શ્લેષ્મા કેવલઃ પ્રતિપદ્યતે
તદા બુદ્ધૌ નિરુદ્ધાયાં શ્લેષ્મણાધિષ્ઠિતો નરઃ
જાગ્રત્સુપ્તોઽથવાત્માનં મજ્જન્તમિવ મન્યતે
સલિલાત્ત્રસ્યતિ તદા જલત્રાસં તુ તં વિદુઃ
શ્લેષ્મઘ્નં તત્ર કર્તવ્યં શોધનં શમનાદિકમ્
આહારસ્ય વિધાનેન યાવત્સ પ્રકૃતિં વ્રજેત્
અણ્ડહ્રાસરોગમાહ
સ્વનિદાનૈઃ પ્રકુપિતો વાયુર્વિગુણતાં ગતઃ
અણ્ડકોષવહાં નાડીં પ્રાપ્યોર્ધ્વં પ્રતિકર્ષતિ
સમેહનૌ તદાઽદૃશ્યૌ ભવતો વૃષણૌ કિલ
અણ્ડહ્રાસ ઇતિ પ્રોક્તો રોગોઽય ભૃશદારુણઃ
નાભિભ્રંશરોગમાહ
નાભિસ્થાને શિરાગ્રન્થિર્યશ્ચ સ્ફુરતિ સર્વદા
તિર્યગૂર્ધ્વમધશ્ચેત્સ વિચલેદ્વાયુના સદા
તદા સ્યુર્વાતજા રોગા વાન્તિરૂર્ધ્વગતે ભવેત્
અધોગતે ત્વતીસારો મન્દાગ્નિત્વં જ્વરસ્તથા
તિર્યગ્ગતેઽગ્નિમાન્દ્યં ચ વાતજાશ્ચાપરે ગદાઃ
પિડિકોદ્વેષ્ટનં ચૈવ ભૃશં સ્યાત્કટિવેદના
શુક્રદોષમાહ
વાતપિત્તશ્લેષ્મશોણિતકુણપગન્ધ્યનલ્પગ્રન્થિપૂતિપૂયક્ષીણરેતસઃ પ્રજોત્પાદને ન સમર્થા ભવન્તિ તત્ર વાતવર્ણવેદનંવાતેનૈ પિત્તવર્ણવેદનં પિત્તેનૈ શ્લેષ્મવર્ણ-વેદનંશ્લેષ્મણૌ શોણિતવર્ણપિત્તવેદનં રક્તેનૈ કુણપગન્ધ્યનલ્પં ચ રક્તેનૈ ગ્ર-ન્થિભૂતં શ્લેષ્મવાતાભ્યૌં પૂયપૂતિનિભં શ્લેષ્મપિત્તાભ્યૌંક્ષીણં શુક્રં પ્રાગુક્તં પિ-
ત્તમારુતાભ્યૌં પૂયમૂત્રપૂરીષગન્ધિસર્વવર્ણવેદનં સન્નિપાતેનેતિ
તેષુ કુણપગન્ધિગ્રન્થિપૂતિક્ષીણરેતસઃ કૃચ્છ્રસાધ્યાઃ મૂત્રપૂરીષગન્ધિરેતસસ્ત્વસાધ્યૌઃ સાધ્યમન્યચ્ચેતિ
આર્ત્તવદોષમાહ
આર્ત્તબમપિ ત્રિભિર્દોષૈઃ શોણિતચતુર્થૈઃ પૃથગ્દ્વન્દ્વૈઃ સમસ્તૈશ્ચોપસૃષ્ટમબીજં ભવતિ તદપિ દોષવર્ણવેદનાદિભિર્વિજ્ઞેયમ્
તેષુ કુણપગ્રન્થિપૂતિપૂયક્ષીણમૂત્રપુરીષપ્રકાશમસાધ્યં સાધ્યમન્યદ્ ભવતિ
સ્નાયુકરોગમાહ
શાખાસુ કુપિતા દોષાઃ શોથં કૃત્વા વિસર્પવત્
ભિન્દન્તિ તત્ક્ષતે તત્ર સોષ્મમાંસં વિશોષ્ય ચ
કુર્યુસ્તન્તુનિભં જીવં વૃત્તં સિતદ્યુતિં બહિઃ
શનૈઃ શનૈઃ ક્ષતાદ્ યાતિ છેદાત્કોપમુપૈતિ ચ
તત્પાતાચ્છોફશાન્તિઃ સ્યાત્પુનઃ સ્થાનાન્તરે ભવેત્
સ સ્નાયુક ઇતિ ખ્યાતઃ ક્રિયોક્તા તુ વિસર્પવત્
બાહ્વોર્યદિ પ્રમાદેન જઙ્ઘયોસ્ત્રુટ્યતે ક્વચિત્
સઙ્કોચં ખઞ્જતાં ચૈવ છિન્નસ્તન્તુઃ કરોત્યસૌ
રક્તાક્ષોરક્તકાન્તિઃ સમધિકદહનઃ સર્વજઃ સર્વલિઙ્ગો
રોગોઽસાવષ્ટધેત્થં મુનિભિરભિહિતઃ સ્નાયુકસ્તન્તુકીટઃ
વાતેન શ્યાવરૂક્ષઃ સરુગથ દહનાન્નીલપીતઃ સદાહો
યઃ શ્વેતઃ શ્લેષ્મણા સ્યાત્પૃથુગરિમયુતો દોષયુગ્માદ્ દ્વિલિઙ્ગઃ
ફિરઙ્ગરોગમાહ
ફિરઙ્ગસંજ્ઞકે દેશે બાહુલ્યેનૈવ યદ્ ભવેત્
તસ્માત્ફિરઙ્ગ ઇત્યુક્તો વ્યાધિર્વ્યાધિવિશારદૈઃ
નિદાનમ્
ગન્ધરોગઃ ફિરઙ્ગોઽય જાયતે દેહિનાં ધ્રુવમ્
ફિરઙ્ગિણોઽઙ્ગસંસર્ગાત્ફિરઙ્ગિણ્યાઃ પ્રસઙ્ગતઃ
વ્યાધિરાગન્તુજો હ્યેષ દોષાણામત્ર સંક્રમઃ
ભવેત્તલ્લક્ષયેત્તેષાં લક્ષણૈર્ભિષજાંવરઃ
ફિરઙ્ગસ્ત્રિવિધો જ્ઞેયો વાહ્યશ્ચાભ્યન્તરોઽપરઃ
વહિરન્તર્ભવશ્ચાપિ તેષાં લિઙ્ગાનિ ચ બ્રુવે
તત્ર બાહ્યઃ ફિરઙ્ગઃ સ્યાદ્વિસ્ફોટ સદૃશોઽલ્પરુક્
સ્ફુટિતો વ્રધ્નવદ્ વૈદ્યૈઃ સુખસાધ્યોઽપિ વા સ્મૃતઃ
સન્ધિષ્વાભ્યન્તરઃ સઃ સ્યાદામાઘાતોપમત્યથઃ
શોથં ચ જનયેદેવ કષ્ટસાધ્યો બુધૈઃ સ્મૃતઃ
ઉપદ્ર વાનાહ
કાર્શ્યં બલક્ષયો નાસાભઙ્ગો વહ્નેશ્ચ મન્દતા
અસ્થિશોષોઽસ્થિવક્રત્વં ફિરઙ્ગોપદ્ર વા અમી
સાધ્યાસાધ્યત્વમાહ
બહિર્ભવો ભવેત્સાધ્યો નવીનો નિરુપદ્ર વઃ
આભ્યન્તરસ્તુ કષ્ટેન સાધ્યઃ સ્યાદયમામયઃ

બહિરન્તર્ભવો જીર્ણઃ ક્ષીણસ્યોપદ્ર વૈર્યુતઃ
વ્યાપ્તો વ્યાધિરસાધ્યોઽયમિત્યાહુર્ભિષજઃ પુરા
ફિરઙ્ગચિકિત્સા
ફિરઙ્ગસંજ્ઞકં રોગં રસઃ કર્પૂરસંજ્ઞકઃ
અવશ્યં નાશયેદેતદૂચુઃ પૂર્વચિકિત્સકાઃ
લિખ્યતે રસકર્પૂરપ્રાશને વિધિરુત્તમઃ
અનેન વિધિના ખાદેન્મુખે શોથં ન વિન્દતિ
ગોધૂમચૂર્ણં સન્નીય વિદધ્યાત્સૂક્ષ્મકૂપિકામ્
તન્મધ્યે નિક્ષિપેત્સૂતં ચતુર્ગુઞ્જામિતં ભિષક્
તતસ્તુ ગુટિકાં કુર્યાત્ યથા ન દૃશ્યતે બહિઃ
સૂક્ષ્મચૂર્ણૈર્લવઙ્ગસ્ય તાં વટીમવધૂલયેત્
દન્તસ્પર્શો યથા ન સ્યાત્તથા તામમ્ભસા ગિલેત્
તામ્બૂલં ભક્ષયેત્પશ્ચાચ્છાકામ્લલવણાંસ્ત્યજેત્
શ્રમમાતપમધ્વાનં વિશેષાત્ સ્ત્રીનિષેવણમ્
પારદરોગનિદાનમ્
શુદ્ધો રસોઽમૃતં સાક્ષાદશુદ્ધસ્તુ સ્મૃતો વિષમ્
અયુક્તિયુક્તો રોગાય યુક્તિયુક્તો રસાયનઃ
વિધિવત્સેવ્યમાનોઽય નિહન્તિ સકલામયાન્
તસ્ય મિથ્યોપચારેણ ભવન્ત્યેતે મહાગદાઃ
પીનસો નાસિકાભઙ્ગો દન્તપાતઃ શિરોવ્યથા
ભગન્દરો વિસર્પશ્ચ નેત્રરોગો મુખામયઃ
કોઠઃ કણ્ડૂસ્ત્વચાવર્ણહાનિર્નાસાદિષુ ક્ષતમ્
કુષ્ઠોપદંશચિહ્નાનિ ગાત્રેષુ વિવિધાનિ હિ
ગ્રન્થિવચ્છોથકાઠિન્યં સરુજં ફલકોષયોઃ
પક્ષાઘાતો ગ્રન્થિવાતઃ પ્રદાહોઽસ્થ્નાઞ્ચ દારુણઃ
જાડ્યં મનોવિકારશ્ચ સર્વે કૃચ્છ્રતમા ગદાઃ
ભવન્તિ તત્ર કર્તવ્યં યથાયુક્તઞ્ચ ભેષજમ્
શીતલાનિદાનમ્
દેવ્યા શીતલયાક્રાન્તા મસૂર્યઃ શીતલા બહિઃ
જ્વરયેયુર્યથા ભૂતાધિષ્ઠિતો વિષમજ્વરઃ
તાશ્ચ સપ્તવિધાઃ ખ્યાતાસ્તાસાં ભેદાન્ પ્રચક્ષ્મહે
