Sharngadhara Samhita · Chapter p1

śrīḥ
uttarakhaṇḍam
snehapānavidhiḥ
atha snehapānavidhirnāma prathamo'dhyāyaḥ
atha snehasya bhedāstatpānakālaśca
snehaścaturviṃdhaḥ prokto ghṛtaṃ tailaṃ vasā tathā
majjā ca taṃ pibenmattaryāḥ kicidabhyudite ravau

yonibhedena snehasya dvaividhyam
sthāvaro jaṅgamaścaiva dviyoniḥ sneha ucyate

sthāvarajaṅgamayoḥ śreṣṭhasnehanāmanirdeśaḥ
tilatailaṃ sthāvareṣu jaṅgameṣu ghṛtaṃ varam

militasnehanāmāni
dvābhyāṃ tribhiścaturbhistairyamakastrivṛto mahān

snehasātmye kālāvadhiḥ
pibet tr! yahaṃ caturahaṃ pañcāhaṃ ṣaḍahaṃ tathā
saptarātrātparaṃ snehaṃ ātmībhavati sevitaḥ

snehapānamātrāviṣayāḥ
doṣakālāgnivayasāṃ balaṃ dṛṣṭvā prayojayet
hīnāṃ ca madhyamāṃ jyeṣṭhāṃ mātrāṃ snehasya buddhimān

amātrādisevitasnehasya doṣāstadupāyāśca
amātrayā tathā'kāle mithyāhāravihārataḥ
snehaḥ karoti śophārśastandrā nidrā visaṃjñatāḥ
prakuryāllaṅghanaṃ tatra svedaṃ jñātvā virecanam

snehapānamātrāḥ
deyā dīptāgnaye mātrā snehasya palasaṃmitā
madhyamāya trikarṣā syājjaghanyāya dvikārṣikī

snehapānamātrāyā anye bhedāḥ
athavā snehamātrāḥ syustisro'nyā sarvasammatāḥ
ahorātreṇa mahatī jīryatyahni tu madhyamā
jīryatyalpā dinārdhena sā vijñeyā sukhāvahā

mātrābhedena snehapānaguṇāḥ
alpā syāddīpanī vṛṣyā svalpadoṣeṣu pūjitā
madhyamā snehanī jñeyā bṛṃhaṇī bhramahāriṇī

jyeṣṭhā kuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśinī

doṣānusāreṇa ghṛtapāne'nupānavyavasthā
kevalaṃ paittike sarpirvātike lavaṇānvitam
peyaṃ bahukaphe cāpi vyoṣakṣārasamanvitam

ghṛtapānayogyā janāḥ
rūkṣakṣataviṣārttānāṃ vātapittavikāriṇām
hīnamedhāsmṛtīnāṃ ca sarpiṣpānaṃ praśasyate

tailapānayogyā janāḥ
kṛmikoṣṭhānilāviṣṭāḥ pravṛddhakaphamedasaḥ
pibeyustailasātmyā ye tailaṃ dārḍhyārthinastu ye

vasāpānayogyā janāḥ
vyāyāmakarṣitāḥ śuṣkaretoraktā mahārujaḥ
mahāgnimārutaprāṇā vasāyogyā narāḥ smṛtāḥ

mañjāpānayogyā janāḥ
krūrāśayāḥ kleśasahā vātārttā dīptavahnayaḥ
majjānaṃ ca pibeyuste sapirvā sarvato hitam

snehapānasamayaḥ
śītakāle divā snehamuṣṇakāle pibenniśi
vātapittādhike rātrau vātaśleṣmādhike divā

tailaghṛtayorviśiṣṭakarmanirdeśaḥ
nasyābhyañjanagaṇḍūṣamūrddhakarṇākṣitarpaṇe
tailaṃ ghṛtaṃ vā yuñjīta dṛṣṭvā doṣabalābalam

snehabhedenānupānabhedāḥ
ghṛte koṣṇajalaṃ peyaṃ taile yūṣaḥ praśasyate
vasāmajjñoḥ pibenmaṇḍamanupānaṃ sukhāvaham

sānnasnehapānasya viṣayāḥ
snehadviṣaḥ śiśūnvṛddhānsukumārānkṛśānapi
uṣṇakāmānuṣṇakāle saha bhaktena pāyayet

sadyaḥ snehanayogaḥ
sarpiṣmatī bahutilā yavāgūḥ svalpataṇḍulā
sukhoṣṇā sevyamānā tu sadyaḥ snehanakāriṇī

sadyaḥ snehanayogāntaram
śarkarācūrṇasambhṛṣṭe dohanasthe ghṛte tu gām
dugdhvā kṣīraṃ pibeduṣṇaṃ sadyaḥsnehanamucyate

snehājīrṇopāyaḥ
mithyācārādbahutvādvā yasya sneho na jīryati
viṣṭabhya vā'pi jīryeta vāriṇoṣṇena vāmayet

snehājīrṇapratīkāraḥ
snehasyājīrṇaśaṅkāyāṃ pibeduṣṇodakaṃ naraḥ
tenodgāro bhavecchuddho bhaktaṃ prati rucistathā

snehapānajatṛṣṇā cikitsā
snehena paiktikasyāgniryadā tīkṣṇatarīkṛtaḥ
tadā'syodīrayettṛṣṇāṃ snehamuṣṇāmbunā vamet
śītaṃ jalaṃ pāyayecca pipāsā tena śāmyati

snehapānānarhā narāḥ
ajīrṇī varjayetsnehamudarī taruṇajvarī
durbalo'rocakī sthūlo mūrcchārtto madapīḍitaḥ
dattavastirviriktaśca vāntastṛṣṇāśramānvitaḥ
akālaprasavā nārī durdine ca vivarjayet

snehapānārhā narāḥ
svedyasaṃśodhyamadyastrīvyāyāmāsaktacintakāḥ
vṛddhā bālāḥ kṛśā rūkṣāḥ kṣīṇāsrāḥ kṣīṇaretasaḥ
vātārttāstimirārttā ye teṣāṃ snehanamuttamam

susnigdharūkṣayorlakṣaṇanirdeśaḥ
vātānulomyaṃ dīpto'gnirvarcaḥ snigdhamasaṃhatam

mṛdusnigdhāṅgatā'glāniḥ snehāvego'tha lāghavam
vimalendri yatā samyak snigdhe rūkṣe viparyayaḥ

atisnigdhasya lakṣaṇam
bhaktadveṣo mukhasrāvo gude dāhaḥ pravāhikā
tandrā 'tisāraḥ pāṇḍutvaṃ bhṛśaṃ snigdhasya lakṣaṇam

rūkṣātisnigdhayorupāyaḥ
rūkṣasya snehanaṃ snehairatisnigdhasya rūkṣaṇam
śyāmākacaṇakādyaiśca takrapiṇyākasaktubhiḥ

snehasevanaguṇāḥ
dīptāgniḥśuddhakoṣṭhaśca puṣṭadhāturdṛḍhendri yaḥ
nirjaro balavarṇāḍhyaḥ snehasevī bhavennaraḥ

snehasevane varjyāḥ
snehe vyāyāmasaṃśītavegāghātaprajāgarān
divāsvapnamabhiṣyandi rūkṣānnaṃ ca vivarjayet

iti śrīśārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe snehapānavidhirnāma prathamo'dhyāyaḥ
svedavidhiḥ
atha svedavidhirnāma dvitīyo'dhyāyaḥ
tatrādau svedabhedāḥ
svedaścaturvidhaḥ proktastāpoṣmau svedasaṃjñitau
upanāho dra vaḥ svedaḥ sarve vātārttihāriṇaḥ

doṣabhedena svedaprayogaḥ
svedau tāpoṣmajau prāyaḥśleṣmaghnau samudīritau
upanāhastu vātaghnaḥ pittasaṅge dra vo hitaḥ

rogibalādyanusāreṇa svedasya traividhyanirdeśaḥ
mahābale mahāvyādhau śīte svedo mahānsmṛtaḥ
durbale durbalaḥ svedo madhye madhyatamo mataḥ

doṣaviśeṣeṇa svedaviśeṣanirdeśaḥ
balāse rūkṣaṇaḥ svedo rūkṣasnigdhaḥ kaphānile
kaphamedāvṛte vāte koṣṇaṃ gehaṃ raveḥ karān

niyuddhaṃ mārgagamanaṃ guruprāvaraṇaṃ dhruvam
cintāvyāyāmabhārāśca sevetāmayamuktaye

prathamasvedyā janāḥ
yeṣāṃ nasyaṃ vidhātavyaṃ vastiścāpi hi dehinām
śodhanīyāśca ye kecitpūrvaṃ svedyāśca te matāḥ

ubhayataḥ svedyā janāḥ
svedyāḥ pūrvaṃ trayaḥ plīhabhagandaryarśasastathā
aśmaryaścāturo jantuḥ samaye śastrakarmaṇaḥ

paścātsvedyā janāḥ
paścātsvedyā gate śalye mūḍhagarbhagade tathā
kāle prajātā'kāle vā paścātsvedyā nitambinī

svedakālaḥ
sarvānsvedyānnivāte ca jīrṇāhāre ca kārayet

svedaphalam
svedāddhātusthitā doṣāḥ snehaklinnasya dehinaḥ
dra vatvaṃ prāpya koṣṭhāntargatā yānti virecatām

sveditasya rakṣāvidhiḥ
svidyamānaśarīrasya hṛdayaṃ śītalaiḥ spṛśet
snehābhyaktaśarīrasya śītairācchādya cakṣuṣī

svedānarhā janāḥ
ajīrṇī durbalo mehī kṣatakṣīṇaḥ pipāsitaḥ
atisārī raktapittī pāṇḍurogī tathodarī

madārtto garbhiṇī caiva na hi svedyā vijānatā
etānapi mṛdusvedaiḥ svedasādhyānupācaret

mṛdusvedyānyaṅgāni
mṛdusvedaṃ prayuñjīta tathā hṛnmuṣkadṛṣṭiṣu

atisvedajā rogāḥ
atisvedāt sandhipīḍā dāhastṛṣṇā klamo bhramaḥ
pittāsṛkpiṭikākopastatra śītairupācaret

tāpasvedalakṣaṇam
teṣu tāpāmidhaḥ svedo vālukāvastrapāṇibhiḥ
kapālakandukāṅgārairyathāyogyaṃ prayujyate

ūṣmasvedavidhiḥ
ūṣmasvedaḥ prayoktavyo lohapiṇḍeṣṭakāśmabhiḥ
prataptairamlasiktaiśca kārye rallakaveṣṭite

athavā vātanirṇāśidra vyakvātharasādibhiḥ
uṣṇairghaṃṭaṃ pūrayitvā pārśve chidraṃ nidhāya ca
vimudra ysyāṃ trikhaṇḍāṃ ca dhātujāṃ kāṣṭhavaṃśajām
ṣaḍaṅgulāsyāṃ gopucchāṃ naladyaṃ yuñjyād dvihastikām

sukhopaviṣṭaṃ svabhyaktaṃ guruprāvaraṇāvṛtam
hastiśuṇḍikayā nāḍyā svedayedvātarogiṇam

puruṣāyāmamātrāṃ vā bhūmimutkīrya khādiraiḥ
kāṣṭhairdagdhvā tathā'bhyukṣya kṣīradhānyāmlavāribhiḥ

vātaghnapatrairācchādya śayānaṃ svedayennaram
evaṃ māṣādibhiḥ svinnaiḥ śayānaṃ svedamācaret

upanāhasvedavidhiḥ
athopanāhasvedaṃ ca kuryādvātaharauṣadhaiḥ
pradihya dehaṃ vātārttaṃ kṣīramāṃsarasānvitaiḥ
amlapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇaiḥ snehasaṃyutaiḥ

mahāśālvaṇasvedavidhiḥ
upagrāmyānūpamāṃsairjīvanīyagaṇena ca

dadhisauvīrakakṣārairvīratarvādinā tathā
kulatthamāṣagodhūmairatasītilasarṣapaiḥ

śatapuṣpādevadāruśephālīsthūlajīrakaiḥ
eraṇḍamūlabījaiśca rāsnāmūlakaśigrubhiḥ

miśikṛṣṇākuṭheraiśca lavaṇairamlasaṃyutaiḥ
prasāriṇyaśvagandhābhyāṃ balābhirdaśamūlakaiḥ

guḍūcīvānarībījairyathālābhaṃ samāhṛtaiḥ
kṣuṇṇaiḥ svinnaiśca vastreṇa baddhaiḥ saṃsvedayennaram

dra vasvedalakṣaṇam
dra vasvedastu vātaghnadra vyakvāthena pūrite
kaṭāhe koṣṭhake vā'pi sūpaviṣṭo'vagāhayet

dra vasvedavidhiḥ
nābheḥ ṣaḍaṅgulaṃ yāvanmagnaḥ kvāthasya dhārayā

koṣṇayā skandhayoḥ siktastiṣṭhetsnigdhatanurnaraḥ
evaṃ tailena dugdhena sarpiṣā svedayennaram

avagāhanakālaniyamaḥ
ekāntare dvyantare vā sneho yukto'vagāhane

snehāvagāhanaphalam
śirāmukhairlomakūpairdhamanībhiśca tarpayet
śarīre balamādhatte yuktaḥ sneho'vagāhane

snehasiktasya dhātuvṛddhau hetuḥ
jalasiktasya vardhante yathā mūle'ṅakurāstaroḥ
tathā dhātuvivṛddhirhi snehasiktasya jāyate
nātaḥ parataraḥ kaścidupāyo vātanāśanaḥ

svedanaviratyavasthānirdeśaḥ
śītaśūlādyuparame stambhagauravanigrahe
dīptāgnau mārdave jāte svedanādviratirmatā

svedanottaraṃ karttavyakarmāṇi
samyak svinnaṃ vimṛditaṃ snānamuṣṇāmbubhiḥ śanaiḥ
bhojayeccānabhiṣyandi vyāyāmaṃ ca na kārayet

iti śrīśārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe svedavidhirnāma dvitīyo'dhyāyaḥ
vamanavidhiḥ
atha vamanavidhirnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ
tatra vamanavirecanayoḥ kālaḥ
śaratkāle vasante ca prāvṛṭkāle ca dehinām
vamanaṃ recanaṃ caiva kārayetkuśalo bhiṣak

vamanārhā janāḥ
balavantaṃ kaphavyāptaṃ hṛllāsārttinipīḍitam
tathā vamanasātmyaṃ ca dhīracittaṃ ca vāmayet

vamanasādhyā rogāḥ
viṣadoṣe stanyaroge mande'gnau ślīpade'bude
hṛdro gakuṣṭhavīsarpamehājīrṇabhrameṣu ca

vidārikā'pacīkāsaśvāsapīnasavṛddhiṣu
apasmāre jvaronmāde tathā raktātisāriṣu

nāsātālvoṣṭhapākeṣu karṇasrāve dvijihvake
galaśuṇḍyāmatīsāre pittaśleṣmagade tathā
medogade'rucau caiva vamanaṃ kārayedbhiṣak

vamanānarhā janāḥ
na vāmanīyastimirī na gulmī nodarī kṛśaḥ

nātivṛddho garbhiṇī ca na sthūlo na kṣatāturaḥ
madārtto bālako rūkṣaḥ kṣudhitaśca nirūhitaḥ

udāvattaryūrdhvaraktī ca duśchardiḥ kevalānilī
pāṇḍurogī kṛmivyāptaḥ paṭhanātsvaraghātakaḥ

vamanānarhāṇāmapi vamanavyavasthā
ete'pyajīrṇavyathitā vāmyā ye viṣapīḍitāḥ
kaphavyāptāśca te vāmyā madhukakvāthapānataḥ

sukumāraṃ kṛśaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīruṃ na vāmayet
pītvā yavāgūmākaṇṭhaṃ kṣīratakradadhīni vā

asātmyaiḥ śleṣmalairbhojyairdoṣānutkliśya dehinaḥ
snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyakpravarttate

krameṇa vamanavirecanayorhitakarapadārthāḥ
vamaneṣu ca sarveṣu saindhavaṃ madhu vā hitam
bībhatsaṃ vamanaṃ dadyādviparītaṃ virecanam

vamanārthakakvāthanirmāṇavidhiḥ
kvāthyadra vyasya kuḍavaṃ śrapayitvā jalāḍhake
ardhabhāgāvaśiṣṭaṃ ca vamaneṣvavacārayet

bheḍamatena vāmakakvāthapānamātrā
kvāthapāne navaprasthā jyeṣṭhā mātrā prakīrttitā
madhyamā ṣaṇmitā proktā triprasthā ca kanīyasī

vāmakakalkādimātrā
kalkacūrṇāvalehānāṃ tripalaṃ śreṣṭhamātrayā
madhyamaṃ dvipalaṃ vidyātkanīyastu palaṃ bhavet

uttamādibhedena vamanavegasaṃkhyābhedāḥ
vamane cāpi vegāḥ syuraṣṭau pittāntamuttamāḥ
ṣaḍvegā madhyamā vegāścatvārastvavare matāḥ

vamanādau prasthamānam
vamane ca vireke ca tathā śoṇitamokṣaṇe
sārdhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ

doṣaviśeṣeṇa vāmakadra vyaviśeṣanirdeśaḥ
kaphaṃ kaṭukatīkṣṇoṣṇaiḥ pittaṃ svādu himairjayet
susvādulavaṇāmloṣṇaiḥ saṃsṛṣṭaṃ vāyunā kapham

kṛṣṇā rāṭhaphalaṃ sindhu kaphe koṣṇajalaiḥ pibet
paṭolavāsānimbaiśca pitte śītajalaṃ pibet

saśleṣmavātapīḍāyāṃ sakṣīraṃ madanaṃ pibet
ajīrṇe koṣṇapānīyaiḥ sindhu pītvā vametsudhīḥ

vamanasya praśastavidhiḥ
vamanaṃ pāyayitvā ca jānumātrāsane sthitam
kaṇṭhameraṇḍanālena spṛśantaṃ vāmayedbhiṣak
lalāṭaṃ vamataḥ puṃsaḥ pārśve dve ca pradāpayet

durvāntasya lakṣaṇam
praseko hṛdgrahaḥ koṭhaḥ kaṇḍūrduścharditādbhavet

ativāntasya lakṣaṇam
ativānte bhavettṛṣṇā hikkodgārau visaṃjñatā
jihvāniḥsarpaṇaṃ cākṣṇorvyāvṛttirhanusaṃhatiḥ
raktacchardiḥ ṣṭhīvanaṃ ca kaṇṭhe pīḍā ca jāyate

ativamanotpannarogacikitsā
vamanasyātiyogī tu mṛdu kuryādvirecanam

vamanāntaḥ praviṣṭāyāṃ jihvāyāṃ kavalagrahaḥ
snigdhāmlalavaṇairhṛdyairghṛtakṣīrarasairhitaḥ

phalānyamlāni khādeyustasya cānye'grato narāḥ
niḥsṛtāṃ tu tiladrā kṣākalkaṃ liptvā praveśayet

vyāvṛtte'kṣṇi ghṛtābhyakte pīḍayecca śanaiḥ śanaiḥ
hanumokṣe smṛtaḥ svedo nasyaṃ ca śleṣmavātahṛt

raktapittavidhānena raktacchardimupācaret
dhātrīrasāñjanośīralājācandanavāribhiḥ

manthaṃ kṛtvā pāyayecca saghṛtakṣaudra śarkaram
śāmyantyanena tṛṣṇādyāḥ pīḍāśchardisamudbhavāḥ

samyagvāntasya lakṣaṇam
hṛkatkaṇṭhaśirasāṃ śuddhirdīptāgnitvaṃ ca lāghavam
kaphapittavināśaśca samyagvāntasya ceṣṭitam

vāntasya pathyāni
tato'parāhṇe dīptāgniṃ mudgaṣaṣṭikaśālibhiḥ
hṛdyaiśca jāṅgalarasaiḥ kṛtvā yūṣaṃ ca bhojayet

suvānte phalam
tandrā nidrā syadaurgandhyaṃ kaṇḍūśca grahaṇī viṣam
suvāntasya na pīḍāyai bhavantyete kadācana

vamane kupathyam
ajīrṇaṃ śītapānīyaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tathā
snehābhyaṅgaṃ prakopaṃ ca dinaikaṃ varjayetsudhīḥ

iti śrīśārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe vamanavidhirnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ
virecanavidhiḥ
atha virecanavidhirnāma caturtho'dhyāyaḥ
tatra virecanaviṣayaḥ
snigdha svinnasya vāntasya dadyātsamyagvirecanam

vamanarahite virecanadoṣāḥ
avāntasya tvadhaḥsrasto grahaṇīṃ chādayetkaphaḥ
mandāgniṃ gauravaṃ kuryājjanayedvā pravāhikām

athavā pācanairāmaṃ balāsaṃ ca vipācayet
snigdhasya snehanaiḥ kāryaṃ svedaiḥ svinnasya recanam

virecanakālaḥ
śaradṛtau vasante ca dehaśuddhyai virecayet
anyadātyayike kāle śodhanaṃ śīlayed budhaḥ

doṣanāśe virecanasya śreṣṭhatā
doṣāḥ kadācitkupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ
ye tu saṃśodhanaiḥ śuddhā na teṣāṃ punarudbhavaḥ

virecanārhā rogāḥ
pitte virecanaṃ yuñjyādāmodbhūte gade tathā
udare ca tathā'dhmāne koṣṭhaśuddhyai viśeṣataḥ

virecanānarhā janāḥ
bālavṛddhāvatisnigdhaḥ kṣatakṣīṇo bhayānvitaḥ
śrāntastṛṣārttaḥ sthūlaśca garbhiṇī ca navajvarī

navaprasūtā nārī ca mandāgniśca madātyayī
śalyārditaścarūkṣaśca na virecyā vijānatā

virecanārhā janāḥ
jīrṇajvarī garavyāpto vātaraktī bhagandarī
arśaḥpāṇḍūdaragranthihṛdro gārucipīḍitāḥ
yonirogapramehārttā gulmaplīhavraṇārditāḥ

vidra dhicchardivisphoṭaviṣūcīkuṣṭhasaṃyutāḥ
karṇanāsāśirovaktragudameḍhrāmayānvitāḥ

plīhaśothākṣirogārttāḥ kṛmikṣīṇānilārditāḥ
śūlino mūtraghātārttā virekārhā narā matāḥ

virecanārthe koṣṭhabhedāḥ
bahupitto mṛduḥ koṣṭho bahuśleṣmā ca madhyamaḥ
bahuvātaḥ krūrakoṣṭho durvi recyaḥ sa kathyate

koṣṭhānurūpavirecanamātrānirdeśaḥ
mṛdvī mātrā mṛdau koṣṭhe madhyakoṣṭhe ca madhyamā
krūre tīkṣṇā matā dra vyairmṛdumadhyamatīkṣṇakaiḥ

mṛdvādivirecanadra vyanirdeśaḥ
mṛdudrā rkṣā!payaścañcutailairapi viricyate
madhyamastrivṛtātiktārājavṛkṣairviricyate
krūraḥ snukpayasā hemakṣīradantīphalādibhiḥ

virecanasaṃkhyā'nusāreṇa mātrāyā uttamatvādinirdeśaḥ
mātrottamā virekasya triṃśadvegaiḥ kaphāntikā
vegairviṃśatibhirmadhyā hīnoktā daśavegikā