જ્વરપૂર્વા બૃહત્સ્ફોટૈઃ શીતલા બૃહતી ભવેત્
બૃહતીશીતલાલક્ષણમ્
સપ્તાહાન્નિસ્સરત્યેવ સપ્તાહાત્પૂર્ણતાં વ્રજેત્
તતસ્તૃતીયસપ્તાહે શુષ્યતિ સ્ખલતિ સ્વયમ્
કોદ્ર વાલક્ષણમ્
વાતશ્લેષ્મસમુદ્ભૂતા કોદ્ર વા ક્રોદ્ર વાકૃતિઃ
કશ્ચિત્તાં પ્રાહ પક્વેતિ સા તુ પાકં ન ગચ્છતિ
જલશૂકવદઙ્ગાનિ સા વિધ્યતિ વિશેષતઃ
સપ્તાહાદ્વા દશાહાદ્વા શાન્તિં યાતિ વિનૌષધમ્
પાણિસહાલક્ષણમ્
ઊષ્મણા સૂક્ષ્મજારૂપા સકણ્ડૂઃ સ્પર્શનપ્રિયા
નામ્ના પાણિસહા ખ્યાતા સપ્તાહાચ્છુષ્યતિ સ્વયમ્
સર્ષપિકાલક્ષણમ્
ચતુર્થી સર્ષપાકારા પીતસર્ષપવર્ણિની
નામ્ના સર્ષપિકા જ્ઞેયાઽભ્યઙ્ગમત્ર વિવર્જયેત્
રાજિકાલક્ષણમ્
કિઞ્ચિદૂષ્મનિમિત્તેન જાયતે રાજિકાકૃતિઃ
એષા ભવતિ બાલાનાં સુખં ચ શુષ્યતિ સ્વયમ્
મસૂરિકાલક્ષણમ્
કોઠવજ્જાયતે ષષ્ઠી લોહિતોન્નતમણ્ડલા
જ્વરપૂર્વા વ્યથાયુક્તા જ્વરસ્તિષ્ઠેદ્દિનત્રયમ્
સ્ફોટાનાં મેલનાદેષા બહુસ્ફોટાઽપિ દૃશ્યતે
દ્વિતીય મસૂરિકાલક્ષણમ્
એકસ્ફોટા ચ કૃષ્ણા ચ બોદ્ધવ્યા ચર્મજાભિધા
શીતલાયાઃ શમનોપાયઃ
શીતલાસુ ક્રિયાકાર્યા શીતલા રક્ષયા સહ
બધ્નીયાન્નિમ્બપત્રાણિ પરિતો ભવનાન્તરે
કદાચિદપિ નો કાર્યમસ્પૃશ્યસ્ય પ્રવેશનમ્
સ્ફોટેષ્વધિકદાહેષુ રક્ષા રેણૂત્કરો હિતઃ
ચન્દનં વાસકો મુસ્તં ગુડૂચી દ્રા ક્ષયા સહ
એષાં શીતકષાયસ્તુ શીતલાજ્વરનાશનઃ
જપહોમોપહારશ્ચ દાનસ્વસ્ત્યયનાર્ચનૈઃ
વિપ્રગોશમ્ભુગૌરીણાં પૂજનૈસ્તાઃ શમં નયેત્
સ્તોત્રં ચ શીતલાદેવ્યાઃ પઠેચ્છીતલિનોઽન્તિકે
બ્રાહ્મણઃ શ્રદ્ધયા યુક્તસ્તેન શામ્યન્તિ શીતલાઃ
ગ્રન્થાન્તરાત્ અથોષ્ણવાતલક્ષણમ્
વ્યાયામાધ્વાતપૈઃ પિત્તં બસ્તિં પ્રાપ્યાનિલાવૃતમ્
બસ્તિં મેઢ્રં ગુદઞ્ચૈવ પ્રદહેત્ સ્રાવયેદધઃ
મ્રૂત્રં હારિદ્ર મથવા સરક્તં રક્તમેવ વા
કૃચ્છ્રાત્પુનઃ પુનર્જન્તોરુષ્ણવાતં વદન્તિ તમ્
ચિકિત્સા
શૃતશીતપયોઽન્નાશી ચન્દનં તણ્ડુલામ્બુના
પિબેત્સશર્કરં શ્રેષ્ઠમુષ્ણવાતે સશોણિતે
બ્રધ્નસ્ય નિદાનં લક્ષણઞ્ચ
અત્યભિષ્યન્દિગુર્વન્નશુષ્કપૂત્યામિષાશનાત્
કરોતિ ગ્રન્થિવચ્છોથં દોષો વઙ્ક્ષણસન્ધિષુ
જ્વરશૂલાઙ્ગસાદાઢ્યં તં બ્રધ્નેતિ વિનિર્દિશેત્
ચિકિત્સા
ભૃષ્ટશ્ચૈરણ્ડતૈલેન સમ્યક્કલ્કોઽભયાભવઃ
કૃષ્ણાસૈન્ધવસંયુક્તો બ્રધ્નરોગહરઃ પરઃ
અજાજી હપુષા કુષ્ઠં ગોમેદં બદરાન્વિતમ્
કાઞ્જિકેન તુ સંપિષ્ટં તલ્લેપો બ્રધ્નજિત્પરઃ
કાલજ્વરસ્ય નિદાનં લક્ષણં ચ
પ્રણષ્ટવહ્નેરબલસ્ય જન્તોર્જ્વરો યદા ધાતુચયેષુ લીનઃ
પ્લીહોદરાર્ત્તિં કુરુતે સશોથં તયા સ કાલજ્વરસંજ્ઞિતઃ સ્યાત્
સુદુઃસહં પ્રાપ્ય વિકારમેનં દિને દિને કાર્શ્યમુપૈતિ મત્તર્યઃ
કૃષ્ણચ્છવિસ્તસ્ય ચ પાણ્ડુભાવો વિલૂનકેશોઽનિયતજ્વરેણ
કાલજ્વરેણ સુચિરં પરિપીડિતસ્ય જાયેત ચોત્કટતમસ્ત્વતિસારરોગઃ
ઘ્રાણાચ્ચ રક્તપતનન્ત્વપિ દન્તવેષ્ટાદેતાવુપદ્ર વકરૌ મુહુરુદ્ભવેતામ્
ગ્રન્થિકજ્વર પ્લિએ!ગૈ! નિદાનં લક્ષણં ચ
કફોણિ કક્ષા ગલ વઙ્ક્ષણેષુ યો ગ્રન્થિશોથાર્ત્તિકરો નરાણામ્
જ્વરઃ પ્રજાયેત સમસ્તદોષાત્ તં ગ્રન્થિકાખ્યં જ્વરમામનન્તિ
જ્વરઃ સુતીવ્રઃ પુરતો હિ ભૂમ્ના પુનશ્ચ કુત્રાપ્યથવા સ મન્દઃ
સર્વાઙ્ગરુક્ શીતમતિપ્રકમ્પો મૂર્ચ્છા પ્રલાપો વમથુઃ પિપાસા
સ્વેદો ભૃશં સ્વપ્નવિઘાત તન્દ્રા ખરાઽતિજિહ્વા શિથિલાઙ્ગતા ચ
ગ્લાનિપ્રમોહૌ શ્રુતિનેત્ર સુપ્તિર્નિસ્પન્દભાવં ધમની ચ ધત્તે
અસાધ્યલક્ષણમ્
સોઽય જ્વરો ગ્રન્થિકનામધેયો નિહત્ય શક્તિં સકલેન્દ્રિ યાણામ્
અસંશયં હન્ત્યતિસાર જુષ્ટં વિનષ્ટસંજ્ઞં રુધિરં વમન્તમ્
પ્રદુષ્ટવાતોદકભૂમિભાગે જીવાણવસ્તે વિષ વજ્રકલ્પાઃ
ઉન્દૂરદેહં પુરતઃ પ્રવિશ્ય નિહન્યુરાખૂન્ મરણાગ્રદૂતાન્
વિષેણ તીવ્રેણ વિષણ્ણદેહાઃ પાનાય નીરસ્ય વિદૂરભૂમિમ્
ધાવન્તિ મૂર્ચ્છન્તિ નયન્તિ દૂરં વિષં પિપાસાકુલ મૂષિકાસ્તે
જીવાણુવાહિનાં તસ્માન્મૂષિકાણાં શરીરતઃ
દેહાદ્ દેહાન્તરં યાન્તિ કીટા ગ્રન્થિજ્વરપ્રદાઃ
મન્થરજ્વરઃ મિધુરજ્વરઃઇ! પૂર્વરૂપમ્
સ્વલ્પકાસોઽરુચિસ્તૃષ્ણા પ્રલાપો દાહવાઞ્જ્વરઃ
અઙ્ગાનાં ગૌરવં ગ્લાનિરસ્થિભેદો વિનિદ્ર તા
રૂપમ્
જ્વરો દાહો ભ્રમો મોહશ્ચાતિસારો વમિસ્તૃષા
અનિદ્રા ચ મુખં રક્તં તાલુ જિહ્વા ચ શુષ્યતિ
ગ્રીવામધ્યે તુ દૃશ્યન્તે સ્ફોટકાઃ સર્ષપોપમાઃ
એતચ્ચિહ્નં ભવેદ્યત્ર સ મધુરક ઉચ્યતે
દણ્ડકજ્વરસ્ય નિદાનં લક્ષણં ચ
સન્ધ્યસ્થિકણ્ઠે જ્વરિતસ્ય યસ્ય દણ્ડાભિઘાતપ્રભવા રુજેવ
રુજા પ્રજાયેત નિશાદિનેષુ જ્વરં તમાહુઃ કિલ દણ્ડકાખ્યમ્
દિનદ્વયં દિનૈકં વા વિશ્રમ્યાસૌ પ્રવર્ત્તતે
સર્વ્વદેહચરઃ શોથઃ પ્લીહા ચાપ્યત્ર જાયતે
સ પ્રતિશ્યાય કાસાર્ત્તો જ્વરી પ્રમુચ્યતે જ્વરાત્
અષ્ટમે દિવસે પ્રાયો વાતશ્લેષ્મસમુદ્ભવાત્
રસાજ્ઞાનલક્ષણમ્
ભુઞ્જાનસ્ય નરસ્યાન્નં મધુરપ્રભૃતીન્ રસાન્
રસના યન્ન જાનાતિ રસાજ્ઞાનં તદુચ્યતે
પાચકપિત્તસ્ય વૈગુણ્યમસ્ય વ્યાધેર્નિદાનમિત્યેકે ભાષન્તે
સઙ્ક્રામકતરુણશોથવિશેષઃ બિએ!રી બેરીઇ!
નિદાનમ્
વાતશ્લેષ્મકરૈર્ભોજ્યૈઃ ક્લિન્ન શુષ્કાન્નભોજનૈઃ
સંયોગાદ્ વિષતુલ્યાનાં સ્નેહાનાં ચ નિષેવણૈઃ
નિઃસારતણ્ડુલાહારૈઃ પ્રાગ્વાતૈર્હિમશીકરૈઃ
આર્દ્ર ભૂમૌ ચિરં વાસાજ્જનાકીર્ણ સ્થલેષુ ચ
ક્ષીણશોણિતમાંસાગ્નેર્દૌર્બલ્યં હૃદિ જાયતે
યકૃત્પ્લીહ્નોર્વિકારશ્ચ ક્રમતઃ પરિવર્દ્ધતે
પ્રજાયતે તતઃ શોથો રોગઃ સઙ્ક્રામકો નવઃ
તસ્ય લક્ષણમપ્યગ્રે સમાસેનાભિધીયતે
પૂર્વરૂપમ્
અલ્પત્વાદસ્ય રોગસ્ય પ્રાગ્રૂપં ન ચ લક્ષ્યતે
દૃશ્યતે કેવલં તત્ર વહ્નિસાદો વિવર્ણતા
લક્ષણમ્
જઙ્ઘાસ્થિનિ યદા શોથો જાયતે હૃત્પ્રવેપતે
તદા તન્તુ વિજાનીયાચ્છોથં સઙ્ક્રામકં નવમ્
સ્નાયૂનાં માંસપેશીનાં ક્રિયા સમ્યઙ્ ન વર્તતે
જઙ્ઘાયાં પ્રથમં ભૂત્વા શોથઃ સર્વતનૌ વ્રજેત્
વિડ્ભેદઃ શ્વાસકૃચ્છ્રત્વમથવા વિડ્વિબદ્ધતા
સ્વલ્પત્વમસ્ય જાયેત મૂત્રસ્ય રુધિરસ્ય ચ
વેદના સર્વગાત્રેષુ જાનુયુગ્મે ચ દુઃસહા
નાનાપ્રકારં જાનીયાદિમં વ્યાધિં વિચક્ષણઃ
વાતરોગેણ તુલ્યાનિ વીક્ષ્ય લિઙ્ગાનિ કાનિચિત્
વાતરોગમિમં કેચિન્મન્યન્તે ભ્રાન્તિહેતુતઃ
તીવ્રજ્વરવિશેષોઽય ન ચાસૌનૂતનામયઃ
ઇત્યાદીનિ પ્રભાષન્તે કેચિદન્યે ભિષગ્વિદઃ
નવાવિર્ભૂતરોગોઽય શોથઃ સઙ્ક્રામકો નવઃ

સ વઙ્ગાન્ ભૂયસા હન્તિ સ્વચ્છતણ્ડુલભોજિનઃ
ગોધૂમરોટિકાહારાઃ પઞ્ચનદાદિવાસિનઃ
સઙ્ક્રામકમિમં શોથં લભન્તે પ્રાયશો નહિ
વારાણસ્યાદિદેશેષુ રોગસ્યાસ્ય પ્રકોપતઃ
પ્રજાનાન્તુ સહસ્રાણિ તૂર્ણં મૃત્યુમુખં યયુઃ
અસાધ્યલક્ષણમ્
સવ્યથં હૃદયં યસ્ય ક્ષીણસ્ય સ્પન્દતે દ્રુતમ્
રક્તપૂર્ણં શિરાકોષ્ઠં સ શીઘ્રં વિજહાત્યસૂન્
અનેન શોથેન નિપીડ્યમાનઃ કષ્ટાતિકષ્ટં શિરસો વિકારમ્
આન્ધ્યં સુદુઃખં ત્વથવાઽભ્યુપૈતિ ઘોરાંસ્તથાઽન્યાન્ નયનામયાંશ્ચ
મૃત્યોર્ભયં વિતનુતે જનમણ્ડલેષુ પ્રધ્વંસને જનપદં પ્રતિકૂલદૈવાત્
શોથો હ્યયં બહુરુજસ્તરુણઃ કદાચિદ્ હૃદ્રો ગરક્તવમનૈઃ સહસાઽતિદુઃખૈઃ
કફાશ્રિતવાયોર્લક્ષણમ્
પ્રાક્સઞ્ચિતં યસ્ય બલાસજાલમન્વેતિ ભૂયઃ પ્રબલઃ સમીરઃ
તેનાવૃતસ્તં પ્રવિધાય શુષ્કં કુર્યાત્ પ્રવૃદ્ધોઽથ વિકારવૃન્દમ્
ત્વક્સ્ફોટનં પાણિપદીક્ષણાનાં દાહોઽતિશોષો વદનસ્ય તોદઃ
હૃત્કમ્પદૌર્બલ્યમતિશ્રમત્વં ભ્રાન્તિર્મૃષોદ્ભાવનજલ્પનં ચ
વૈસ્વર્યમાલસ્યમથાવિપાકો હ્યુદાસચિન્તાઽરુચિગાત્રભઙ્ગાઃ
નિદ્રા ક્ષયો મૂત્રપુરીષબન્ધસ્તમઃ પ્રવેશો ગમનેષ્વશક્તિઃ
શ્લેષ્માન્વિતોઽય કથિતઃ સમીરઃ
અથ નેત્રાદિપરીક્ષાઽધિકારઃ

નેત્રં સ્યાત્પવનાદ્રૂ ક્ષં ધૂમ્રવર્ણં તથાઽરુણમ્
કોટરાન્તઃપ્રવિષ્ટં ચ તથા સ્તબ્ધવિલોકનમ્
હરિદ્રા ખણ્ડવર્ણં વા રક્તં વા હરિતં તથા
દીપદ્વેષિ સદાહઞ્ચ નેત્રં સ્યાત્પિત્તકોપતઃ
ચક્ષુર્બલાસબાહુલ્યાત્સ્નિગ્ધં સ્યાત્સલિલપ્લુતમ્
તથા ધવલવર્ણઞ્ચ જ્યોતિહીનં બલાન્વિતમ્
નેત્રં દ્વિદોષબાહુલ્યાત્સ્યાદ્ દોષદ્વયલક્ષણમ્
ત્રિદોષલિઙ્ગસઙ્ઘેન તં મારયતિ રોગિણમ્
ત્રિદોષદૂષિતં નેત્રમન્તર્મગ્નં ભૃશં ભવેત્
ત્રિલિઙ્ગં સલિલસ્રાવિ પ્રાન્તેનોન્મીલયત્યપિ
જિહ્વાપરીક્ષા
શાકપત્રપ્રભા રૂક્ષા સ્ફુટના રસનાઽનિલાત્
રક્તા શ્યાવા ભવેત્પિત્તાલ્લિપ્તાઽદ્રા ધવલા કફાત્
પરિદગ્ધા ખરસ્પર્શા કૃષ્ણા દોષત્રયેઽધિકે
સૈવ દોષદ્વયાધિક્યે દોષદ્વિતયલક્ષણા
મૂત્રપરીક્ષા
વાતેન પાણ્ડુરં મૂત્રં રક્તં નીલઞ્ચ પિત્તતઃ
રક્તમેવ ભવેદ્ર ક્તાદ્ધવલં ફેનિલં કફાત્
પુરીષપરીક્ષા
વાતાન્મલે તુ દૃઢતા શુષ્કતા ચાપિ જાયતે
પીતતા જાયતે પિત્તાચ્છુક્લતા શ્લેષ્મતો ભવેત્
સન્નિપાતે ચ સર્વાણિ લક્ષણાનિ ભવન્તિ હિ
વિશેષતઃ
ત્રુટિતં ફેનિલં રૂક્ષં ધૂમલં વાતકોપતઃ
વાતશ્લેષ્મવિકારેણ જાયતે કપિશં મલમ્
બદ્ધં સુત્રુટિતં પીતં શ્યામં પિત્તાનિલાદ્ ભવેત્
પીતશ્વેતં શ્લેષ્મપિત્તાદીષત્ સાન્દ્રં ચ પિચ્છિલમ્
શ્યામત્રુટિત પીતાભં બદ્ધશ્વેતં ત્રિદોષતઃ
દુર્ગન્ધઃ શીતલશ્ચૈવ વિષ્ઠોત્સર્ગો યદા ભવેત્
તદા જીર્ણં મલં વૈદ્યૈર્દોષજ્ઞૈઃ પરિભાષ્યતે
કપિલં ગુટિકાયુક્તં યદિ વર્ચોઽવલોક્યતે
પ્રક્ષીણમલદોષેણ દૂષિતઃ પરિકથ્યતે
વાતસ્ય ચ મલં કૃષ્ણં તતઃ પિત્તસ્ય પીતવિટ્
રક્તવર્ણં મલં કિઞ્ચિન્મલં શ્વેતં કફોદ્ભવમ્
આમં વા શ્લેષ્મજં પ્રાહુર્મિશ્રિતં દ્વન્દ્વજં ભવેત્
અપક્વં સ્યાદજીર્ણે તુ પક્વં સ્વચ્છં મલં ભવેત્
અત્યગ્નૌ પિણ્ડિતં શુષ્કં મન્દાગ્નૌ તુ દ્ર વીકૃતમ્
દુર્ગન્ધં ચન્દ્રિ કાયુક્તમસાધ્યં મલલક્ષણમ્
ઇતિ પ્રથમં પરિશિષ્ટમ્
દ્વિતીયં પરિશિષ્ટમ્
દ્વિતીયં પરિશિષ્ટમ્
અથ સપરિશિષ્ટશાર્ઙ્ગધરસંહિતોક્તરોગાણાં પથ્યાપથ્યવિવેચના

જ્વરે પથ્યાપથ્યમ્
રક્તશાલ્યાદયઃ શસ્તાઃ પુરાણાઃ ષષ્ટિકૈઃ સહ
યવાગ્વોદનલાજાર્થે જ્વરિતાનાં જ્વરાપહાઃ
મુદ્ગાન્ મસૂરાંશ્ચણકાન્ કુલત્થાન્ સમકુષ્ઠકાન્
યૂષાર્થે યૂષસાત્મ્યાનાં જ્વરિતાનાં પ્રદાપયેત્
પટોલપત્રં વાર્ત્તાકું કુલકં કારવેલ્લકમ્
કર્કોટકં પર્પટકં ગોજિહ્વાં બાલમૂલકમ્
પત્રં ગુડૂચ્યાઃ શાકાર્થં જ્વરિતાનાં જ્વરાપહમ્
માંસાર્થમેણલાવાદીન્ યુક્ત્યા દદ્યાદ્વિચક્ષણઃ
કુક્કુટાંશ્ચ મયૂરાંશ્ચ તિત્તિરિક્રૌઞ્ચવર્ત્તકાન્
ગુરૂષ્ણત્વાન્ન શંસન્તિ જ્વરે કેચિચ્ચિકિત્સકાઃ
લઙ્ઘનેનાનિલબલં જ્વરે યદ્યધિકં ભવેત્
ભિષઙ્માત્રાવિકલ્પજ્ઞો દદ્યાત્ તાનપિ કાલવિત્
દ્રા ક્ષાદાડિમખર્જૂરપ્રિયાલૈઃ સપરૂષકૈઃ
તર્પણાર્હસ્ય દાતવ્યં તર્પણં જ્વરનાશનમ્
કૃશોઽલ્પદોષો યઃ ક્ષીણકફો જીર્ણજ્વરાન્વિતઃ
વિબન્ધાસૃષ્ટદોષશ્ચ રૂક્ષઃ પિત્તાનિલજ્વરી
પિપાસાર્ત્તઃ સદાહશ્ચ પયસા સ સુખી ભવેત્
જીર્ણજ્વરે કફે ક્ષીણે ક્ષીરં સ્યાદમૃતોપમમ્
તદેવ તરુણે પીતં વિષવદ્ધન્તિ માનવમ્
વ્યાયામઞ્ચ વ્યવાયઞ્ચ સ્નાનં ચઙ્ક્રમણન્તથા
જ્વરમુક્તો ન સેવેત યાવન્નો બલવાન્ ભવેત્
જન્તોર્જ્વરવિમુક્તસ્ય સ્નાનં કુર્યાત્ પુનર્જ્વરમ્
તસ્માજ્જ્વરવિમુક્તોઽપિ સ્નાનં વિષમિવ ત્યજેત્
બલવર્ણાગ્નિવપુષાં યાવન્ન પ્રકૃતિર્ભવેત્
તાવજ્જ્વરેણ મુક્તોઽપિ વર્જનીયાનિ વર્જયેત્
૨ અતીસારે પથ્યાપથ્યમ્
અતીસારેઽપિ પથ્યાદિ જ્ઞેયં સર્વમજીર્ણવત્
સ્નાનાવગાહાવભ્યઙ્ગં ગુરુસ્નિન્ધદ્ર વાશનમ્
વ્યાયામમગ્નિસન્તાપમતીસારી વિવર્જયેત્
૩ ગ્રહણીરોગે પથ્યાપથ્યમ્