vireke kaṣāyādīnāṃ mātrānirdeśaḥ
dvipalaṃ śreṣṭhamākhyātaṃ madhyamaṃ ca palaṃ bhavet
palārdhe ca kaṣāyāṇāṃ kanīyastu virecanam

kalkamodakacūrṇānāṃ karṣaṃ madhvājyalehataḥ
karṣadvayaṃ palaṃ vā'pi vayorogādyapekṣayā

koṣṭhānusāreṇa virekauṣadhavyavasthā
pittottare trivṛccūrṇaṃ drā kṣākvāthādibhiḥ pibet
triphalākvāthagomūtraiḥ pibed vyoṣaṃ kaphārditaḥ

trivṛtsaindhavaśuṇṭhīnāṃ cūrṇamamlaiḥ pibennaraḥ
vātārdito virekāya jāṅgalānāṃ rasena vā

eraṇḍatailaprayogaḥ
eraṇḍatailaṃ triphalākvāthena dviguṇena ca
yuktaṃ pītaṃ payobhirvā na cireṇa viricyate

varṣādiṣaḍṛtuṣu krameṇa ṣaḍ virecanayogāḥ
trivṛtā kauṭajaṃ bījaṃ pippalī viśvabheṣajam

samṛdvīkārasakṣaudraṃ varṣākāle virecanam
trivṛddurālabhāmustāśarkarodīcyacandanam

drā kṣā'mbunā sayaṣṭīkaṃ śītalaṃ ca ghanātyaye
trivṛtāṃ citrakaṃ pāṭhāmajājīṃ saralāṃ vacām

hemakṣīrīṃ ca hemante cūrṇamuṣṇāmbunā pibet
pippalī nāgaraṃ sindhu śyāmā trivṛtayā saha

lihetkṣaudre ṇa śiśire vasante ca virecanam
trivṛtā śarkarā tulyā grīṣmakāle virecanam

sarvarttuyogyo virecanayogaḥ
trivṛtāṃ hapuṣāṃ dantīṃ saptalāṃ kaṭurohiṇīm
svarṇakṣīrīṃ ca sañcūrṇya gomūtre bhāvayet tr! yaham
eṣa sarvarttuko yogaḥ snigdhānāṃ maladoṣahā

abhayādimodakaḥ
abhayā maricaṃ śuṇṭhīviḍaṅgāmalakāni ca

pippalī pippalīmūlaṃ tvakpatraṃ mustameva ca
etāni samabhāgāni dantī ca dviguṇā bhavet

trivṛdaṣṭaguṇā jñeyā ṣaḍguṇā cātra śarkarā
madhunā modakānkṛtvā karṣamātrapramāṇataḥ

ekaikaṃ bhakṣayetprātaḥ śītaṃ cānupibejjalam
tāvadviricyate janturyāvaduṣṇaṃ na sevate

pānāhāravihāreṣu bhavenniryantraṇaḥ sadā
viṣamajvaramandāgnipāṇḍukāsabhagandarān

durnāmakuṣṭhagulmārśogalagaṇḍabhramodarān
vidāhaplīhamehāṃśca yakṣmāṇaṃ nayanāmayān

vātarogāṃstathādhmānaṃ mūtrakṛcchrāṇi cāśmarīm
pṛṣṭhapārśvorujaghanajaṅghodararujaṃ jayet

satataṃ śīlanādeṣāṃ palitāni praṇāśayet
abhayāmodakā hyete rasāyanavarāḥ smṛtāḥ

virecanānte karttavyakarmopadeśaḥ
pītvā virecanaṃ śītajalaiḥ saṃsicya cakṣuṣī
sugandhiṃ kiṃcidāghrāya tāmbūlaṃ śīlayennaraḥ

nirvātastho na vegāṃśca dhārayenna svapettathā
śītāmbu na spṛśetkvāpi koṣṇanīraṃ pibenmuhuḥ

samyagviriktasya lakṣaṇam
balāsauṣadhapittāni vāyurvānte yathā vrajet
rekāttathā malaṃ pittaṃ bheṣajaṃ ca kapho vrajet

durviriktasya lakṣaṇam
durviriktasya nābhestu stabdhatvaṃ kukṣiśūlatā
purīṣavātasaṅgaśca kaṇḍūmaṇḍalagauravāḥ
vidāho'rucirādhmānaṃ bhramaśchardiśca jāyate

durviriktasya cikitsā
taṃ punaḥ pācanaiḥ snehaiḥ paktvā saṃsnihya recayet
tenāsyopadra vā yānti dīpto'gnirlaghutā bhavet

ativiriktasya lakṣaṇam
virekasyātiyogena mūrcchā bhraṃśo gudasya ca

śūlaṃ kaphātiyogaḥ syānmāṃsadhāvanasannibham
medonibhaṃ jalābhāsaṃ raktaṃ cāpi viricyate

ativiriktasya cikitsā
tasya śītāmbubhiḥ siktvā śarīraṃ taṇḍulāmbubhiḥ
madhumiśraistathā śītaiḥ kārayedvamanaṃ mṛdu

tatra nābhipralepaḥ
sahakāratvacaḥ kalko dadhnā sauvīrakeṇa vā
piṣṭo nābhipralepena hantyatīsāramulbaṇam

tatra pathyavyavasthā
ajākṣīraṃ rasaṃ vā'pi vaiṣkiraṃ hāriṇaṃ tathā
śālibhiḥ ṣaṣṭikaiḥ svalpaṃ masūrairvā'pi bhojayet

tatropāyāntaram
śītaiḥ saṃgrāhibhirdra vyaiḥ kuryātsaṃgrahaṇaṃ bhiṣak

suviriktasya lakṣaṇam
lāghave manasastuṣṭāvanulome gate'nile
suviriktaṃ naraṃ jñātvā pācanaṃ pāyayenniśi

virecanasya phalam
indri yāṇāṃ balaṃ buddheḥ prasādo vahnidīpanam
dhātusthairyaṃ vayaḥ sthairyaṃ bhavedre canasevanāt

virecane niṣiddhakṛtyāni
pravātasevāṃ śītāmbu snehābhyaṅgamajīrṇatām
vyāyāmaṃ maithunaṃ caiva na seveta virecitaḥ

viriktasya pathyārthe peyādidra vyāṇi
śāliṣaṣṭikamudgādyairyavāgūṃ bhojayetkṛtām
jāṅgalairviṣkirāṇāṃ vā rasaiḥ śālyodanaṃ hitam

iti śrīśārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe virecanavidhirnāma caturtho'dhyāyaḥ
snehabastividhiḥ
atha bastividhirnāma pañcamo'dhyāyaḥ
tatra basterbhedo niruktiśca
bastirdvidhā'nuvāsākhyo nirūhaśca tataḥ param
bastibhirdīyate yasmāttasmādbastiriti smṛtaḥ

anuvāsananirūhabastyorlakṣaṇam
yaḥ snehairdīyate sa syādanuvāsananāmakaḥ
kaṣāyakṣīratailairyo nirūhaḥ sa nigadyate

anuvāsanādibastīnāmanukramaḥ
tatrānuvāsanākhyo hi bastiryaḥ so'tra kathyate
pūrvameva tato bastirnirūhākhyo bhaviṣyati

nirūhāduttaraścaiva bastiḥ syāduttarābhidhaḥ
anuvāsanabhedaśca mātrābastirudīritaḥ

mātrābastau snehamātrā
paladvayaṃ tasya mātrā tasmādardhā'pi vā bhavet

anuvāsyā janāḥ
anuvāsyastu rūkṣaḥ syāttīkṣṇāgniḥ kevalānilī

anuvāsanāyogyā janāḥ
nānuvāsyastu kuṣṭhī syānmehī sthūlastathodarī
nāsthāpyā nānuvāsyāḥ syurajīrṇonmādatṛḍyutāḥ
śokamūrcchā'rucibhayaśvāsakāsakṣayāturāḥ

bastinetrakaraṇadra vyāṇi
netraṃ kāryaṃ suvarṇādidhātubhirvṛkṣaveṇubhiḥ
nalairdantairviṣāṇāgrairmaṇibhirvā vidhīyate

āyurvibhedena netraparimāṇabhedāḥ
ekavarṣāttu ṣaḍvarṣaṃ yāvanmānaṃ ṣaḍaṅgulam
tato dvādaśakaṃ yāvanmānaṃ syādaṣṭasammitam
tataḥ paraṃ dvādaśabhiraṅgulairnetradīrghatā

bastinetracchidra parimāṇam
mudgacchidraṃ kalāyābhaṃ chidraṃ kolāsthisannibham
yathāsaṅkhyaṃ bhavennetraṃ ślakṣṇaṃ gopucchasannibham

āturāṅguṣṭhamānena mūle sthūlaṃ vidhīyate
kaniṣṭhikāparīṇāhamagre ca guṭikāmukham

tanmūle karṇike dve ca kārye bhāgāccaturthakāt
yojayettatra bastiṃ ca bandhadvayavidhānataḥ

bastipuṭakopayogidra vyanirdeśaḥ
mṛgājaśūkaragavāṃ mahiṣasyāpi vā bhavet
mūtrakośasya bastistu tadalābhena carmajaḥ
kaṣāyaraktaḥ sumṛdurbastiḥ snigdho dṛḍho hitaḥ

vraṇabastilakṣaṇam
vraṇabastestu netraṃ syāchlakṣṇamaṣṭāṅgulonmitam
mudgacchidraṃ gṛdhrapakṣanalikāpariṇāhi ca

ucitabastisevanaguṇāḥ
śarīropacayaṃ varṇaṃ balamārogyamāyuṣaḥ
kurute parivṛddhiṃ ca bastiḥ samyagupāsitaḥ

bastikarmocitasamayanirdeśaḥ
divā śīte vasante ca snehabastiḥ pradīyate
grīṣmavarṣāśaratkāle rātrau syādanuvāsanam

bastikāle bhojanavidhānam
na cātisnigdhamaśanaṃ bhojayitvā'nuvāsayet

bhojanavaiparītye bastiphalam
madaṃ mūrcchāṃ ca janayed dvidhā snehaḥ prayojitaḥ
rūkṣaṃ bhuktavato'tyannaṃ balaṃ varṇaśca hīyate

basterhīnātimātrayorniṣedhaḥ
hīnamātrāvubhau bastī nātikāryakarau smṛtau
atimātrau tathānāhaklamātīsārakārakau

bastimātrā
uttamasya palaiḥ ṣaḍbhirmadhyamasya palaistribhiḥ
palādyardhena hīnasya yuktā mātrā'nuvāsane

snehabastau saindhavaśatāhvācūrṇaprakṣepamānam
śatāhvāsaindhavābhyāṃ ca deyaṃ snehe ca cūrṇakam
tanmātrottamamadhyāntyāḥ ṣaṭcaturdvayamāṣakaiḥ

virecanānantaramevānuvāsanadānasya niyamaḥ
virecanātsaptarātre gate jātabalāya ca
bhaktānnāyānuvāsyāya bastirdeyo'nuvāsanaḥ

bastiprayogavidhiḥ
athānuvāsyaṃ svabhyaktamuṣṇāmbusveditaṃ śanaiḥ
bhojayitvā yathāśāstraṃ kṛtacaṅkramaṇaṃ tataḥ

utsṛṣṭānilaviṇmūtraṃ yojayetsnehabastinā
suptasya vāmapārśvena vāmajaṅghāprasāriṇaḥ

kuñcitāparajaṅghasya netraṃ snigdhagude nyaset
baddhvā bastimukhaṃ srūtrairvāmahastena dhārayet

pīḍayeddakṣiṇenaiva madhyavegena dhīradhīḥ
jṛmbhākāsakṣavādīṃśca bastikāle na kārayet

bastipīḍane kālanirdeśaḥ
triṃśanmātrāmitaḥ kālaḥ prokto bastestu pīḍane
tataḥ praṇihitaḥ sneha uttāno vākśataṃ bhavet

mātrālakṣaṇam
jānumaṇḍalamāveṣṭya kuryācchoṭikayā yutam
ekā mātrā bhavedeṣā sarvatraiṣa viniścayaḥ

bastipraṇidhānottarāṅgakṛtyam
prasāritaiḥ sarvagātrairyathāvīryaṃ visarpati
tāḍayettalayorenaṃ trīnvārāṃśca śanaiḥ śanaiḥ

sphijoścaivaṃ tataḥ śroṇīṃ śayyāṃ caivotkṣipettataḥ
jāte vidhāne tu tataḥ kuryānnidrā ṃ! yathāsukham

samyaganuvāsitasya lakṣaṇam
sānilaḥ sapurīṣaśca snehaḥ pratyeti yasya tu
upadra vaṃ vinā śīghraṃ sa samyaganuvāsitaḥ

pratyāgate snehe vyavasthā
jīrṇānnamatha sāyāhne snehepratyāgate punaḥ
laghvannaṃ bhojayetkāmaṃ dīptāgnistu naro yadi

anuvāsanavyāpattau pratīkāraḥ
anuvāsitāya dātavyamitare'hni sukhodakam
dhānyaśuṇṭhīkaṣāyo vā snehavyāpattināśanam

doṣānusāreṇa bastimānasaṃkhyānirdeśaḥ
anena vidhinā ṣaḍ vā saptavā'ṣṭau navāpi vā
vidheyā bastayasteṣāmante caivanirūhaṇam

saṃkhyātmakasnehabastīnāṃ guṇāḥ
dattastu prathamo vastiḥ snehayedbastivaṅkṣaṇaiḥ
samyagdatto dvitīyastu mūrdhasthamanilaṃ jayet

balaṃ varṇaṃ ca janayettṛtīyastu prayojitaḥ
caturthapañcamau dattau snehayetāṃ rasāsṛjī

ṣaṣṭho māṃsaṃ snehayati saptamo meda eva ca
aṣṭamo navamaścāpi majjānaṃ ca yathākramam

evaṃ śukragatāndoṣāndviguṇaḥ sādhu sādhayet
aṣṭādaśāṣṭādaśakānbastīnāṃ yo niṣevayet
sa kuñjarabalo'pyaśvaṃ jayettulyo'maraprabhaḥ

rūkṣāya bahuvātāya snehabastiṃ dine dine
dadyād vaidyastathā'nyeṣāmanyāṃ bādhāmapāharet

sneho'lpamātro rūkṣāṇāṃ dīrghakālamanatyayaḥ
tathā nirūhaḥ snigdhānāmalpamātraḥ praśasyate

bastidattasnehasya tātkālikapratyāgatau karttavyaṃ karma
athavā yasya tatkālaṃ sneho niryāti kevalaḥ
tasyānyo'nyataro deyo na hi snihyatyatiṣṭhati

anuvāsanabastisnehāniḥsṛtāvupadra vāstaccikitsā ca
aśuddhasya malonmiśraḥ sneho naiti yadā punaḥ
tadā śaithilyamādhmānaṃ śūlaṃ śvāsaśca jāyate

pakvāśaye gurutvaṃ ca tatra dadyānnirūhaṇam
tīkṣṇaṃ tīkṣṇauṣadhairyuktāphalavartiṃrhitā tathā

yathā'nulomanaṃ vāyurmalaṃ snehaśca jāyate
tathā virecanaṃ dadyāttīkṣṇaṃ nasyaṃ ca śasyate

snehabasteraniḥsṛtāvapyupadra vānutpattau karttavyaṃ karma
yasya nopadra vaṃ kuryātsnehabastiraniḥsṛtaḥ
sarvo'lpo vā vṛte raukṣyādupekṣyaḥ sa vijānatā

ahorātrādaniḥsṛte snehe pratīkāraḥ
anāyātaṃ tvahorātre snehaṃ saṃśodhanairha ret
snehabastāvanāyāte nānyaḥ sneho vidhīyate

anuvāsanārthaṃ guḍūcyāditailam
guḍūcyeraṇḍapūtīkabhārṅgīviṣakarohiṣam
śatāvarīṃ sahacaraṃ kākanāsāṃ palonmitām

yavamāṣātasīkolakulatthānprasṛtonmitān
catudro rṇe!'mbhasaḥ paktvā dro ṇaśeṣeṇa tena ca

pacettailāḍhakaṃ peṣyairjīvanīyaiḥ palonmitaiḥ
anuvāsanametaddhi sarvavātavikāranut

bastikarmavyāpattisaṃkhyācikitsayornirdeśaḥ
ṣaṭasaptativyāpadastu jāyante bastikarmaṇaḥ
dūṣitātsamudāyena tāścikitsyāstu suśrutāt

anuvāsanabastau pathyavyavasthā
pānahāravihārāśca parihārāśca kṛtsnaśaḥ
snehapānasamāḥ kāryā nātrakāryāvicāraṇā

iti śrīśārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe snehabastividhirnāma pañcamo'dhyāyaḥ
nirūhabastividhiḥ
atha nirūhabastividhirnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
tatra tadbhedānāha
nirūhabastirbahudhā bhidyate kāraṇāntaraiḥ
taireva tasya nāmāni kṛtāni munipuṅgavaiḥ

nirūhasyāparaṃ nāma proktamāsthāpanaṃ budhaiḥ
svasthānasthāpanāddoṣadhātūnāṃ sthāpanaṃ matam

doṣādyapekṣayā nirūhamātrāḥ
nirūhasya pramāṇaṃ ca prasthaṃ pādottaraṃ param
madhyamaṃ prasthamuddiṣṭaṃ hīnasya kuḍavāstrayaḥ

āsthāpanabastyanarhā janāḥ
atisnigdhotkliṣṭadoṣau kṣatoraskaḥ kṛśastathā
ādhmānacchardihikkā'śa kāsaśvāsaprapīḍitaḥ

gudaśophātisārārtto viṣūcīkuṣṭhasaṃyutaḥ
garbhiṇī madhumehī ca nāsthāpyaśca jalodarī

nirūhaṇabastiyogyā janāḥ
vātavyādhāvudāvartte vātāsṛgviṣamajvare
mūrcchātṛṣṇodarānāhamūtrakṛcchrāśmarīṣu ca

vṛddhāsṛgdaramandāgniprameheṣu nirūhaṇam
śūle'mlapitte hṛdro ge yojayedvidhivad budhaḥ

nirūhabastidānavidhiḥ
utsṛṣṭānilaviṇmūtraṃ snigdhasvinnamabhojitam
madhyāhne gṛhamadhye ca yathāyogyaṃ nirūhayet

snehabastividhānena budhaḥ kuryānnirūhaṇam
jāte nirūhe ca tato bhavedutkaṭakāsanaḥ

tiṣṭhenmuhūrttamātraṃ tu nirūhāgamanecchayā
anāyātaṃ muhūrtaṃ tu nirūhaṃ śaudhanairha ret
nirūhaireva matimānkṣāramūtrāmlasaindhavaiḥ

sunirūḍhalakṣaṇam
yasya krameṇa gacchanti viṭpittakaphavāyavaḥ
lāghavaṃ copajāyeta sunirūhaṃ tamādiśet

durnirūḍhalakṣaṇam
yasya syādbastiralpālpavego hīnamalānilaḥ
mūrcchārttijāḍyārucimāndurnirūhaṃ tamādiśet

nirūhasya bastidānavidheyatānirdeśaḥ
anena vidhinā yuñjyānnirūhaṃ bastidānavit ṝ
dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vā caturthaṃ vā yathocitam

bhojanakramaḥ
pittaśleṣmānilāviṣṭaṃ kṣīrayūṣarasaiḥ kramāt
nirūhaṃ bhojayitvā ca tatastadanuvāsayet

mṛdubastiyogyā janāḥ
sukumārasya vṛddhasya bālasya ca mṛdurhitaḥ
bastistīkṣṇaḥ prayuktastu teṣāṃ hanyād balāyuṣī

utkleśanādibastīnāṃ prayogakālanirdeśaḥ
dadyādutkleśanaṃ pūrvaṃ madhye doṣaharaṃ tataḥ
paścātsaṃśamanīyaṃ ca dadyādbastiṃ vicakṣaṇaḥ

utkleśanabastidra vyāṇi
eraṇḍabījaṃ madhukaṃ pippalī saindhavaṃ vacā
hapuṣāphalakalkaśca bastirutkleśanaḥ smṛtaḥ

doṣaharabastidra vyāṇi
śatāhvā madhukaṃ bilvaṃ kauṭajaṃ phalameva ca
sakāñjikaḥ sagomūtro bastirdoṣaharaḥ smṛtaḥ

śamanabastidra vyāṇi
priyaṅgurmadhukaṃ mustā tathaiva ca rasāñjanam
sakṣīraḥ śasyate bastirdoṣāṇāṃ śamanaḥ smṛtaḥ

śodhanabastividhiḥ
śodhanadra vyaniṣkvāthaistatkalkaiḥ snehasaindhavaiḥ
yuktyā khajena mathitā bastayaḥ śodhanāḥ smṛtāḥ

lekhanabastidra vyāṇi
triphalākvāthagomūtrakṣaudra kṣārasamāyutāḥ
ūṣakādipratīvāpairbastayo lekhanāḥ smṛtāḥ

bṛṃhaṇabastidra vyāṇi
bṛṃhaṇadra vyaniṣkvāthakalkairmadhurakairyutāḥ
sarpirmāṃsarasopetā bastayo bṛṃhaṇāḥ smṛtāḥ

picchilabastidra vyāṇi
badaryairāvatīśeluśālmalīdhanvanāgarāḥ
kṣīrasiddhāḥ kṣaudra yuktā nāmnā picchilasaṃjñitāḥ

ajorabhraiṇarudhirairyuktā deyā vicakṣaṇaiḥ
mātrā picchilabastīnāṃ palairdvādaśabhirmatā

nirūhārthaṃ dra vyāṇāṃ parimāṇapūrvakaṃ vidhānam
dattvādau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtidvayam
vinirmathya tato dadyātsnehasya prasṛtitrayam

ekībhūte tataḥ snehe kalkasya prasṛtiṃ kṣipet
saṃmūrcchite kaṣāyaṃ tu catuḥprasṛtisaṃmitam

kṣiptvā vimathya dadyācca nirūhaṃ kuśalo bhiṣak
vāte catuṣpalaṃ kṣaudraṃ dadyātsnehasya ṣaṭpalam

pitte catuṣpalaṃ kṣaudraṃ snehaṃ dadyātpalatrayam
kaphe ca ṣaṭpalaṃ kṣaudraṃ kṣipetsnehaṃ catuṣpalam

madhutailikabastividhiḥ
eraṇḍakvāthatulyāṃśaṃ madhu tailaṃ palāṣṭakam

śatapuṣpāpalārdhena saindhavārdhena saṃyutam
madhutailikasaṃjño'ya bastiḥ khajaviloḍitaḥ

medogulmakṛmiplīhamalodāvarttanāśanaḥ
balavarṇakaraścaiva vṛṣyo dīpanabṛṃhaṇaḥ

dīpanabastividhiḥ
kṣaudrā jyakṣīratailānāṃ prasṛtaṃ prasṛtaṃ bhavet
hapuṣāsaindhavākṣāṃśo bastiḥ syāddīpanaḥ paraḥ

yuktarathabastividhiḥ
eraṇḍamūlaniṣkvātho madhu tailaṃ sasaindhavam
eṣa yuktaratho bastiḥ savacāpippalīphalaḥ

siddhabastividhiḥ
pañcamūlasya niṣkvāthastailaṃ māgadhikā madhu
sasaindhavaḥ samadhukaḥ siddhabastiriti smṛtaḥ

pathyāpathyam
snānamuṣṇodakaiḥ kuryāddivāsvapnamajīrṇatām
varjayedaparaṃ sarvamācaretsnehabastivat