સુજરં દીપનં વહ્નેરન્નં પાનઞ્ચ નિત્યશઃ
સેવેત મતિમાનત્ર વિપરીતં વિવર્જયેત્
શાલિ પ્રત્નં મસૂરઞ્ચ યવં માંસરસન્તથા
મદ્ગુરઞ્ચ તથા શૃઙ્ગીં તક્રં બિલ્વઞ્ચ દાડિમમ્
શૃઙ્ગાટકં છાગદુગ્ધં વાર્તાકુઞ્ચ કશેરુકમ્
ગ્રહણીગદવાન્ નિત્યં ભુઞ્જીતૈવંવિધાનિ ચ
દિવાસ્વપ્નં સુરાં તીક્ષ્ણાં રાત્રૌ જાગરણન્તથા
ગુરુ ચાન્નમભિષ્યન્દિ યત્નતઃ પરિવર્જયેત્
૪ અજીર્ણાગ્નિમાન્દ્યયોઃ પથ્યાપથ્યમ્
દુર્જરં સન્ત્યજેત્ સર્વં નિશાયામશનન્તથા
અજીર્ણી મન્દવહ્નિશ્ચ ભક્ષયેત્ સુજરં લઘુ
૫ અર્શોરોગે પથ્યાપથ્યમ્
વાતાનુલોમનં યદ્ યત્ સરં વહ્નિપ્રદીપનમ્
સુજરં પુષ્ટિદં તત્ તદન્નપાનં હિતં મતમ્
વેગાવરોધં સ્ત્રીપૃષ્ઠયાનમુત્કટમાસનમ્
યથાસ્વં દોષલઞ્ચાન્નમર્શસઃ પરિવર્જયેત્
૬ ક્રિમિરોગે પથ્યાપથ્યમ્
પ્રત્યહં કટુકં તિક્તં ભોજનં કફનાશનમ્
ક્રિમીણાં નાશનં રુચ્યમગ્નિસન્દીપનં પરમ્
ક્ષીરાણિ માંસાનિ ઘૃતાનિ ચાપિ દધીનિ શાકાનિ ચ પર્ણવન્તિ
અમ્લઞ્ચ મિષ્ટઞ્ચ રસં વિશેષાત્ ક્રિમીઞ્જિઘાંસુઃ પરિવર્જયેદ્ધિ
૭ કામલા હલીમક પાણ્ડુરોગેષુ પથ્યાપથ્યમ્
પુરાણયવગોધૂમશાલયશ્ચ પુનર્નવા
મુદ્ગાઢકી મસૂરાણાં યૂષો જાઙ્ગલજો રસઃ
પટોલં વૃદ્ધકૂષ્માણ્ડં તરુણં કદલીફલમ્
મત્સ્યેષુ મદ્ગુરઃ શૃઙ્ગી તક્રં ધાત્ર્! યભયા ઘૃતમ્
રસોનઃ પક્વમામ્રઞ્ચ વાર્ત્તાકુરમૃતા નિશા
ઇત્યાદ્યાનિ ગદે પાણ્ડૌ હિતાન્યુક્તાનિ પણ્ડિતૈઃ
ધૂમપાનં વેગરોધઃ સ્વેદનં મૈથુનં સુરા
દિવાસ્વપ્નો મૃદશનં રામઠં માષસર્ષપૌ
તીક્ષ્ણામ્લલવણાધ્યાશગુર્વન્નાનિ જલં બહુ
પત્રશાકાનિ શિમ્બી ચ ગદે પાણ્ડૌ ન શર્મણે
૮ રક્તપિત્તે પથ્યાપથ્યમ્
પુરાણાઃ શાલિગોધૂમયવા મુદ્ગમસૂરકૌ
ચણકસ્તુવરી વૃદ્ધકૂષ્માણ્ડં કદલીફલમ્
પટોલમપિ વેત્રાગ્રં ફલં પનસતાલયોઃ
બિલ્વદાડિમખર્જૂરં ધાત્રી દ્રા ક્ષા ઉદુમ્બરમ્
પરૂષં નારિકેલઞ્ચ કપિત્થઞ્ચ કશેરુકમ્
ગવ્યં માહિષમાજં વા સર્પિશ્છાગં પયસ્તથા
શશૈણહરિતચ્છાગા બકપારાવતાદયઃ
એક્ષવં શીતસલિલં ચન્દનં ચન્દ્ર રશ્મયઃ
મનોઽનુકૂલમાખ્યાનં શ્રુતિરમ્યઞ્ચ કીર્તનમ્
પીનોન્નતસ્તનશ્રોણિરમ્યાણાં સુખવેશ્મનામ્
રૂપયૌવનમત્તાનામાશ્લેષા રમણં વિના
એવંવિધાનિ સર્વાણિ હિતાનિ રક્તપિત્તિનામ્
તીક્ષ્ણં વિદાહિ વિષ્ટમ્ભિ પાનાન્નં કૌપમમ્બુ ચ
તામ્બૂલં દધિ વાર્તાકુર્મત્સ્યો માષશ્ચ સર્ષપઃ
રસોનક્ષારનિષ્પાવકુલત્થાશ્ચ ગુડઃ સુરા
હસ્ત્યશ્વયાનં વ્યાયામઃ ક્રોધઃ સ્વપ્નવિપર્યયઃ
વ્યાયામોઽધ્વાટનં પાઠઃ સન્તાપો વહ્નિભાસ્વતોઃ
રક્તસ્રાવો ધૂમપાનં લોભશ્ચપલતા તથા
એવંવિધાનિ સર્વાણિ વર્જનીયાનિ નિત્યશઃ
નિદાનં રક્તપિત્તસ્ય યત્કિઞ્ચિત્ સમ્પ્રકાશિતમ્
જીવનારોગ્યકામૈસ્તન્ન સેવ્યં રક્તપિત્તિભિઃ
૯ કાસરોગે પથ્યાપથ્યમ્
શાલિષષ્ટિકગોધૂમ શ્યામાકયવકોદ્ર વાઃ
માષમુદ્ગકુલત્થાનાં રસઃ સર્પિઃ પુરાતનમ્
વાસ્તૂકં વાયસીશાકં વાર્ત્તાકુર્બાલમૂલકમ્
છાગં દુગ્ધં ઘૃતં છાગં સુખોષ્ણસલિલં મધુ
ધન્વાનૂપભવાનાઞ્ચ માંસં માંસાશિનાન્તથા
દ્રા ક્ષાદાડિમખર્જૂરફલાન્યત્ર હિતાનિ ચ
વસ્તિર્નસ્યમસૃઙ્મોક્ષો વ્યાયામો દન્તઘર્ષણમ્
આતપો દુષ્ટપવનો રજોમાર્ગનિષેવણમ્
વિષ્ટમ્ભીનિ વિદાહીનિ રૂક્ષાણિ વિવિધાનિ ચ
શકૃન્મૂત્રોદ્ગારકાસવમિવેગવિધારણમ્
મત્સ્યઃ કન્દઃ સર્ષપશ્ચ દુષ્ટામ્ભસ્તુમ્બુપોદિકા
રાત્રૌ જાગરણં ગ્રામ્યધર્મ્મઃ કાસેઽહિતાનિ ચ
૧૦ યક્ષ્મણિ પથ્યાપથ્યમ્
ગોધૂમશ્ચણકો મુદ્ગો રક્તશાલિ પુરાતનઃ
છાગં માંસં પયશ્છાંગં છાગં સર્પિશ્ચ શર્કરા
મત્સ્યણ્ડિકા ચ મદિરા કસ્તૂરી સિતચન્દનમ્
હર્મ્યં સ્રજઃ સ્મરકથા યુવતીનાઞ્ચ દર્શનમ્
મણિમુક્તાદિભૂષાણાં ધારણં પવનો મૃદુઃ
ધાત્ર્! યામ્રપનસાનાઞ્ચ ફલાનિ વકુલં ફલમ્
ગીતં હાસ્યં ચન્દ્ર રશ્મિર્ગિરઃ શ્રુતિસુખપ્રદાઃ
એવંભૂતાનિ સર્વાણિ શુભાન્યુક્તાનિ શોષિણામ્
રૂક્ષાન્નપાનં વિષમમશનઞ્ચ વિદાહિ યત્
કટુતિક્તકષાયામ્લશાકમાષરસોનકાઃ
શિમ્બી મત્સ્યશ્ચ તામ્બૂલં વ્યાયામો વેગધારણમ્
સાહસાનિ ચ કર્માણિ શ્રમઃ સ્વેદનમઞ્જનમ્
ઉચ્ચૈઃ સમ્ભાષણં માર્ગસેવનં નિશિ જાગરઃ
વિશેષતો નિધુવનં કર્મૌરસ્યમથેતરત્
નિદાનત્વેન ગદિતં યચ્ચ હેતુચતુષ્ટયમ્
સર્વાણ્યેતાનિ નિયતં વર્જનીયાનિ યક્ષ્મણિ
યત્ પથ્યં યદપથ્યં ચ રક્તપિત્તે મયોદિતમ્
યક્ષ્મણ્યપિ ચ તત્ પથ્યમપથ્યઞ્ચાપિ તન્મતમ્
શોકં સ્ત્રિયઃ ક્રોધમસૂયતાઞ્ચ ત્યજેદુદારાન્ વિષયાન્ ભજેચ્ચ
તથા દ્વિજાતીંસ્ત્રિદશાન્ ગુરૂંશ્ચ વાચશ્ચ પુણ્યાઃ શૃણુયાદ્ દ્વિજેભ્યઃ
૧૧ હિક્કાશ્વાસે પથ્યાપથ્યમ્
શાલિષષ્ટિકગોધૂમયવાઃ શસ્તાઃ પુરાતનાઃ
શશોઽહિભુક્ તિત્તિરશ્ચ દક્ષો ધન્યમૃગઃ શુકઃ
સર્પિઃ પુરાતનં છાગં દુગ્ધં મધુ સુરા તથા
જીવન્તિકા ચ વાસ્તૂકં રસોનશ્ચ પટોલકમ્
દ્રા ક્ષા ત્રુટિઃ પૌષ્કરઞ્ચ વાર્યુષ્ણં કટુકત્રયમ્
હિક્કાશ્વાસેષુ જાનીયાદિત્યાદ્યાનિ હિતાનિ હિ
વિદાહિ ગુરુપાનાન્નં વ્યાયામાધ્વનિષેવણમ્
શ્વાસી હિક્કી ગ્રામ્યધર્મં ક્રોધં ચિન્તાઞ્ચ સન્ત્યજેત્
૧૨ અરોચકે પથ્યમ્
રોચનં દીપનં વહ્નેર્જિહ્વાકણ્ઠવિશોધનમ્
પથ્યં શેષમપથ્યમ્
૧૩ છર્દિરોગે પથ્યાપથ્યમ્
પુરાણાઃ શાલયો લાજા ગોધૂમશ્ચ યવો મધુ
શશલાવમયૂરાદ્યાજાઙ્ગલાઃ પશુપક્ષિણઃ
જમ્બીરામલકીદ્રા ક્ષાદાડિમં બીજપૂરકમ્
નારિકેલઞ્ચ યદ્બાલં તત્તોયઞ્ચ સિતા સુરા
મનોજ્ઞગન્ધસંસેવા ચન્દનાદ્યનુલેપનમ્
શિરઃ સ્નાનં સુખાસ્યા ચ હિતાનિચ્છર્દિરોગિણામ્
યદુગ્રમુદ્વેગકરં કર્મ દ્ર વ્યમથાપિ વા
ત્યાજ્યં તદખિલં છર્દ્યાં ધીમતારોગ્યકાઙ્ક્ષિણા
૧૪ સ્વરભેદે પથ્યાપથ્યમ્
બલપુષ્ટિપ્રદં હૃદ્યં કફઘ્નં સ્વરશુદ્ધિકૃત્
અન્નં પાનઞ્ચ નિખિલં સ્વરભેદે હિતં મતમ્
નાત્રાભિષ્યન્દિ સંસેવ્યં ન ચ શીતક્રિયા હિતા
દિવાસ્વાપો ન કર્ત્તવ્યો ન ચ વેગવિધારણમ્
૧૫ તૃષ્ણારોગે પથ્યાપથ્યમ્
હૃદ્યં સુમધુરં શીતં સેવેત તૃષયાઽદિતઃ
ઉગ્રમુદ્વેગજનનં ત્યજેત્ સર્વમતન્દ્રિ તઃ
૧૬ મૂર્ચ્છારોગે પથ્યાપથ્યમ્
યવો લોહિતશાલિશ્ચ વાર્તાકુશ્ચપટોલકમ્
યૂષો જાઙ્ગલમાંસસ્ય રોહિતાદ્યાસ્તથા ઝષાઃ
ધારોષ્ણં ગોપયસ્તક્રં સ્નાનં નદ્યા જલેઽમલે
હિતાન્યેતાનિ મૂર્ચ્છાયાં સંન્યાસાખ્યે તથા ગદે

તીક્ષ્ણં દ્ર વ્યં ક્રિયા તીક્ષ્ણા વેગાનાઞ્ચ વિધારણમ્
ક્રોધશોકાદિભિર્ભાવૈરિત્યેતૈર્વર્દ્ધતે ગદઃ
૧૭ મદાત્યયે પથ્યાપથ્યમ્
હિતા મદાત્યયે પ્રત્નાઃ શાલિમુદ્ગયવાઃ સિતા
પયઃ પટોલં ખર્જૂરં દાડિમં નારિકેલકમ્
દ્રા ક્ષાધાત્રી વિચિત્રાન્નં હૃદ્યં મદ્યં પરૂષકમ્
લાવતિત્તિરદક્ષૈણશશચ્છાગાદિજો રસઃ
શિશિરઃ પવનો ધારાગૃહં ચન્દ્ર સ્ય રશ્મયઃ
ચન્દનાલેપનં સ્નાનં પ્રિયાલિઙ્ગનમેવ ચ
તામ્બૂલં ધૂમપાનઞ્ચ લવણં સ્વેદનાઞ્જને
વર્જ્યાન્યખિલતીક્ષ્ણાનિ વ્યાધૌ મદ્યસમુદ્ભવે
૧૮ દાહે પથ્યાપથ્યમ્
શાલયઃ ષષ્ટિકા મુદ્ગા મસૂરાશ્ચણકા યવાઃ
ધન્વમાંસરસા લાજમણ્ડશ્ચ લાજશક્તવઃ
શતધૌતં ઘૃતં દુગ્ધં નવનીતં પયોભવમ્
સિતા કૂષ્માણ્ડકં મોચં પનસં સ્વાદુ દાડિમમ્
પટોલં પર્પટં દ્રા ક્ષા ધાત્રીફલપરૂષકે
શિમ્બી તુમ્બી પયઃ પેટી ખર્જૂરં ધાન્યકં મિસિઃ
બાલતાલં પ્રિયાલઞ્ચ શૃઙ્ગાટકકશેરુકે
મધૂકપુષ્પં હ્રીબેરં તિક્તાનિ નિખિલાનિ ચ
શીતાઃ પ્રદેહા ભૂવેશ્મ સેકોઽભ્યઙ્ગોઽવગાહનમ્
પદ્મોત્પલદલક્ષૌમ શય્યાશીતલકાનનમ્
કથા વિચિત્રા ગીતાનિ કામિની પરિરમ્ભણમ્
ઉશીરચન્દનાલેપશીતામ્ભઃ શિશિરોઽનિલઃ
સુધાંશુરશ્મયઃ સ્નાનં મણયો મધુરા રસાઃ
એવં ચાન્યાનિ દાહેષુ સેવ્યાનિ સુખમીપ્સુભિઃ
વિરુદ્ધાન્યન્નપાનાનિ ક્રોધો વેગવિધારણમ્
ગજાશ્વયાનમધ્વા ચ ક્ષારં પિત્તકરાણિ ચ
વ્યાયામશ્ચાતપસ્તક્રં તામ્બૂલં મધુ રામઠમ્
વ્યવાયઃ કટુતિક્તોષ્ણાન્યહિતાનીતિ નિશ્ચિતમ્
૧૯ ઉન્માદે પથ્યાપથ્યમ્
રક્તશાલિર્યવો મુદ્ગો ગોધૂમઃ કૌર્મમામિષમ્
ધન્વોદ્ભવરસો દ્રા ક્ષા કપિત્થં નારિકેલકમ્
વાસ્તૂકઞ્ચ તથા બ્રાહ્મી કૂષ્માણ્ડસ્ય ફલં મહત્
પટોલં ધારોષ્ણપયઃ શતધૌતં તથા હવિઃ
પુરાતનં નૂતનં ચ સુશીતમનુલેપનમ્
હિતાન્યુક્તાન્યથોન્માદે વિરુદ્ધમશનં સુરા
ઉષ્ણાશનં તીક્ષ્ણવીર્યં પત્રશાકં કઠિલ્લકમ્
તિક્તાનિ નિખિલાન્યેવ વ્યવાયો નિશિ જાગરઃ
નિદ્રા તૃષ્ણાક્ષુધાદીનાં બલાદ્ વેગવિધારણમ્
સર્વાણિ ક્રૂરકર્માણિ મતાનિ ન શુભાય ચ
૨૦ અપસ્મારે પથ્યાપથ્યમ્
સર્પિઃ પુરાતનં મુદ્ગો ગોધૂમા રક્તશાલયઃ
કૂર્મામિષં ધન્વરસો દુગ્ધં બ્રાહ્મીદલં વચા
પટોલં વૃદ્ધકુષ્માણ્ડં વાસ્તૂકં સ્વાદુ દાડિમમ્
શોભાઞ્જનં નારિકેલં પરૂષામલકે તથા
એવંવિધાનિ ચાન્યાનિ સુખદાનિ સ્મૃતિક્ષયે
ચિન્તા શોકો ભયં ક્રોધસ્ત્વશુચીન્યશનાનિ ચ
મદ્યં મત્સ્યો વિરુદ્ધાન્નં તીક્ષ્ણોષ્ણગુરુભોજનમ્
આયાસોઽતિવ્યવાયશ્ચ પૂજ્યપૂજાવ્યતિક્રમઃ
બિમ્બ્યાષાઢફલં શાકં નિદ્રા ક્ષુત્તૃડ્વિનિગ્રહઃ
તોયાવગાહનં શૈલદ્રુમાદ્યારોહણન્તથા
ઇત્યાદીનિ સ્મૃતિધ્વંસે વર્જનીયાનિ યત્નતઃ
૨૧ આમવાતે પથ્યાપથ્યમ્
વાસ્તૂકશાકં સારિષ્ટં શાકં પૌનર્નવં હિતમ્
પટોલં લશુનઞ્ચૈવ વાર્તાકું કારવેલ્લકમ્
યવાન્નં કોરદૂષાન્નં પુરાણં શાલિષષ્ટિકમ્
લાવકાનાં તથા માંસં હિતં તક્રેણ સંસ્કૃતમ્
સિતં ચ યૂષં કૌલત્થં કાલાયં ચણકસ્ય ચ
રુચ્યં દદ્યાદ્યથાસાત્મ્યમામવાતહિતઞ્ચ યત્
દધિ મત્સ્યો ગુડઃ ક્ષીરં દુષ્ટનીરમુપોદિકા
વિરુદ્ધમશનં પૂર્વો વાયુવેગસ્ય રોધનમ્
નિશાયાં જાગરઃ શીતતોયસ્ય પરિષેવણમ્
ન હિતાન્યનિલે સામે વ્યવાયાતિશયોપિ ચ
૨૨ શૂલરોગે પથ્યાપથ્યમ્
પુરાણાઃ શાલયઃ ક્ષીરમુષ્ણં જાઙ્ગલજો રસઃ
પટોલં કારવેલ્લઞ્ચ દ્રા ક્ષા પક્વામ્રદાડિમૌ
વિડં શાલિઞ્ચ પત્રાણિ તપ્તામ્ભો દેવપુષ્પકમ્
અનુલોમકરાણ્યત્ર સર્વાણ્યેવ હિતાનિ વૈ
વ્યાયામં મૈથુનં મદ્યં લવણં કટુવૈદલમ્
વેગરોધં શુચં ક્રોધં વર્જયેચ્છૂલવાન્નરઃ
૨૩ ઉદાવર્ત્તાનાહયોઃ પથ્યાપથ્યમ્
સુજરઞ્ચ સરં યદ્ યદન્નં પાનઞ્ચ પુષ્ટિદમ્
ઉદાવર્તે તથાનાહે સેવ્યં વર્જ્યં યતોઽન્યથા
૨૪ હૃદ્રો ગે પથ્યાપથ્યમ્
પુરાતનો રક્તશાલિર્જાઙ્ગલા મૃગપક્ષિણઃ
કુલત્થમુદ્ગયૂષાશ્ચ પટોલં કદલીફલમ્
રસાલં વૃદ્ધકૂષ્માણ્ડં દાડિમઞ્ચ હરીતકી
દ્રા ક્ષા તક્રં સૈન્ધવઞ્ચ હિતાનિ હૃદયામયે
વેગરોધો વ્યવાયશ્ચ વ્યાયામો નિશિ જાગરઃ
સહ્યવિન્ધ્યસમુદ્ભૂતસરિતાં સલિલન્તથા
મેષીપયો જલં દુષ્ટં ગુરુતિક્તામ્લભોજનમ્
પત્રશાકઞ્ચાધ્યશનં ન હિતાનિ હૃદામયે
૨૫ ઉદરરોગે પથ્યાપથ્યમ્
અબ્દોત્પન્ના રક્તશાલિર્યવમુદ્ગકુલત્થકાઃ
માક્ષિકઞ્ચ સુરા સીધુર્જાઙ્ગલા મૃગપક્ષિણઃ
રસોનમાર્દ્ર કં તક્રં કુલકં શિગ્રુજં ફલમ્
પુનર્નવા કારવેલ્લં તામ્બૂલૈલે પયસ્તથા
લઘ્વન્નં દીપનં તિક્તં વીક્ષ્ય દોષાનલૌ બલમ્
યુઞ્જ્યાદુદરિણે વૈદ્ય ઇત્યાદ્યાનિ યથાતથમ્
પયોઽતિપાનં ગુર્વન્નં સ્નેહનં ધૂમસેવનમ્
ઔદકાનૂપમાંસાનિ પત્રશાકં તિલો દધિ
લવણાશનમુષ્ણાનિ વિદાહીન્યમ્બુ દોષવત્
મહેન્દ્રા દ્રિ ભવાનાઞ્ચ સરિતાં સલિલન્તથા
વ્યાયામશ્ચ વ્યવાયશ્ચ સ્નાનં ચઙ્ક્રમણન્તથા
એવંવિધાનિ ચાન્યાનિ ત્યાજ્યાન્યુદરિભિઃ સદા
૨૬ ગુલ્મે પથ્યાપથ્યમ્
વલ્લૂરં મૂલકં મત્સ્યાન્ શુષ્કશાકાનિ વૈદલમ્
ન ખાદેચ્ચાલુકં ગુલ્મી મધુરાણિ ફલાનિ ચ
૨૭ મૂત્રાઘાતે પથ્યાપથ્યમ્
મૂત્રકૃચ્છ્રેઽશ્મરીરોગે યત્પથ્યં ચ પ્રયુજ્યતે
મૂત્રાઘાતેષુ સર્વેષુ તદ્યુઞ્જ્યાદ્ દેશકાલવિત્
૨૮ મૂત્રકૃચ્છ્રે પથ્યાપથ્યમ્
અન્નપાનમનુગ્રં યન્મૂત્રલઞ્ચાનુલોમનમ્
હિતમત્ર વિજાનીયાદ્વિપરીતં સુખાય ન
૨૯ અશ્મર્યામ્ પથ્યાપથ્યમ્
વ્રણક્રિયાં હતે શલ્યે પથ્યેનૈનાઞ્ચ વર્ત્તયેત્
૩૦ પ્રમેહે પથ્યાપથ્યમ્
શ્યામાકકોદ્ર વોદ્દાલગોધૂમચણકાઢકી
કુલત્થાશ્ચ હિતા ભોજ્યે પુરાણા મેહિનાં સદા
જાઙ્ગલં તિક્તશાકઞ્ચ યવાન્નઞ્ચ શ્રમો મધુ
એતદન્યચ્છર્કરાદ્યંશ્લેષ્મલઞ્ચ ન શર્મણે
૩૧ સોમરોગે પથ્યાપથ્યમ્
યવગોધૂમમાંસાનિ ક્ષીરમુદ્ધૃતસારકમ્
વ્યાયામો ભ્રમણઞ્ચાપિ હિતાય સોમરોગિણામ્
એક્ષવઞ્ચામ્બુપાનઞ્ચ ફલમામસુખાસનમ્
અહિતાય વિનિર્દિષ્ટં ભિષગ્ભિઃ શાસ્ત્રકોવિદૈઃ
૩૨ સ્થૌલ્યે પથ્યાપથ્યમ્
પુરાણશાલયો મુદ્ગકુલત્થોદ્દાલકોદ્ર વાઃ
લેખના બસ્તયશ્ચૈવ સેવ્યા મેદસ્વિના સદા
શ્રમચિન્તાવ્યવાયાધ્વક્ષૌદ્ર જાગરણપ્રિયઃ
હન્ત્યવશ્યમતિસ્થૌલ્યં યવશ્યામાકભોજનૈઃ
અસ્વપ્નઞ્ચ વ્યવાયઞ્ચ વ્યાયામં ચિન્તનાનિ ચ
સ્થૌલ્યમિચ્છન્ પરિત્યક્તું ક્રમેણાતિપ્રવર્દ્ધયેત્
પ્રાતર્મધુયુતં વારિ સેવિતં સ્થૌલ્યનાશનમ્
ઉષ્ણમન્નસ્ય મણ્ડં વા પિબન્ કૃશતનુર્ભવેત્
સ્નાનં રસાયનં શાલીન્ ગોધૂમાન્ સુખશીલતામ્