iti śrīśārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe nirūhabastividhirnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
uttarabastividhiḥ
athottarabastividhirnāma saptamo'dhyāyaḥ
tatrādāvuttarabastisvarūpam
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bastimuttarasañjñitam
dvādaśāṅgulakaṃ netraṃ madhye ca kṛtakarṇikam
mālatīpuṣpavṛntābhaṃ chidraṃ sarṣapasannibham

uttarabastau snehamātrā
pañcaviṃśativarṣāṇāmadho mātrā dvikārṣikī
tadūrdhvaṃ palamātrā ca snehasyoktā bhiṣagvaraiḥ

uttarabastividhiḥ
athāsthāpanaśuddhasya tṛptasya snānabhojanaiḥ
sthitasya jānumātre ca pīṭhe'nviṣya śalākayā

snigdhayā meḍhramārge ca tato netraṃ niyojayet
śanaiḥ śanairghṛtābhyaktaṃ meḍhrarandhre'ṅgulāni ṣaṭ

tato'vapīḍayedbastiṃ śanairnetraṃ ca nirha ret
tataḥ pratyāgate snehe snehabastikramo hitaḥ

strīṇāṃ bastidāne vidhiḥ
strīṇāṃ kaniṣṭhikāsthūlaṃ netraṃ kuryād daśāṃgulam

mudgapraveśaṃ yojyaṃ ca yonyantaścaturaṅgulam
dvyaṅgulaṃ mūtramārge ca sūkṣmaṃ netraṃ niyojayet

bālānāṃ bastidāne vidhiḥ
mūtrakṛcchravikāreṣu bālānāṃ tvekamaṅgulam
śanairniṣkampamādheyaṃ sūkṣmaṃ netraṃ vicakṣaṇaḥ

strīṇāṃ bālānāṃ ca snehamātrā
yonimārgeṣu nārīṇāṃ snehamātrā dvipālikī
mūtramārge palonmānāṃ bālānāṃ ca dvikārṣikī

strīṇāmuttarabastidānaprakāraḥ
uttānāyai striyai dadyādūrdhvajānvai vicakṣaṇaḥ
apratyāgacchati bhiṣagbastāvuttarasaṃjñite

bhūyo bastiṃ nidadhyācca saṃyuktaiḥ śodhanairgaṇaiḥ
phalavarttiṃ nidadhyādvā yonimārge dṛḍhāṃ bhiṣak

sūtrairvinirmitāṃ snigdhāṃ śodhanadra vyasaṃyutām
dahyamāne tathā bastau dadyādbastiṃ viśāradaḥ

kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa payasā śītalena vā
bastiḥ śukrarujaḥ puṃsāṃ strīṇāmārttavajāṃ rujam
hanyāduttarabastistu nocito mehināṃ kvacit

uttarabasterguṇadoṣāḥ
samyagdattasya liṅgāni vyāpadaḥkrama eva ca
basteruttarasaṃjñasya samānaṃ snehabastinā

phalavarttilakṣaṇam
ghṛtābhyakte gude kṣepyā ślakṣṇā svāṅguṣṭhasaṃnibhā
malapravarttinī varttiḥ phalavarttiśca sā smṛtā

iti śrīśārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe uttarabastividhirnāma saptamo'dhyāyaḥ
nasyavidhiḥ
atha nasyavidhirnāma aṣṭamo'dhyāyaḥ
tatra nasyasya niruktirnāma ca
nasyaṃ tatkathyate dhīrairnāsāgrāhyaṃ yadauṣadham
nāvanaṃ nasyakarmeti tasya nāmadvayaṃ matam

nasyabhedāḥ
nasyabhedo dvidhā prokto recanaṃ snehanaṃ tathā
recanaṃ karṣaṇaṃ proktaṃ snehanaṃ bṛṃhaṇaṃ matam

nasyakarmakālaḥ
kaphapittāniladhvaṃse pūrvamadhyāparāhṇake
dine tu gṛhyate nasyaṃ rātrāvapyutkaṭe gade

nasyānarhāḥ samayā janāśca
nasyaṃ tyajedbhojanānte durdine cāpatarpaṇe
tathā navapratiśyāyī garbhiṇī garadūṣitaḥ

ajīrṇīdattabastiśca pītasnehodakāsavaḥ
kruddhaḥ śokābhibhūtaśca tṛṣā'tto vṛddhabālakau
vegāvarodhī snātaśca snātukāmaśca varjayet

nasyārhānarhā avasthāḥ
aṣṭavarṣasya bālasya nasyakarma samācaret
aśītivarṣādūrdhvaṃ ca nāvanaṃ naiva dīyate

vairecanaṃ nasyam
atha vairecanaṃ nasyaṃ grāhyaṃ tailaiḥ sutīkṣṇakaiḥ
tīkṣṇabheṣajasiddhairvā snehaiḥ kvāthai rasaistathā

śirovirecananasyamātrā
nāsikārandhrayoraṣṭau ṣaṭ catvāraśca bindavaḥ
pratyekaṃ recane yojyā mukhyamadhyāntyamātrayā

nasyakarmaṇyauṣadhapramāṇam
nasyakarmaṇi dātavyaṃ śāṇaikaṃ tīkṣṇamauṣadham
hiṅgu syādyāvamātraṃ tu māṣaikaṃ saindhavaṃ matam

kṣīraṃ caivāṣṭaśāṇaṃ syātpānīyaṃ ca trikārṣikam
kārṣikaṃ madhuraṃ dra vyaṃ nasyakarmaṇi yojayet

śirovirecananasyabhedāḥ
avapīḍaḥ pradhamanaṃ dvau bhedāvaparau smṛtau
śirovirecanasyātra tau tu deyau yathāyatham

avapīḍananasyasvarūpam
kalkīkṛtādauṣadhādyaḥ pīḍito niḥsṛto rasaḥ
so'vapīḍaḥ samuddiṣṭastīkṣṇadra vyasamudbhavaḥ

pradhamananasyasvarūpam
ṣaḍaṅgulā dvivakrā vā nāḍī cūrṇaṃ tayā dhamet
tīkṣṇaṃ kolamitaṃ vaktravātaiḥ pradhamanaṃ hi tat

recananasyayoryogyā janāḥ
ūrdhvajatrugate roge kaphaje svarasaṃkṣaye
arocake pratiśyāye śiraḥśūle ca pīnase
śophāpasmārakuṣṭheṣu nasyaṃ vairecanaṃ hitam

snehananasyayogyā janāḥ
bhīrustrīkṛśabālānāṃ nasyaṃ snehena dīyate

avapīḍananasyayogyā janāḥ
galaroge sannipāte nidrā yāṃ viṣamajvare
manovikāre kṛmiṣu yujyate cāvapīḍanam

pradhamananasyayogyā janāḥ
atyantotkaṭadoṣeṣu visaṃjñeṣu ca dīyate
cūrṇaṃ pradhamanaṃ dhīraistaddhi tīkṣṇataraṃ yataḥ

athāvapīḍanapradhamanayoḥ katipayayogāḥ
nasyaṃ syād guḍaśuṇṭhībhyāṃ pippalyā saindhavena ca
jalapiṣṭena tenākṣikarṇanāsāśirogadāḥ

manyāhanugalodbhūtā naśyanti bhujapṛṣṭhajāḥ

madhūkasārādinasyam
madhūkasārakṛṣṇābhyāṃ vacāmaricasaindhavaiḥ
nasyaṃ koṣṇajale piṣṭaṃ dadyātsañjñāprabodhanam
apasmāre tathonmāde sannipāte'patantrake

tandrā yāṃ saindhavādi nasyam
saindhavaṃ śvetamaricaṃ sarṣapāḥ kuṣṭhameva ca
bastamūtreṇa piṣṭāni nasyaṃ tandrā nivāraṇam

tatraiva maricādipradhamananasyam
rohitamatsyapittena bhāvitaṃ saindhavaṃ vacā

maricaṃ pippalī śuṇṭhī kaṅkolaṃ laśunaṃ param
kaṭphalaṃ ceti taccūrṇaṃ deyaṃ pradhamanaṃ budhaiḥ

bṛṃhaṇanasyavidhiḥ
atha bṛṃhaṇanasyasya kalpanā kathyate'dhunā
marśaśca pratimarśaśca dvau bhedau snehanau matau

marśasya tarpaṇī mātrā mukhyā śāṇaiḥ smṛtā'ṣṭabhiḥ
madhyamā ca catuḥśāṇairhīnā śāṇamitā smṛtā

ekaikasmiṃstu mātreyaṃ deyā nāsāpuṭe budhaiḥ
marśasya dvitrivelaṃ vā vīkṣya doṣabalābalam

ekāntaraṃ dvyantaraṃ vā nasyaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ
tr! yahaṃ pañcāhamathavā saptāhaṃvā suyantritam

marśe śirovireke ca vyāpado vividhāḥ smṛtāḥ
doṣotkleśātkṣayāccaiva vijñeyāstā yathākramam

doṣotkleśanimittāsu yuñjyādvamanaśodhanam
atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ bṛṃhaṇaṃ hitam

śironāsā'kṣirogeṣu sūryāvarttārdhabhedake
dantaroge bale hīne manyābāhvaṃsaje gade

mukhaśoṣe karṇanāde vātapittagade tathā
akālapalite caiva keśaśmaśruprapātane
yujyate bṛṃhaṇaṃ nasyaṃ snehairvā madhuradra vaiḥ

tatra kuṅkumanasyam
saśarkaraṃ payaḥpiṣṭhaṃ bhṛṣṭamājyena kuṅkumam

nasyaprayogato hanyādvātaraktabhavā rujaḥ
bhrūśaṅkhākṣiśiraḥ karṇasūryāvarttārdhabhedakān

anyad bṛṃhaṇanasyam
nasyaṃ syādaṇutailena tathā nārāyaṇena vā
māṣādinā vā sarpirbhistattadbheṣajasādhitaiḥ

doṣānusāreṇa nasye snehavyasthā
tailaṃ kaphe syādvāte ca kevale pavane vasā
dadyānnasyaṃ sadā pitte sarpirmajjānameva ca

pakṣāghātādau māṣādinasyam
māṣātmaguptārāsnābhirbalārubukarohiṣaiḥ
kṛto'śvagandhayā kvātho hiṅgusaindhavasaṃyutaḥ

koṣṇo nasyaprayogeṇa pakṣāghātaṃ sakampanam
jayedarditavātaṃ ca manyāstambhāpabāhukau

pratimarśanasyamātrā
pratimarśasya mātrā tu dvidvibindumitā matā
pratyekaśo nastakayoḥ sneheneti viniścitam

vindvātmakamātrālakṣaṇam
snehe granthidvayaṃ yāvannimagnā coddhṛtā tataḥ
tarjanī yaṃ sravedvinduṃ sā mātrā bindusañjñitā

evaṃ vidhairbindusañjñairaṣṭabhiḥ śāṇa ucyate
sa deyo marśanasye tu pratimarśo dvibindukaḥ

pratimarśanasyasya caturdaśasamayaḥ
samayāḥ pratimarśasya budhaiḥ proktāścaturdaśa
prabhāte dantakāṣṭhānte gṛhānnirgamane tathā

vyāyāmādhvavyavāyānte viṇmūtrānte'ñjane kṛte
kavalānte bhojanānte divāsuptotthite tathā
vamanānte tathā sāyaṃ pratimarśaḥ prayujyate

pratimarśanasyasya niṣiktalakṣaṇam
īṣaducchikkanātsneho yadā vaktraṃ prapadyate

nasye niṣiktaṃ taṃ vidyātpratimarśapramāṇataḥ
ucchindanna pibeccaitanniṣṭhīvenmukhamāgatam

pratimarśanasyayogyā janāḥ
kṣīṇe tṛṣṇāsyaśīrṣārtte bāle vṛddhe ca yujyate
pratimarśenaśāmyanti rogāścaivordhvajatrujāḥ
valīpalitanāśaśca balamindri yajaṃ bhavet

palitaroge nasyam
bibhītanimbagambhārī śivā śeluśca kākinī
ekaikatailanasyena palitaṃ naśyati dhruvam

nasyagrahaṇavidhiḥ
atha nasyavidhiṃ vakṣye nasyagrahaṇahetave
deśe vātarajomukte kṛtadantanigharṣaṇam

viśuddhaṃ dhūmapānena svinnabhālagalaṃ tathā
uttānaśāyinaṃ kiṃcitpralambaśirasaṃ naram