ક્ષીરેક્ષુ વિકૃતીર્માષાન્ સૌહિત્યં સ્નેહનાનિ ચ
સ્વભાવસ્થત્વમન્વિચ્છન્ મેદસ્વી પરિવર્જયેત્
૩૩ શોથરોગે પથ્યાપથ્યમ્
પુરાણાઃ શાલયો મુદ્ગા યવાઃ શિમ્બી પુનર્નવા
રક્તશિગ્રુરસોનૌ ચ માણમૂલં પટોલકમ્
તામ્રચૂડમયૂરાદિખગાનામામિષૈરસમ્
શૃઙ્ગીમદ્ગુરયોર્યૂષો યૂષઃ કૂર્મામિષોદ્ભવઃ
નિમ્બપત્રં હરિદ્રા ચ તિક્તાનિ દીપનાનિ ચ
ઇત્યાદ્યાનિ વિજાનીયાદ્ધિતાનિ શ્વયથૌ ભિષક્
ગુર્વન્નંમદ્યમમ્લઞ્ચ શીતતોયં વિદાહિ ચ
દિવાસ્વાપં મૈથુનઞ્ચ શોથરોગીઃ પરિત્યજેત્
૩૪ વૃદ્ધિરોગે પથ્યાપથ્યમ્
અનભિષ્યન્દિ પાનાન્નં નાતિશીતા ક્રિયા તથા
વૃદ્ધિરોગે હિતાય સ્યાદ્વિપરીતં વિવર્જ્જયેત્
૩૫ ગલગણ્ડાદિરોગે પથ્યાપથ્યમ્
યવમુદ્ગપટોલાનિ કટુરૂક્ષઞ્ચ ભોજનમ્
છર્દિં શોણિતમોક્ષઞ્ચ ગલગણ્ડે પ્રયોજયેત્
વાતકફવૃદ્ધિકરા યોગા અપથ્યાઃ
૩૬ અર્બુદરોગે પથ્યાપથ્યમ્
પુરાણઘૃતપાનઞ્ચ જીર્ણલોહિતશાલયઃ
યવા મુદ્ગાઃ પટોલઞ્ચ રક્તશિગ્રુઃ કઠિલ્લકમ્
શાલિઞ્ચશાકં વેત્રાગ્રં રૂક્ષાણિ ચ કટૂનિ ચ
દીપનાનિ ચ સર્વાણિ ગુગ્ગુલુશ્ચ શિલાજતુ
ગલગણ્ડે ગણ્ડમાલાઽપચીગ્રન્થ્યર્બુદાન્તરે
યથાદોષં યથાઽવસ્થં પથ્યમેતત્ પ્રકીર્ત્તિતમ્
દુગ્ધેક્ષુવિકૃતિઃ સર્વા માંસં ચાનૂપસમ્ભવમ્
પિષ્ટાન્નમમ્લં મધુરં ગુર્વભિષ્યન્દકારિ ચ
અર્બુદેઽપથ્યમેતદ્ધિ વર્જ્યમર્બુદરોગિભિઃ
૩૭ શ્લીપદરોગે પથ્યાપથ્યમ્
કફઘ્નં સારકં પાનમન્નં વહ્નિકરઞ્ચ યત્
નાભિષ્યન્દકરં પથ્યં હેયમન્યદ્વિજાનતા
૩૮ વિદ્ર ધિવ્રણરોગે પથ્યાપથ્યમ્

જીર્ણશાલ્યોદનં સ્નિગ્ધં જીવન્તી ચ પુનર્નવા
પટોલં મુદ્ગયૂષશ્ચ હિતાન્યેતાનિ સન્તતમ્
અમ્લં દધિ ચ શાકં ચ માંસમાનૂપમૌદકમ્
ક્ષીરં ગુરૂણિ ચાન્નાનિ વ્રણે ચ પરિવર્જયેત્
૩૯ વ્રણશોથે પથ્યાપથ્યમ્
શોથે યાન્યન્નપાનાનિ ભેષજાનિ હિતાનિ ચ
તાનિ સર્વાણિ જાનીયાદ્ વ્રણે સ્યુઃ શર્મણે સદા
આગન્તુજવ્રણે પથ્યાપથ્યમ્
શારીરવ્રણવચ્ચાત્ર ક્રિયા કાર્યા ભિષગ્વરૈઃ
૪૧ ભગ્નાધિકારે પથ્યાપથ્યમ્
માંસં માંસરસઃ ક્ષીરં સપિર્યૂષઃ કલાયજઃ
બૃંહણઞ્ચાન્નપાનઞ્ચ દેયં ભગ્નાય જાનતા
લવણં કટુકં ક્ષારમમ્લં મૈથુનમાતપમ્
વ્યાયામઞ્ચ ન સેવેત ભગ્નો રૂક્ષાન્નમેવ ચ
૪૨ નાડીવ્રણે પથ્યાપથ્યમ્
યદ્વાયોરાનુલોમ્યાય યચ્ચાગ્નિબલવૃદ્ધયે
યચ્ચાસ્રશુદ્ધ્યૈ તત્પથ્યમતોઽન્યચ્ચાત્ર ગર્હિતમ્
૪૩ ભગન્દરે પથ્યાપથ્યમ્
સર્ષપઃ શાલિમુદ્ગૌ ચ વિલેપી જાઙ્ગલો રસઃ
પટોલં શિગ્રુ વેત્રાગ્રં પત્તૂરં બાલમૂલકમ્
તિલસર્ષપયોસ્તૈલં તિક્તવર્ગો ઘૃતં મધુ
એવંવિધાનિ ચાન્યાનિ ભગન્દરહિતાનિ હિ
વિરુદ્ધાન્યન્નપાનાનિ વિષમાશનમાતપમ્
વ્યાયામં મૈથુનં યુદ્ધં પૃષ્ઠયાનં ગુરૂણિ ચ
સંવત્સરં પરિહરેદુપરૂઢવ્રણો નરઃ
૪૪ ઉપદંશે પથ્યાપથ્યમ્
રક્તશાલિ યવં મુદ્ગં ઘૃતં શિગ્રુફલન્તથા
પટોલં તિક્તવર્ગઞ્ચ નિષેવેતોપદંશવાન્
દિવાનિદ્રા ઞ્ચ ગુર્વન્નં વેગસન્ધારણં ગુડમ્
મદ્યમાયાસમમ્લઞ્ચ વર્જયેદુપદંશવાન્
પાપપ્રમેહી વાતાસ્રી કુષ્ઠી પાપોપદંશવાન્
ન ભજેદઙ્ગનાં નાપિ તદ્ગદિન્યઙ્ગના નરમ્
૪૫ શૂકદોષે પથ્યાપથ્યમ્
શૂકરોગેષુ પથ્યાનિ સર્પિઃ શાલિર્યવો વચા
મુદ્ગયૂષો દાડિમઞ્ચ પટોલં બાલમૂલકમ્
શિગ્રું કર્કોટકં ચૈવ વેત્રાગ્રં ચ કઠિલ્લકમ્
પત્તૂરં સૈન્ધવં તૈલં કૂપસ્ય સલિલન્તથા
ધારણં મૂત્રવેગસ્ય દિવાનિદ્રા ચ મૈથુનં
વ્યાયામો ગુરુભોજ્યઞ્ચ ન હિતાનિ તથા ગુડાઃ
૪૬ કુષ્ઠેષુ પથ્યાપથ્યમ્
પુરાણાઃ શાલયો મુદ્ગા આઢક્યશ્ચ મસૂરકાઃ
યવા નિમ્બસ્ય પત્રાણિ પટોલં બૃહતીફલમ્
ચક્રમર્દદલં મેષશૃઙ્ગઞ્ચ હિલમોચિકા
કોષાતકી ચ વેત્રાગ્રં પક્વં તાલં પુનર્નવા
ગોખરોષ્ટ્રાશ્વમહિષીમૂત્રં સર્પિર્વિ રેચનમ્
નિખિલાનિ ચ તિક્તાનિ કુષ્ઠરોગે હિતાનિ ચ
પાપં કર્મ દિવાનિદ્રા વિરુદ્ધવિષમાશનમ્
વ્યાયામો વેગરોધશ્ચ સૂર્ય્યરશ્મિશ્ચ મૈથુનમ્
ગુરુદ્ર વનવાન્નાનાં ભોજનઞ્ચ ગુડો દધિ
દુગ્ધં મદ્યમામિષં ચ મત્સ્યો માષસ્તિલસ્તથા
ઇક્ષુરમ્લં મૂલકઞ્ચ વિષ્ટમ્ભિ ચ વિદાહકૃત્
એવંવિધાનિ ચાન્યાનિ કુષ્ઠે વર્જ્યાનિ નિત્યશઃ
૪૭ ક્ષુદ્ર રોગે પથ્યાપથ્યમ્
વાતાનુલોમનં યચ્ચ શકૃન્મૂત્રપ્રવર્ત્તનમ્
શોધનં શોણિતસ્યાપિ ત્રિદોષઘ્નાનિ યાનિ ચ
દ્ર વ્યાણિ ક્ષુદ્ર રોગેષુ હિતાન્યેવંવિધાનિ ચ
વિપરીતાનિ સર્વાણિ વર્જનીયાનિ યત્નતઃ
૪૮ વિસ્ફોટે પથ્યાપથ્યમ્
રક્તદોષહરં યદ્ યદ્ યદ્ યત્પિત્તપ્રણાશનમ્
સર્વમત્ર પ્રયોક્તવ્યં વિવિચ્ય ભિષજા સદા
૪૯ મસૂરિકારોગે પથ્યાપથ્યમ્
યથાતથં પ્રતીકાર્ય્યા જ્વરકાસાદયશ્ચ તે
ઉચ્ચૈસ્તમે પ્રશસ્તે ચ મસૂરીરોગપીડિતઃ
શુષ્કે ગૃહે વસેન્નિત્યં ગુરૂષ્ણવસનાવૃતઃ
શીતં વાતં જલં શીતં વહ્નિતાપં તથાતપમ્
ત્યજેત્ કાન્તાં દિવાસ્વાપં યાત્રાં રાત્રૌ ચ જાગરમ્
કિઞ્ચિદુષ્ણામ્બુના સ્વેદઃ રોમાન્તીજ્વરનાશનઃ
પૂર્વં લઙ્ઘનવાન્તિરેચનશિરાવેધાઃ શશાઙ્કોજ્જ્વલા
જીર્ણા ષષ્ટિકશાલયોઽપિ ચણકા મુદ્ગા મસૂરા યવાઃ
સર્વેઽપિ પ્રતુદાઃ કપોતચટકા દાત્યૂહક્રૌઞ્ચાદયો
જીવઞ્જીવશુકાદયોઽપિ કુલકં કાઠિલ્લમાષાઢકમ્
ઇત્થં સર્વદશાવિભાગવિહિતં પથ્યં યથાદોષતઃ
સંયુક્તં મુદમાતનોતિ નિતરાં નૄણાં મસૂરીગદે
રતં ખેદં શ્રમં તૈલં ગુર્વન્નં ક્રોધમાતપમ્
દુષ્ટામ્બુ દુષ્ટપવનં વિરુદ્ધાન્યશનાનિ ચ
નિષ્પાવમાલુકં શાકં લવણં વિષમાસનમ્
કટ્વમ્લં વેગરોધઞ્ચ મસૂરીગદવાંસ્ત્યજેત્
૫૦ વિસર્પે પથ્યાપથ્યમ્
તિક્તવર્ગોઽખિલશ્ચૈવ પાનાન્નમવિદાહકમ્
દ્ર વ્યં શોણિતસંશુદ્ધિકરં ચન્દનલેપનમ્
અનુદ્વેગકરં કર્મ વિસર્પે પરમં હિતમ્
વિપરીતં વિજાનીયાત્ ક્લેશદં ગદવૃદ્ધિકૃત્
૫૧ શીતપિત્તાદિષુ પથ્યાપથ્યમ્
પુરાણાઃ શાલયઃ શસ્તા યૂષો મુદ્ગકુલત્થયોઃ
કર્કોટકં કારવેલ્લં શિગ્રુદ્રા ર્ક્ષા! ચ દાડિમમ્
કટુતૈલં તપ્તનીરં નિખિલં કફપિત્તહૃત્
જ્ઞેયાનિ શીતપિત્તાદિગદેષુ શુભદાનિ હિ
ગુર્વન્નપાનં ક્ષીરેષુ વિકારાન્ મધુરં રસમ્
અમ્લઞ્ચાપ્યૌદકાનૂપજીવાનામામિષં તથા
સ્નેહં મદ્યં નવીનઞ્ચ મત્સ્યં પ્રાગ્દક્ષિણાનિલમ્
પીતમમ્બુ દિવાસ્વાપં શીતપિત્તાદિમાંસ્ત્યજેત્
૫૨ ઉદર્દકોઠાદિરોગે પથ્યાપથ્યમ્
શાલિમુદ્ગકુલત્થાંશ્ચ કારવેલ્લમુપોદિકામ્
વેત્રાગ્રં તપ્તનીરઞ્ચ શ્લેષ્મપિત્તહરાણિ ચ
કટુતિક્તકષાયાણિ સર્વાણીતિ ગણઃ સખા
શીતપિત્તોદર્દકોઠરોગિણાં સ્યાદ્યથામતમ્
ક્ષીરેક્ષુજાતા વિવિધા વિકારા મત્સ્યૌદકાનૂપભવામિષાણિ
નવીનમદ્યં વમિવેગરોધઃ પ્રાગ્દક્ષિણાશાપવનોઽહ્નિ નિદ્રા
સ્નાનં વિરુદ્ધાશનમાતપઞ્ચ સ્નિગ્ધં તથાઽમ્લ મધુરં વ્યવાયઃ
ગુર્વન્નપાનાનિ ચ શીતપિત્તકોઠામયોદર્દવતાં વિષાણિ
૫૩ અમ્લપિત્તે પથ્યાપથ્યમ્
યવગોધૂમમુદ્ગાશ્ચ પુરાણા રક્તશાલયઃ
જલાનિ તપ્તશીતાનિ શર્કરા મધુશક્તવઃ
કર્કોટકં કારવેલ્લં પટોલં હિલમોચિકા
વેત્રાગ્રં વૃદ્ધકૂષ્માણ્ડં રમ્ભાપુષ્પઞ્ચ વાસ્તુકમ્
કપિત્થં દાડિમં ધાત્રી તિક્તાનિ સકલાનિ ચ
અમ્લપિત્તામયે નિત્યં સેવિતવ્યાનિ માનવૈઃ
નવાન્નાનિ સમસ્તાનિ કફપિત્તકરાણિ ચ
વમિવેગં તિલાન્ માષાન્ કુલત્થાસ્તૈલભક્ષણમ્
અવિદુગ્ધઞ્ચ ધાન્યામ્લં લવણામ્લકટૂનિ ચ
ગુર્વન્નં દધિ મદ્યઞ્ચ વર્જયેદમ્લપિત્તવાન્
૫૪ વાતરક્તે પથ્યાપથ્યમ્
યવષષ્ટિકનીવારકલાયારુણશાલયઃ
ગોધૂમશ્ચણકો મુદ્ગસ્તુવરી ચ મુકુષ્ઠકઃ
અવ્યજામહિષીણાઞ્ચ ગવાં સર્પિઃ પયસ્તથા
ઉપોદિકા કાકમાચી વેત્રાગ્રં સુનિષણ્ણકમ્
વાસ્તૂકં કારવેલ્લઞ્ચ કૂષ્માણ્ડઞ્ચ પુરાતનમ્
પટોલં તિક્તસઙ્ઘશ્ચ પથ્યાનિ વાતશોણિતે
માષં કુલત્થં નિષ્પાવં કલાયં મૂલકં દધિ
મદ્યં માંસઞ્ચ મત્સ્યઞ્ચ કાઞ્જિકં ક્ષારસેવનમ્
દિવાસ્વપ્નં વહ્નિતાપં વ્યાયામં મૈથુનન્તથા
કટૂષ્ણગુર્વભિષ્યન્દિ લવણામ્લાનિ વર્જયેત્
૫૫ વાતરોગેષુ પથ્યાપથ્યમ્
સંવત્સરોષિતાઃ શાલિષષ્ટિકાસ્તૈલસર્પિષી
ગ્રામ્યાનૂપૌદકાનાઞ્ચ યૂષો માષકુલત્થયોઃ
નવીનતિલગોધૂમવાર્ત્તાકુલશુનાનિ ચ
રોહિતો મદ્ગુરઃ શૃઙ્ગી વર્મી ચ કવયીલ્લિશૌ
દ્રા ક્ષાદાડિમજમ્બીરપરૂષકફલાનિ ચ
સ્નિગ્ધોષ્ણાનિ ચ ભોજ્યાનિ સ્નિગ્ધોષ્ણમનુલેપનમ્
એવંવિધાનિ સર્વાણિ હિતાનિ વાતરોગિણામ્
તૃણધાન્યકલાયઞ્ચ ચણકો રાજમાષકઃ
કઠિલ્લકઞ્ચ નિષ્પાવબીજં બિમ્બીકશેરુકમ્
શીતમમ્બુ વિરુદ્ધાન્નં વ્યવાયો ભ્રમણં બહુ
એવં વિધાનિ સર્વાણિ ન હિતાન્યનિલામયે
વિશેષાદર્દિતાધ્માનવતાં સ્નાનં વિગર્હિતમ્
૫૬ ઊરુસ્તમ્ભે પથ્યાપથ્યમ્
ભોજ્યાઃ પુરાણા ગોધૂમકોદ્ર વોદ્દાલશાલયઃ
જાઙ્ગલૈરઘૃતૈર્માંસૈઃ શાકૈશ્ચાલવણૈર્હિતઃ
શાકૈરલવણૈર્દદ્યાજ્જલતૈલાજ્યસાધિતૈઃ
સુનિષણ્ણકનિમ્બાદ્યૈર્જીર્ણં શાલ્યોદનં ભિષક્
પ્રતારયેત્ પ્રતિસ્રોતો નદીં શીતજલાં શિવામ્
સરશ્ચ વિમલં શીતં સ્થિરતોયં પુનઃ પુનઃ
ગુરુશીતદ્ર વસ્નિગ્ધવિરુદ્ધાસાત્મ્યભોજનમ્
ત્યજેદમ્લઞ્ચ લવણમૂરુસ્તમ્ભગદાર્દિતઃ
૫૭ વેપથુવાતે પથ્યા પથ્યમ્
વાતવ્યાધિષુ યત્ પથ્યં યદપથ્યઞ્ચ કીર્ત્તિતમ્
જ્ઞેયં વેપથુવાતે તત્ પથ્યઞ્ચાપથ્યમેવ ચ
૫૮ અચલ વાતે પથ્યા પથ્યમ્
અપસ્મારે ચ મૂર્ચ્છાયાં તથા વાતામયેઽપિ ચ
યત્પથ્યં યદપથ્યઞ્ચ તત્તદેવાત્ર સમ્મતમ્
૫૯ સ્ખાલિત્યે પથ્યાપથ્યમ્
પથ્યમત્ર વિજાનીયાદ્ દ્ર વ્યં પુષ્ટિબલપ્રદમ્
૬૦ ખજ્જનિકાધિકારે પથ્યાપથ્યમ્
આરોગ્યમિચ્છતા ત્યાજ્યં ખઞ્જની દ્વિદલાશનમ્
નિદાનસેવિનો યસ્માન્ન વ્યાધિર્વિનિવર્ત્તતે
વાતઘ્નં પોષણં યચ્ચ પાનમન્નઞ્ચ ભેષજમ્
પ્રયોજ્યમિહ તત્સર્વં વિવિચ્ય ભિષજા સદા
૬૧ મુખરોગે પથ્યાપથ્યમ્
અન્નપાનાદિકં યચ્ચ સુજરં વહ્નિદીપનમ્

વ્રણદોષહરં તત્તન્મુખરોગે હિતં મતમ્
દન્તકાષ્ઠં સ્નાનમમ્લં મત્સ્યમાનૂપમામિષમ્
દધિ ક્ષીરં ગુડં માષં રૂક્ષાન્નં કઠિનાશનમ્
અધોમુખેન શયનં ગુર્વભિષ્યન્દકારિ ચ
મુખરોગેષુ સર્વેષુ દિવા નિદ્રા ઞ્ચ વર્જયેત્
૬૨ દન્તરોગેઽપથ્યમ્
ફલાન્યમ્લાનિ શીતામ્બુ રૂક્ષાન્નં દન્તધાવનમ્
તથાઽતિકઠિનં ભક્ષ્યં દન્તરોગી વિવર્જયેત્
૬૩ ગલરોગે પથ્યમ્
એકકાલં યવાન્નઞ્ચ ભુઞ્જીત સ્નિગ્ધમલ્પશઃ
૬૪ કર્ણરોગે પથ્યાપથ્યમ્
સ્વેદો વિરેકો વમનં નસ્યં ધૂમઃ શિરાવ્યધઃ
ગોધૂમાઃ શાલયો મુદ્ગા યવાશ્ચ પ્રતનં હવિઃ
લાવોમયૂરો હરિણસ્તિત્તિરો વનકુક્કુટઃ
પટોલં શિગ્રુ વાર્તાકુઃ સુનિષણ્ણં કઠિલ્લકમ્
રસાયનાનિ સર્વાણિ બ્રહ્મચર્યમભાષણમ્
ઉપયુક્તં યથાદોષમિદં કર્ણામયે હિતમ્
દન્તકાષ્ઠં શિરઃ સ્નાનં વ્યાયામં શ્લેષ્મલં ગુરુ
કણ્ડૂયનં તુષારઞ્ચકર્ણરોગી પરિત્યજેત્
૬૫ નાસારોગે પથ્યાપથ્યમ્
સ્નેહઃ સ્વેદઃ શિરોઽભ્યઙ્ગઃ પુરાણા યવશાલયઃ
કુલત્થમુદ્ગયોર્યૂષો ગ્રામ્યા જાઙ્ગલજા રસાઃ
વાર્ત્તાકુઃ કુલકં શિગ્રુઃ કર્કોટં બાલમૂલકમ્
લશુનં દધિ તપ્તામ્બુ વારુણી કટુકત્રયમ્
કટ્વમ્લલવણં સ્નિગ્ધમુષ્ણં ચ લઘુ ભોજનમ્
નાસારોગે પીનસાદૌ સેવ્યમેતદ્યથાબલમ્
સ્નાનં ક્રોધં શકૃન્મૂત્રવાતવેગાઞ્ શુચં દ્ર વમ્
ભૂમિશય્યાં ચ યત્નેન નાસારોગી પરિત્યજેત્
૬૬ શિરોરોગે પથ્યાપથ્યમ્
શાલિ યવં માંસરસં વાર્ત્તાકુઞ્ચ પટોલકમ્
દ્રા ક્ષાદાડિમખર્જૂરફલાનિ ચ પયસ્તથા
નિશાપાનં નદીસ્નાનં ગન્ધદ્ર વ્યનિષેવણમ્
શિરોરોગેષુ સર્વેષુ હિતમુક્તં યથાયથમ્
દ્ર વ્યાણિ ચાતિતીક્ષ્ણાનિ દુર્જરાણિ ચ યાનિ વા
તાન્યનિષ્ટપ્રદાન્યત્ર તીક્ષ્ણાશ્ચ નિખિલાઃ ક્રિયાઃ
૬૭ નેત્રરોગે પથ્યાપથ્યમ્
શાલિર્મુદ્ગો યવો દુગ્ધં પટોલં ચાપ્યુદુમ્બરમ્
દ્રા ક્ષાદાડિમખર્જૂરામલકાન્યવિદાહિ ચ
પુષ્ટિદાનિ સુપાચ્યાનિ હિતાનિ નયનામયે
વિપરીતાનિ જાનીયાદ્ વર્જનીયાનિ યત્નતઃ
૬૮ ધ્વજભઙ્ગે પથ્યમ્
શાલિષષ્ટિકગોધૂમમસૂરચણકાદયઃ
હૈયઙ્ગવીનદુગ્ધે ચ નવનીતં સુરા સિધુ
ચટકો વર્ત્તકશ્ચૈવ તિત્તિરશ્ચરણાયુધઃ
શશહરિણચ્છાગાનાં માંસાનિ કોમલાનિ ચ
દ્રા ક્ષાખર્જૂરદાડિમજમ્બ્વામ્રફલાનિ ચ
પથ્યાન્યેતાનિ વસ્તૂનિ ધ્વજભઙ્ગપ્રશાન્તયે
૬૯ વાજીકરણે
સર્વં વૃષ્યમ્ પથ્યમ્
યથા
યત્ કિઞ્ચિન્મધુરં સ્નિગ્ધં જીવનં બૃંહણં ગુરુ
હર્ષણં મનસશ્ચૈવ સર્વં તદ્ વૃષ્યમુચ્યતે
અપથ્યમ્
અત્યન્તમુષ્ણકટુતિક્તકપાયમમ્લં ક્ષારઞ્ચ શાકમથવા લવણાધિકઞ્ચ
કામી સદૈવ રતિમાન્ વનિતાઽભિલાષી નો ભક્ષયેદિતિ સમસ્તજનપ્રસિદ્ધિઃ
૭૦ શુક્રમેહે પથ્યાપથ્યમ્
અભિષ્યન્દ્યતિતીક્ષ્ણઞ્ચ પાનાન્નં વહ્નિસૂર્યયોઃ
સન્તાપં સ્ત્રીપ્રસક્તિઞ્ચ વેગરોધં પ્રજાગરમ્
ક્રોધં શોકં દિવાનિદ્રા ં! લઙ્ઘનઞ્ચાતિચિન્તનમ્
અત્યાલસ્યમસત્સઙ્ગં શુક્રમેહે વિવર્જયેત્
અનુગ્રં પોષણં શુક્રવર્દ્ધકં યદ્ ભવેદિહ
અન્નપાનં શુભં જ્ઞેયં વિપરીતં ન શર્મણે
૭૧ પ્રદરે પથ્યાપથ્યમ્
ક્ષતઘ્નં પોષણં યચ્ચ તદન્નમિહ શર્મણે