āstīrṇahastapādaṃ ca vastrācchāditalocanam
samunnamitanāsā'gra vaidyau nasyena yojayet

koṣṇamacchinnadhāraṃ ca hematārādiśuktibhiḥ
śuktyā vā yatra yuktyā vā plotairvā nasyamācaret

nasyaprayogasamaye varjyā viṣayāḥ
nasyeṣvāsicyamāneṣu śiro naiva prakampayet
na kupyenna prabhāṣeta nocchindennahasettathā

etairhi vihitaḥ sneho naivāntaḥ saṃprapadyate

nasyapramādajā rogāḥ
tataḥ kāsapratiśyāyaśiro'kṣigadasambhavaḥ
śṛṅgāṭakamabhiplāvya sthāpayenna giled dra vam

nasyadhāraṇamātrā
pañca sapta daśaiva syurmātrā nasyasya dhāraṇe

nasyadhāraṇānantaraṃ karttavyakarma
upaviśyātha niṣṭhīvennāsāvaktragataṃ dra vam
vāmadakṣiṇapārśvābhyāṃ niṣṭhīvetsammukhe na hi

nasyānantaraṃ tyājyakarmāṇi
nasye nīte manastāpaṃ rajaḥ krodhaṃ ca santyajet
śayīta nidrā ṃ! tyaktvā ca prottāno vākśataṃ naraḥ
tathā vairecanasyānte dhūmo vā kavalo hitaḥ

nasyasya lakṣaṇatrayam
nasye trīṇyupadiṣṭāni lakṣaṇāni prayogataḥ
śuddhihīnātiyogāni viśeṣācchāstracintakaiḥ

śiraḥśuddhilakṣaṇam
lāghavaṃ manasaḥ śuddhiḥ srotasāṃ vyādhisaṃkṣayaḥ
cittendri yaprasādaśca śirasaḥ śuddhilakṣaṇam

hīnaśuddhilakṣaṇam
kaṇḍūpadehogurutā srotasāṃ kaphasaṃsravaḥ
mūrdhni hīnaviśuddhestu lakṣaṇaṃ parikīrttitam

atiśayaśuddhasya lakṣaṇam
mastuluṅgāgamo vātavṛddhirindri yavibhramaḥ
śūnyatā śirasaścāpi mūrdhni gāḍhaṃ virecite

hīnātisamyakśuddhikriyāḥ
hīnātiśuddhe śirasi kaphavātaghnamācaret
samyagviśuddhe śirasi sarpirnasye niṣecayet

atisnigdhasya lakṣaṇaṃ cikitsā ca
kaphaprasekaḥ śiraso gurutendri yavibhramaḥ
lakṣaṇaṃ tadatisnigdhe tatra rūkṣaṃ pradāpayet
bhojayeccānabhiṣyandi nasyācārikamādiśet

pañcakarmaṇāṃ nāmāni
vamanaṃ recanaṃ nasyaṃ nirūhaścānuvāsanam
etāni pañca karmāṇi kathitāni munīśvaraiḥ

iti śrīśārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe nasyavidhirnāmāṣṭamo'dhyāyaḥ
dhūmapānavidhiḥ
atha dhūmapānavidhirnāma navamo'dhyāyaḥ
tatra dhūmasaṃkhyā
dhūmastu ṣaḍvidhaḥ proktaḥ śamano bṛṃhaṇastathā
recanaḥ kāsahā caiva vāmano vraṇadhūpanaḥ

śamanabṛṃhaṇarecanadhūmānāṃ paryāyāḥ
śamanasya tu paryāyau madhyaḥ prāyogikastathā
bṛṃhaṇasyāpi paryāyau snehano mṛdureva ca
recanasyāpi paryāyau śodhanastīkṣṇa eva ca

dhūmapānānarhā janāḥ
adhūmārhāśca khalvete śrānto bhītaśca duḥkhitaḥ

dattabastirviriktaśca rātrau jāgaritastathā
pipāsitaśca dāhārtastāluśoṣī tathodarī

śiro'bhitāpī timirī chardyādhmānaprapīḍitaḥ
kṣatoraskaḥ pramehārtaḥ pāṇḍurogī ca garbhiṇī

rūkṣaḥ kṣīṇo'bhyavahṛtakṣīrakṣaudra ghṛtāsavaḥ
bhuktānnadadhimatsyaśca bālo vṛddhaḥ kṛśastathā

akāle dhūmapāne doṣastatpratīkāraśca
akāle cātipītaśca dhūmaḥ kuryādupadra vān
tatreṣṭaṃ sarpiṣaḥ pānaṃ nāvanāñjanatarpaṇam

sarpirikṣurasaṃ drā kṣāṃ payo vā śarkarāmbu vā
madhurāmlau rasau vā'pi śamanāya pradāpayet

dhūmapānasya samayā guṇāśca
dhūmastu dvādaśādvarṣād gṛhyate'śītikānna ca
kāsaśvāsapratiśyāyānmanyāhanuśirorujaḥ

vātaśleṣmavikārāṃśca hanyād dhūmaḥ suyojitaḥ
dhūmaprayogātpuruṣaḥ prasannendri yavāṅmanāḥ
dṛḍhakeśadvijaśmaśruḥ sugandhivadano bhavet

dhūmanalikāvidhānam
dhūmanāḍī bhavettatra trikhaṇḍā ca triparvikā

kaniṣṭhikāparīṇāhā rājamāṣāgamāntarā
dhūmanāḍī bhaveddīrghā śamane rogiṇo'ṅgulaiḥ

catvāriṃśanmitaistadvad dvātriṃśadbhirmṛdau matā
tīkṣṇe caturviṃśatibhiḥ kāsaghnī ṣoḍaśonmitaiḥ

daśāṅgulairvāmanīye tathā syād vraṇanāḍikā
kalāyamaṇḍalasthūlā kulatthāgamarandhrikā

dhūmapānārthamīṣikāvidhānam
atheṣikāṃ pralimpecca suślakṣṇāṃ dvādaśāṅgulām
dhūmadra vyasya kalkena lepaścāṣṭāṅgulaḥ smṛtaḥ

kalkaṃ karṣamitaṃ liptvā chāyāśuṣkaṃ ca kārayet
īṣikāmapanīyātha snehāktāṃ varttimādarāt

aṅgārairdīpitāṃ kṛtvā dhṛtvā netrasya randhrake
vadanena pibed dhūmaṃ vadanenaiva santyajet

nāsikābhyāṃ tataḥ pītvā mukhenaiva vametsudhīḥ
śarāvasampuṭe kṣiptvā kalkamaṅgāradīpitam
chidre netraṃ niveśyātha vraṇaṃ tenaiva dhūpayet

śamanādidhūmānāṃ dra vyāṇi
elādikalkaṃ śamane snigdhaṃ sarjarasaṃ mṛdau
recane tīkṣṇakalkaṃ ca kāsaghnaṃ kṣudri koṣaṇam

vāmane snāyucarmādyaṃ dadyād dhūmasya pānakam
vraṇe nimbavacādyaṃ ca dhūpanaṃ sampraśasyate

bālagrahādiṣvaparājito dhūpaḥ
anye'pi dhūmā geheṣu kartavyā rogaśāntaye

mayūrapicchaṃ nimbasya patrāṇi bṛhatīphalam
maricaṃ hiṅgu māṃsī ca bījaṃ kārpāsasambhavam

chāgaromāhinirmokaṃ viṣṭhā vaiḍālikī tathā
gajadantaśca taccūrṇaṃ kiccidghṛtavimiśritam

geheṣu dhūpanaṃ dattaṃ sarvānbālagrahāñjayet
piśācānrākṣasāñjitvā sarvajvaraharaṃ bhavet

dhūmapāne pathyaṃ netradra vyāṇi ca
parihārastu dhūmeṣu kāryo recananasyavat
netrāṇi dhātujānyāhurnalavaṃśādijānyapi

iti śrīśārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe dhūmapānavidhirnāma navamo'dhyāyaḥ
gaṇḍūṣādividhiḥ
atha gaṇḍūṣakavalapratisāraṇavidhirnāma daśamo'dhyāyaḥ
tatra gaṇḍūṣakavalayorbhedā!
caturvidhaḥ syādgaṇḍūṣaḥ snaihikaḥ śamanastathā
śodhano ropaṇaścaiva kavalaścāpi tadvidhaḥ

tadbhedānāṃ prakārāḥ
snigdhoṣṇaiḥ snaihiko vāte svāduśītaiḥ prasādanaḥ
pitte kaṭvamlalavaṇairuṣṇaiḥ saṃśodhanaḥ kaphe

kaṣāyatiktamadhuraiḥ kaduṣṇo ropaṇo vraṇe
catuṣprakāro gaṇḍūṣaḥ kavalaścāpi kīrttitaḥ

gaṇḍūṣakavalayorlakṣaṇam
asañcārī mukhe pūrṇe gaṇḍūṣaḥ kavalaścaraḥ
tatra dra veṇa gaṇḍūṣaḥ kalkena kavalaḥ smṛtaḥ

gaṇḍūṣakavalayorauṣadhamātrā
dadyād dra veṣu cūrṇaṃ ca gaṇḍūṣe kolamātrakam
karṣapramāṇaḥ kalkaśca dīyate kavale budhaiḥ

gaṇḍūṣasya yogyā'vasthā taddhāraṇapramāṇaṃ ca
dhāryante pañcamādvarṣādgaṇḍūṣakavalādayaḥ
gaṇḍūṣānsusthitaḥ kuryātsvinnabhālagalādikaḥ

manuṣyastrīṃstathā pañca sapta vā doṣanāśanāt
kaphapūrṇāsyatā yāvacchedo doṣasya vā bhavet
netraghrāṇasrutiryāvattāvad gaṇḍūṣadhāraṇam

vāte snaihikagaṇḍūṣaḥ
tilakalkodakaṃ kṣīraṃ sneho vā snaihike hitaḥ

dāhanāśanagaṇḍūṣaḥ
tilā nīlotpalaṃ sarpiḥ śarkarā kṣīrameva ca
sakṣaudro hanuvaktrastho gaṇḍūṣo dāhanāśanaḥ

mukhavraṇādau madhugaṇḍūṣaḥ
vaiśadyaṃ janayatyāsye sandadhāti mukhavraṇān
dāhatṛṣṇāpraśamanaṃ madhugaṇḍūṣadhāraṇam

viṣakṣārāgnidagdhe gaṇḍūṣaḥ
viṣakṣārāgnidagdhe ca sarpidhāryaṃ payo'thavā

dantacāle gaṇḍūṣaḥ
tailasaindhavagaṇḍūṣo dantacāle praśasyate

mukhaśoṣe kaphe ca hitaḥ kāñjikagaṇḍūṣaḥ
śoṣaṃ mukhasya vairasyaṃ gaṇḍūṣaḥ kāñjiko jayet
sindhutrikaṭurājībhirārdra keṇa kaphe hitaḥ

kapharaktapittanāśano gaṇḍūṣaḥ
triphalāmadhugaṇḍūṣaḥ kaphāsṛkpittanāśanaḥ

mukhapākarngho gaṇḍūṣaḥ
dārvī guḍūcī triphalā drā kṣā jātyāśca pallavāḥ
yavāsaśceti tatkvāthaḥ ṣaṣṭhāṃśakṣaudra saṃyutaḥ
śīto mukhe dhṛto hanyānmukhapākaṃ tridoṣajam

gaṇḍūṣādiṣu parasparaṃ dra vyaikyam
yasyauṣadhasya gaṇḍūṣastasyaiva pratisāraṇam
kavalaścāpi tasyaiva jñeyo'tra kuśalairna raiḥ

kaphavātajārucināśakaḥ kavalaḥ
kesaraṃ mātuluṅgasya saindhavoṣaṇasaṃyutam
hanyātkavalato jāḍyamaruciṃ kaphavātajām

pratisāraṇaprayogamāha
pratisāraṇaprayogabhedāḥ
kalko'valehaścūrṇaṃ ca trividhaṃ pratisāraṇam
aṅgulyagragṛhītaṃ ca yathāsvaṃ mukharogiṇām

dantamukhakaṇṭharogeṣu pratisāraṇacūrṇam
kuṣṭhaṃ dārvī samaṅgā ca pāṭhā tiktā ca pītikā
tejanī mustalodhre ca cūrṇaṃ syātpratisāraṇam
raktasrutiṃ dantapīḍāṃ śothaṃ dāhaṃ ca nāśayet

gaṇḍūṣādīnāṃ hīnātiyogajā doṣāḥ
hīnayogātkaphotkleśo rasājñānārucī tathā
atiyogānmukhe pākaḥ śoṣastṛṣṇā klamo bhavet

gaṇḍūṣe śuddhilakṣaṇam
vyādherapacayastuṣṭirvaiśadyaṃ vaktralāghavam
indri yāṇāṃ prasādaśca gaṇḍūṣe śuddhilakṣaṇam

iti śrīśārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe gaṇḍūṣādividhirnāma daśamo'dhyāyaḥ
lepamūrdhatailakarṇapūraṇavidhiḥ
atha lepavidhirnāma ekādaśo'dhyāyaḥ
lepasya nāmāni tadbhedāśca
ālepasya ca nāmāni lipto lepaśca lepanam
doṣaghno viṣahā varṇyo mukhalepastridhā mataḥ

lepasya mātrā
tripramāṇaścaturbhāgastribhāgo'dhāṅgulonnataḥ
ādro r! vyādhiharaḥ sa syācchuṣko dūṣayaticchavim

śothaghno lepaḥ
punarnavā dāru śuṇṭhīṃ siddhārthaṃ śigrumeva ca
piṣṭvā caivāranālena pralepaḥ sarvaśothajit

dāhanāśako lepaḥ
bibhītaphalamajjāyā lepo dāhārttināśanaḥ

visarpaśothavraṇādau daśāṅgalepaḥ
śirīṣaṃ madhuyaṣṭī ca tagaraṃ raktacandanam
elā māṃsī niśāyugmaṃ kuṣṭhaṃ bālakameva ca
iti saṃcūrṇya lepo'ya pañcamāṃśaghṛtaplutaḥ

jalena kriyate sujñairdaśāṅga iti saṃjñitaḥ
visarpānviṣavisphoṭaśothānduṣṭavraṇāñjayet

āruṣkaraśothaghno lepaḥ
ajādugdhatilairlepo navanītena saṃyutaḥ
śothamāruṣkaraṃ hanti lepo vā kṛṣṇamṛttikaiḥ

kīṭaghno lepaḥ
lāṅgalyativiṣā'lābujālinīmūlabījakaiḥ
lepo dhānyāmbusampiṣṭaḥ kīṭavisphoṭanāśanaḥ

mukhakāntikaro lepaḥ
raktacandanamañjiṣṭhalodhrakuṣṭhapriyaṅgavaḥ
vaṭāṅkurā masūrāśca vyaṅgaghnā mukhakāntidāḥ

mukhakāntikaraṃ lepāntaram
mātuluṅgajaṭā sarpiḥ śilā gośakṛto rasaḥ
mukhakāntikaro lepaḥ piṭikāvyaṅgakālajit

tāruṇyapiṭikā'pahā lepā
lodhradhānyavacālepastāruṇyapiṭikā'pahaḥ
tadvadgorocanāyuktaṃ maricaṃ mukhalepanam
siddhārthakavacālodhrasaindhavaiśca pralepanam

vyaṅgaharā lepāḥ
vyaṅgeṣu cārjunatvagvāmañjiṣṭhā vā samākṣikā
lepaḥ sanavanīto vā śvetāśvakhurajāmaṣī

mukhakārṣṇye lepaḥ
arkakṣīraharidrā bhyāṃ mardayitvā vilepanāt
mukhakārṣṇyaṃ śamaṃ yāti cirakālodbhavaṃ dhruvam

tatraiva lepāntaram
vaṭasya pāṇḍupatrāṇi mālatī raktacandanam

kuṣṭhaṃ kālīyakaṃ lodhramebhirlepaṃ prayojayet
tāruṇyapiṭikāvyaṅganīlikādivināśanam

aruṃṣikāyāṃ lepaḥ
purāṇamatha piṇyākaṃ purīṣaṃ kukkuṭasya ca
mūtrapiṣṭaḥ pralepo'ya śīghraṃ hanyādaruṃṣikām

tatraiva lepāntaram
khadirāriṣṭajambūnāṃ tvagbhirvā mūtrasaṃyutaiḥ
kuṭajatvaksaindhavaṃ ca lepo hanyādaruṃṣikām

dāruṇake lepaḥ
priyāla bījamadhukakuṣṭhamāṣaiḥ sasaindhavaiḥ
kāryo dāruṇake mūrdhni pralepo madhusaṃyutaḥ

tatraivānyallepadvayam
dugdhena khākhasaṃ bījaṃ pralepāddāruṇaṃ jayet
āmrabījasya cūrṇaṃ tu śivācūrṇasamaṃ dvayam
dugdhapiṣṭaḥ pralepo'ya dāruṇaṃ hanti dāruṇam

indra lupte lepaḥ
rasastiktapaṭolasya patrāṇāṃ tadvilepanāt
indra luptaṃ śamaṃ yāti tribhireva dinairdhruvam

atraivānye'pi lepāḥ
indra luptāpaho lepo madhunā bṛhatīrasaḥ
guñjāmūlaṃ phalaṃ vā'pi bhallātakaraso'pi vā

keśavarddhako lepaḥ
gokṣurastilapuṣpāṇi tulye ca madhusarpiṣī
śiraḥ pralepanaṃ tena keśasaṃvardhanaṃ param

romotpādako lepaḥ
hastidantamaṣīṃ kṛtvā chāgīdugdhaṃ rasāñjanam
romāṇyanena jāyante lepātpāṇitaleṣvapi

indra luptaghno'nyo lepaḥ
yaṣṭīndīvaramṛdvīkātailājyakṣīralepanaiḥ
indra luptaṃ śamaṃ yāti keśāḥ syuḥ saghanā dṛḍhāḥ

keśavarddhako'nyo lepaḥ
catuṣpadānāṃ tvagromanakhaśṛṅgāsthibhasmabhiḥ
tailena saha lepo'ya romasaṃjananaḥ paraḥ

keśakṛṣṇīkaraṇalepaḥ
indra vāruṇikābījatailenābhyaṅgamācaret
pratyahaṃ tena jāyante kuntalā bhṛṅgasannibhāḥ

palitaghno lepaḥ
ayorajo bhṛṅgarājastriphalā kṛṣṇamṛttikā
sthitamikṣurase māsaṃ lepanātpalitaṃ jayet

anyo lepaḥ
dhātrīphalatrayaṃ pathye dve tathaikaṃ bibhītakam
pañcāmramajjā lohasya karṣaikaṃ ca pradīyate

piṣṭvā lohamaye bhāṇḍe sthāpayeduṣitaṃ niśi
lepo'ya hanti na cirādakālapalitaṃ mahat

anyaḥ keśakṛṣṇīkaraṇalepaḥ
triphalā nīlikāpatraṃ lohaṃ bhṛṅgarajaḥ samam
avimūtreṇa sampiṣṭaṃ lepātkṛṣṇīkaraṃ smṛtam

palitanāśakakalpavidhiḥ
triphalā lohacūrṇaṃ ca dāḍimatvagbisaṃ tathā
pratyekaṃ pañcapalikaṃ cūrṇaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ

bhṛṅgarājarasasyāpi prasthaṣaṭkaṃ pradāpayet
kṣiptvā lohamaye pātre bhūmimadhye nidhāpayet

māsamekaṃ tataḥ kuryācchāgīdugdhena lepanam
kūrce śirasi rātrau ca saṃveṣṭyairaṇḍapatrakaiḥ

svapetprātastataḥ kuryātsnānaṃ tena ca jāyate
palitasya vināśaśca tribhirlepairna saṃśayaḥ

keśanāśako lepaḥ
śaṅkhacūrṇasya bhāgau dvau haritālaṃ ca bhāgikam

manaḥ śilā cārdhabhāgā svarjikā caikabhāgikā
lepo'ya vāripiṣṭastu keśānutpāṭya dīyate

anayā lepayuktyā ca saptavelaṃ prayuktayā
nirmūlaṃ keśasthānaṃ syātkṣapaṇasya śiro yathā

anyo lepaḥ
tālakaṃ śāṇayugmaṃ syātṣaṭ śāṇaṃ śaṅkhacūrṇakam
dviśāṇikaṃ palāśasya kṣāraṃ dattvā pramardayet

kadalīdaṇḍatoyena ravipatrarasena vā
asyāpi saptabhirlepai romṇāṃ śātanamuttamam

śvitranāśako lepaḥ
suvarṇapuṣpī kāsīsaṃ viḍaṅgāni manaḥ śilā
rocanā saindhavaṃ caiva lepanācchivatranāśanam

anyoḥ lepaḥ
vāyasyeḍagajākuṣṭhakṛṣṇābhirguṭikā kṛtā
bastamūtreṇa sampiṣṭā pralepācchivatranāśinī

lepāntaram
tālakaṃ śāṇamātraṃ syāccatuḥśāṇā ca vākucī
gomūtrapiṣṭaṃ taccūrṇaṃ lepanācchiktranāśanam

sarvaśvitraharalepaḥ
vākucī vetaso lākṣā kākodumbarikā kaṇā
rasāñjanamayaścūrṇaṃ tilāḥ kṛṣṇāstadekataḥ

cūrṇayitvā gavāṃ pittaiḥ piṣṭvā ca guṭikā kṛtā
asyāḥ pralepācchivatrāṇi praṇaśyantyativegataḥ

sidhmaharo lepaḥ
dhātrī sarjarasaścaiva yavakṣāraśca cūrṇitaḥ
sauvīreṇa pralepo'ya prayojyaḥ sidhmanāśane

anyo lepaḥ
dārvī mūlakabījāni tālakaṃ suradāru ca
tāmbūlapatraṃ sarvāṇi kārṣikāṇi pṛthakpṛthak