વિપરીતં વિજાનીયાદ્ વર્જ્જનીયં વિશેષતઃ
૭૨ યોનિરોગે પથ્યાપથ્યમ્
બૃંહણં પોષણં બહ્નેર્દીપનઞ્ચાનુલોમનમ્
અન્નં પાનં યોનિરોગે સેવેતાન્યદ્વિવર્જયેત્
૭૩ ગર્ભિણ્યાઃ પથ્યાપથ્યમ્
શાલયઃ ષષ્ટિકા મુદ્ગા ગોધૂમા લાજશક્તવઃ
નવનીતં ઘૃતં ક્ષીરં રસાલા મધુ શર્કરા
પનસં કદલી ધાત્રી દ્રા ક્ષાઽમ્લ સ્વાદુ શીતલમ્
કસ્તૂરી ચન્દનં માલા કર્પૂરમનુલેપનમ્
ચન્દ્રિ કા સ્નાનમભ્યઙ્ગો મૃદુશય્યા હિમાનિલઃ
સન્તર્પણં પ્રિયાશ્લેષો વિહારશ્ચ મનોરમઃ
પ્રિયઙ્કરં ચાન્નપાનં ગર્ભિણીનાં હિતં સદા
સ્વેદનં વમનં ક્ષારં કદન્નં વિષમાશનમ્
અપથ્યમિદમુદ્દિષ્ટં ગર્ભિણીનાં મહર્ષિભિઃ
૭૪ સ્તનરોગે પથ્યાપથ્યમ્
તદ્દોષશમનં પાનમન્નમૌષધમાચરેત્
બૃંહણીયં વિધિં કુર્યાદ્ દૃષ્ટ્વાઽદુગ્ધૌ સ્તનૌ સ્ત્રિયઃ
૭૫ સૂતિકારોગે પથ્યાપથ્યમ્
વ્યાયામં મૈથુનં ક્રોધં શીતસેવાઞ્ચ વર્જયેત્
પ્રસૂતા યુક્તમાહારં વિહારઞ્ચ સમાચરેત્
૭૬ બાલરોગે પથ્યાપથ્યમ્
યત્પથ્યં યદપથ્યં ચ નૃણામુક્તં જ્વરાદિષુ
તત્તદ્વિધેયમૌચિત્યાદ્ બાલાનાં તેષુ જાનતા
પૂર્વં પથ્યમપથ્યઞ્ચ મન્દાગ્નૌ યત્પ્રકીર્ત્તિતમ્
ઔચિત્યાદ્ યોજયેજ્જાતે બાલાનાં પારિગર્ભિકે
આગન્તૂન્માદવાતાનાં પથ્યાપથ્યં યદીરિતમ્
ઔચિત્યાદ્ યોજયેત્તત્ર બાલેષુ ગ્રહરોગિષુ
૭૭ વિષરોગે પથ્યાપથ્યમ્
શાલયઃ ષષ્ટિકાશ્ચૈવ કોરદૂષાઃ પ્રિયઙ્ગવઃ
મુદ્ગા હરેણવસ્તૈલં સર્પિશ્ચાપિ નવં ક્વચિત્
વાર્ત્તાકુઃ કુલકં ધાત્રી જીવન્તી તણ્ડુલીયકમ્
ભોજનાર્થે વિષાર્ત્તાનાં હિતં પટુષુ સૈન્ધવમ્
વિરુદ્ધાધ્યશનક્રોધક્ષુદ્ભયાયાસમૈથુનમ્
વર્જયેદ્વિષમુક્તોઽપિ દિવાસ્વપ્નં વિશેષતઃ
અથ પ્રથમપરિશિષ્ટોક્તરોગાણાં પથ્યાપથ્યવિવેચના
પ્લીહયકૃદ્રો ગયોઃ પથ્યાપથ્યમ્
જીર્ણંજ્વરે હિતં યદ્ યદ્ યદ્ યત્તત્રાહિતં મતમ્
યકૃત્ પ્લીહામયે ચાપિ તથા જ્ઞેયં હિતાહિતમ્
વિશેષો યકૃતિ
મદ્યમગ્ન્યાતપં શ્રાન્તિં ગુર્વન્નં વિષમાશનમ્
તીક્ષ્ણાશનં દિવાસ્વાપં નિશિ ચાપિ પ્રજાગરમ્
તૌર્ય્યત્રિકમથાધ્માનં શોકચિન્તાભયાનિ ચ
ક્રોધાવેગં વેગરોધં યકૃદ્રો ગી પરિત્યજેત્
ઉરસ્તોયરોગે પથ્યાપથ્યમ્
તતો વ્યવાયમધ્વાનં વ્યાયામં શિશિરં જલમ્
અહઃસ્વાપં શુચં ક્રોધં ત્યજેદ્ વર્ષં ગદોત્થિતઃ
ગદોદ્વેગે પથ્યાપથ્યમ્
હૃદ્યં સ્નિગ્ધઞ્ચ પાનાન્નં સુપાચ્યં દેહપોષણમ્
અપદાર્થગદે પ્રોક્તં શુભાયાન્યત્ર શર્મણે
શિઐ!શવૈ! સંન્યાસે પથ્યાપથ્યમ્
યવો લોહિતશાલિશ્ચ વાર્તાકુશ્ચ પટોલકમ્
યૂષો જાઙ્ગલમાંસસ્ય રોહિતાદ્યાસ્તથા ઝષાઃ
ધારોષ્ણં ગોપયસ્તક્રં સ્નાનં નદ્યા જલેઽમલે
હિતાન્યેતાનિ મૂર્ચ્છાયાં સંન્યાસાખ્યે તથા ગદે
તીક્ષ્ણં દ્ર વ્યં ક્રિયા તીક્ષ્ણા વેગાનાઞ્ચ વિધારણમ્
ક્રોધશોકાદ્યભિભવ ઇત્યેતૈર્વર્દ્ધતે ગદઃ
યોષાઽપસ્મારે પથ્યાપથ્યમ્
યદ્ધાતુપોષકં પાનમન્નમૌષધમેવ ચ
કોષ્ઠશુદ્ધિકરઞ્ચાપિ તત્તદત્ર પ્રયોજયેત્
તત્ત્વોન્માદે પથ્યાપથ્યમ્
ધારોષ્ણં ગોપયઃ શસ્તં શાલયશ્ચ પુરાતનાઃ
યવમુદ્ગતિલાશ્ચાપિ નિખિલં ચાનુલોમનમ્
પરિહાસઃ પ્રિયૈઃ સાર્દ્ધં પ્રિયાભિશ્ચ સહાસનમ્
ઇત્યેતાનિ હિતાન્યત્ર વિપરીતાન્યશર્મણે
સ્નાયુશૂલાધિકારે પથ્યાપથ્યમ્
યત્ પથ્યં યદપથ્યઞ્ચ વાતવ્યાધૌ પ્રકીર્ત્તિતમ્
તથૈવ સ્નાયુશૂલેષુ નિર્ણીતં વિબુધૈરિતિ
તાણ્ડવરોગે પથ્યાપથ્યમ્
બૃંહણં પાનમન્નઞ્ચ સ્નાનં સ્રોતસ્વતીજલે
શયનં ક્લેશશૂન્યં યત્ કર્મ તચ્ચેહ શર્મણે
કર્ષણાદ્યખિલં પ્રોક્તમશુભાય પુરાતનૈઃ
ક્લોમરોગે પથ્યાપથ્યમ્
અનુગ્રાણ્યન્નપાનાનિ ક્લોમામયનિપીડિતઃ
સેવેતોગ્રાણિ સર્વાણિ યત્નતઃ પરિવર્જયેત્
વૃક્કે પથ્યાપથ્યમ્
પથ્યૈર્બલ્યૈઃ સુપાચ્યૈશ્ચ ભિષગેનં પ્રયાપયેત્
ઔપસર્ગિકમેહે પથ્યાપથ્યમ્
ભેષજં પાનમન્નઞ્ચ નિષેવેતાનુલોમનમ્
વ્રણઘ્નં મૂત્રજનનં ક્રિયામુગ્રાં વિવર્જયેત્
સ્મરોન્માદે પથ્યાપથ્યમ્
હિતં પ્રકીર્તિતઞ્ચાત્ર શુક્રમેહઘ્નમૌષધમ્
વાતાનુલોમનં યચ્ચ સુપાચ્યં વહ્નિદીપનમ્
અત્રાન્નં યોજયેત્ પ્રાજ્ઞો વિપરીતં વિવર્જયેત્
શીર્ષામ્બુરોગે પથ્યાપથ્યમ્
લઘુપુષ્ટિકરં સર્વં પાનમન્નં સરઞ્ચ યત્
મસ્તિષ્કામ્બુનિ તત્ પથ્યં વિપરીતં હિતાય ન
મસ્તિષ્કવેપને પથ્યાપથ્યમ્
પયોમાંસરસાદ્યઞ્ચ સ્નાયૂનાં બલવર્દ્ધનમ્
અન્નપાનાદિકં યચ્ચ સુજરં સ્વાદુ સારકમ્
શીર્ષવેપથુરોગિભ્યો હિતં તન્નિખિલં મતમ્
વિપરીતં વિજાનીયાત્ કદાચન ન શર્મદમ્
મસ્તિષ્કચયાપચયે પથ્યાપથ્યમ્
મસ્તિષ્કસ્ય ચયે હ્રાસે દેહસ્ય પોષણં લઘુ
પાનમન્નં સુખાય સ્યાદ્વિપરીતં ન શર્મણે
અંશુઘાતે પથ્યાપથ્યમ્
અન્નપાનાદિકં સ્નિગ્ધં બલપુષ્ટિપ્રદં સરમ્
હિતં સ્યાદંશુઘાતિભ્યો વિપરીતં ન શર્મણે
બાધકે યિઓ!નિરોગેઇ! પથ્યાપથ્યમ્
બૃંહણં પોષણં વહ્નેર્દીપનઞ્ચાનુલોમનમ્
અન્નપાનં યોનિરોગે સેવેતાન્યદ્વિવર્જયેત્

યોનિકણ્ડ્વધિકારે પથ્યાપથ્યમ્
યદ્ યદ્ વહ્નિકરં પાચ્યં તથા વાતાનુલોમનમ્
અન્નં પાનઞ્ચાત્ર યોજ્યં વિપરીતં સુખાય ન
યોન્યાક્ષેપાધિકારે પથ્યાપથ્યમ્
અત્ર પથ્યં ઘૃતં દુગ્ધં ગોધૂમચણકાદયઃ
યૂષશ્છાગાદિસમ્ભૂત ઉગ્રવીર્યં હિતં ન હિ
જરાયુરોગે પથ્યાપથ્યમ્
જરાયુરોગિણી નારી ન ચ સેવેત પૂરુષમ્
ન ખાદેદુગ્રવીર્યાણિ નાપિ કુર્ય્યાદતિશ્રમમ્
અણ્ડાધારે પથ્યાપથ્યમ્
પથ્યમત્ર હવિર્દુગ્ધં શાલિ પ્રત્નો યવસ્તિલઃ
છાગમાંસરસશ્ચૈવ દ્ર વ્યમુગ્રં ન શર્મ્મણે
ઓજોમેહે પથ્યાપથ્યમ્
લઘુ બલ્યં પુરાણઞ્ચ ધાન્યં મુદ્ગયવાદિકમ્
વાર્ત્તાકુઞ્ચ પટોલઞ્ચ કાકોદુમ્બરકં તથા
કારવેલ્લાદિકં શસ્તં વર્જ્જયેન્મધુરં ગુરુ
માંસં મત્સ્યાંસ્તથાઽધ્વાનમાતપાગ્નિનિષેવણમ્
દૂષિતાતિશીતતોયસ્નાનપાનાવગાહનમ્
લસિકામેહે પથ્યાપથ્યમ્
રક્તશાલ્યોદનં મુદ્ગં યવો વાસ્તૂકમેવ ચ
પાલક્યા ચૈવ વેત્રાગ્રં કર્કોટી કદલી તથા
હિમાલયપ્રદેશે ચ વાસો વા સુસ્થચિત્તતા
હિતાનેતાન્ નિષેવેત ગુર્વભિષ્યન્દિ ભોજનમ્
મત્સ્યં માંસં તથા રૌદ્ર સેવાઽધ્વાનં પરિશ્રમમ્
વર્જ્જયેદ્ યત્નતો ધીમાનાયુરારોગ્યવૃદ્ધયે
પારદવિકારે પથ્યાપથ્યમ્
વાતરક્તે તથા કુષ્ઠે પથ્યાનિ યાનિ તાનિ ચ
શિવતેજોભવે રોગે નિર્દિશેત્ કુશલો ભિષક્
ઇતિ પથ્યાપથ્યવિવેચનાત્મકં દ્વિતીયં પરિશિષ્ટં સમાપ્તમ્
સમાપ્તશ્ચાઽયં ગ્રન્થઃ