śaṅkhacūrṇaṃ śāṇamātraṃ sarvāṇyekatra kārayet
lepo'ya vāriṇā piṣṭaḥ sidhmanāṃ nāśanaḥ paraḥ

netrarogaharo lepaḥ
harītakī saindhavaṃ ca gairikaṃ ca rasāñjanam
viḍālako jale piṣṭaḥ sarvanetrāmayāpahaḥ

anyo lepaḥ
rasāñjanaṃ vyoṣayutaṃ sampiṣṭaṃ vaṭakīkṛtam
kaṇḍūṃ pākānvitāṃ hanti lepādañjananāmikām

dadrū kaṇḍvādau lepaḥ
prapunnāṭasya bījāni vākucī sarṣapāstilāḥ
kuṣṭhaṃ niśādvayaṃ mustaṃ piṣṭvā takreṇa caikataḥ
pralepādasya naśyanti dadrū kaṇḍūvicarcikāḥ

pāmādiṣu lepaḥ
hemakṣīrī viḍaṅgāni daradaṃ gandhakastathā
dadrū ghnaḥ kuṣṭhasindūre sarvāṇyekatra mardayet

dhattūranimbatāmbūlīpatrāṇāṃ svarasaiḥ pṛthak
asya pralepamātreṇa pāmādadrū vircikāḥ

kaṇḍūśca rakasaścaiva praśamaṃ yānti vegataḥ

kaṇḍūpāmādiṣvanyo lepaḥ
dūrvā'bhayā saindhavaṃ ca cakramardaḥ kuṭherakaḥ
ebhistakrayuto lepaḥ kaṇḍūpāmāvināśanaḥ

tatraivānyo lepaḥ
dūrvāniśāyuto lepaḥ kaṇḍūpāmāvināśanaḥ
kṛmidadruharaścaiva śītapittāpahaḥ smṛtaḥ

dadrū ghno lepaḥ
siddhārtharajanīkuṣṭhaprapunnāṭatilaiḥ saha
kaṭutailena saṃmiśraṃ dadrū ghnaṃ ca pralepanam

vātavisarpahā lepaḥ
rāsnā nīlotpalaṃ dāru candanaṃ madhukaṃ balā
ghṛtakṣīrayuto lepo vātavīsarpanāśanaḥ

pittavisarpahā lepaḥ
mṛṇālaṃ candanaṃ lodhramuśīraṃ kamalotpalam
sārivāmalakī pathyā lepaḥ pittavisarpanut

kaphavisarpaghno lepaḥ
triphalā padmakośīraṃ samaṅgā karavīrakam
nalamūlamanantā ca lepaḥ śleṣmavisarpahā

pittavātaraktaghno lepaḥ
māṃsī sarjaraso lodhraṃ madhukaṃ sahareṇukam
mūrvā nīlotpalaṃ padmaṃ śirīṣakusumaiḥ saha
pralepaḥ pittavātāsre śatadhautaghṛtaplutaḥ

nāsāsṛtaraktaharo lepaḥ
āmalaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ tu piṣṭaṃ kāñjikavāribhiḥ
jayenmūrdhni pralepena raktaṃ nāsikayā sṛtam

vātajaśiraḥpīḍāharo lepaḥ
kuṣṭhameraṇḍatailena lepātkāñjikapeṣitam
śiro'tti vātajāṃ hanyātpuṣpaṃ vā mucukundajam

anyo lepaḥ
devadāruṃ nataṃ kuṣṭhaṃ naladaṃ viśvabheṣajam
sakāñjikaḥ snehayukto lepo vātaśiro'ttinut

raktapittajaśiraḥpīḍāharo lepaḥ
candanośīrayaṣṭyāhvabalāvyāghranakhotpalaiḥ
kṣīrapiṣṭaiḥ pralepaḥ syādra ktapittaśiro'ttijit

raktapittaharo lepaḥ
dhātrīkaseruhrīberapadmapadmakacandanaiḥ
dūrvośīranalānāṃ ca mūlaiḥ kuryātpralepanam

śiro'tti pittajāṃ hanyādra ktapittarujaṃ tathā

kaphajaśiraḥpīḍāharo lepaḥ
hareṇunataśaileyamustailāgarudārubhiḥ
māṃsīrāsnārubūkaśca koṣṇo lepaḥ kaphārttinut

anyo lepaḥ
śuṇṭhīkuṣṭhaprapunnāṭadevakāṣṭhaiḥ sarohiṣaiḥ
mūtrapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiśca lepaḥ śleṣmaśiro'ttinut

sūryāvarttārdhāvabhedakayorlepaḥ
sārivākuṣṭhamadhukavacākṛṣṇotpalaistathā
lepaḥ sakāñjikasnehaḥ sūryāvarttārdhabhedayoḥ

sarvaśiraḥpīḍāharo lepaḥ
varī nīlotpalaṃ dūrvā tilāḥ kṛṣṇā punarnavā
śaṅkhake'nantavāte ca lepaḥ sarvaśiro'ttijit

lepasya bhedadvayam
atha lepavidhiścānyaḥ procyate sujñasammataḥ
dvau tasya kathitau bhedau pralepākhyapradehakau

tayorlakṣaṇam
carmādra raṃ! māhiṣaṃ yadvatpronnataṃ sā mitistayoḥ
śītastanurviśoṣī ca pralepaḥ parikīrttitaḥ
ādro r! ghanastathoṣṇaḥ syātpradehaḥ śleṣmavātahā

lepavidhiḥ
romābhimukhamādeyau pralepākhyapradehakau
vīryaṃ samyagviśatyāśu romakūpaiḥ śirāmukhaiḥ

rātrau lepaniṣiddhatā
na rātrau lepanaṃ kuryācchuṣyamāṇaṃ na dhārayet
śuṣyamāṇamupekṣeta pradehaṃ pīḍanaṃ prati

rātrilepaniṣedhe hetuḥ
tamasā pihato hyūṣmā romakūpamukhe sthitaḥ
vinā lepena niryāti rātrau no lepayedataḥ

rogaviśeṣe rātrau lepājñā
rātrāvapi pralepādividhiḥ kāryo vicakṣaṇaiḥ
apakvaśothe gambhīre raktaśleṣmasamudbhave

vraṇaviṣaye lepakramanirdeśaḥ
ādau śothaharo lepo dvitīyo raktasecanaḥ
tṛtīyaścopanāhaḥ syāccaturthaḥ pāṭanakramaḥ

pañcamaḥ śodhano bhūyātṣaṣṭho ropaṇa iṣyate
saptamo varṇakaraṇo vraṇasyaite kramā matāḥ

vātajavraṇaśothaharo lepaḥ
bījapūrajaṭā hiṃsrā devadāru mahauṣadham
rāsnā'gnimantho lepo'ya vātaśothavināśanaḥ

pittajavraṇaśothaghno lepaḥ
madhukaṃ candanaṃ mūrvā nalamūlaṃ ca padmakam
uśīraṃ bālakaṃ padmaṃ pittaśothe pralepanam

kaphajavraṇaśothaghno lepaḥ
kṛṣṇā purāṇapiṇyākaṃ śigrutvaksikatā śivā
mūtrapiṣṭaḥ sukhoṣṇo'ya pradehaḥ śleṣmaśothahā

āgantukaraktajavraṇaśothaghno lepaḥ
dve niśe candane dve ca śivā dūrvā punarnavā

uśīraṃ padmakaṃ lodhraṃ gairikaṃ ca rasāñjanam
āgantuke raktaje ca śothe kuryātpralepanam

vraṇapācako lepaḥ
śaṇamūlakaśigrūṇāṃ phalāni tilasarṣapāḥ
savacaḥ kiṇvamatasī pradehaḥ pācanaḥ smṛtaḥ

vraṇadāraṇe lepāḥ
tatra dantyādilepaḥ
dantī citrakamūlatvaksnuhyarkapayasī guḍaḥ
bhallātakāsthikāsīsaṃ saindhavaṃ dāraṇaḥ smṛtaḥ

cirabilvādilepaḥ
cirabilvo'gniko dantī citrako hayamārakaḥ
kapotakaṅkagṛdhrāṇāṃ malaṃ lepena dāraṇam

svarjikādihemakṣīrīlepau
svarjikāyāvaśūkādyāḥ kṣārā lepena dāraṇāḥ
hemakṣīryāstathā lepo vraṇe paramadāraṇaḥ

vraṇaśodhanaropaṇo lepaḥ
tilasaindhavayaṣṭyāhvanimbapatraniśāyugaiḥ
trivṛdghṛtayutaiḥ piṣṭaiḥ pralepo vraṇaśodhanaḥ

vraṇaśodhanaropaṇo lepaḥ
nimbapatraghṛtakṣaudra dārvīmadhukasaṃyutaḥ
tilaiśca saha saṃyukto lepaḥ śodhanaropaṇaḥ

vraṇakṛmighno lepaḥ
karañjāriṣṭanirguṇḍīlepo hanyād vraṇakṛmīn
laśunasyāthavā lepo hiṅgunimbabhavo'thavā

duṣṭavraṇapraśamano lepaḥ
nimbapatraṃ tilā dantī trivṛtsaindhavamākṣikam
druṣṭavraṇapraśamano lepaḥ śodhanaropaṇaḥ

antarvidra dhijaśūlaghno lepaḥ
madanasya phalaṃ tiktāṃ piṣṭvā kāñjikavāriṇā
koṣṇaṃ kuryānnābhilepaṃ śūlaśāntirbhavettataḥ

vātavidra dhiharo lepaḥ
śigruśephālikairaṇḍayavagodhūmamudgakaiḥ
sukhoṣṇo bahalo lepaḥ prayojyo vātavidra dhau

pittavidra dhiharo lepaḥ
paittike sarpiṣā lājāmadhukaiḥ śarkarā'nvitaiḥ
pralimpetkṣīrapiṣṭairvā payasyośīracandanaiḥ

kaphavidra dhiharo lepaḥ
iṣṭikā sikatā lohakiṭṭaṃ gośakṛtā saha
sukhoṣṇaśca pradeho'ya mūtraiḥ syācchleṣmavidra dhau

āgantukavidra dhiharo lepaḥ
raktacandanamañjiṣṭhāniśāmadhukagairikaiḥ
kṣīreṇa vidra dhau lepo raktāgantunimittaje

vātajagalagaṇḍaharo lepaḥ
niculaḥ śigrubījāni daśamūlamathāpi vā
pradeho vātagaṇḍeṣu sukhoṣṇaḥ sampradīyate

kaphajagalagaṇḍaharo lepaḥ
devadāru viśālā ca kaphagaṇḍe pradehakaḥ

apacīnāśako lepaḥ
sarṣapāriṣṭapatrāṇi dagdhvā bhallātakaiḥ saha
chāgamūtreṇa saṃpiṣṭamapacīghnaṃ pralepanam

gaṇḍamālādiṣu lepaḥ
sarṣapāḥ śigrubījāni śaṇabījātasīyavāḥ
mūlakasya ca bījāni takreṇāmlena peṣayet
gaṇḍamālā'budaṃ gaṇḍaṃ lepenānena śāmyati

gṛdhasyādiṣu lepaḥ
takṣayitvā kṣureṇāṅgaṃ kevalānilapīḍitam
tatra pradehaṃ dadyācca piṣṭaṃ guñjāphalaiḥ kṛtam

tenāpabāhujā pīḍā viśvācī gṛdhrasī tathā
anyā'pi vātajā pīḍā praśamaṃ yāti vegataḥ

ślīpadarogaharo lepaḥ
dhattūrairaṇḍanirguṇḍīvarṣābhūśigrusarṣapaiḥ
pralepaḥ ślīpadaṃ hanti cirotthamapi dāruṇam

kuraṇḍaghno lepaḥ
ājājīhapuṣākuṣṭhameraṇḍabadarānvitam
kāñjikena tu saṃpiṣṭaṃ kuraṇḍaghnaṃ pralepanam

upadaṃśe lepaḥ
karavīrasya mūlena paripiṣṭena vāriṇā
asādhyā'pi vrajatyastaṃ liṅgotthā rukpralepanāt

tatrānyo lepaḥ
dahetkaṭāhe triphalāṃ sā maṣī madhusaṃyutā
upadaṃśe pralepo'ya sadyo ropayati vraṇam

anyo lepaḥ
rasāñjanaṃ śirīṣeṇa pathyayā ca samanvitam
sakṣaudraṃ lepanaṃ yojyamupadaṃśagadāpaham

agnidagdhe lepāḥ
agnidagdhe tugākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ
sāmṛtaiḥ sarpiṣā snigdhairālepaṃ kārayedbhiṣak

tindukītvakkaṣāyairvā ghṛtamiśraḥ pralepayet
yavāndagdhvā maṣī kāryā tailena yutayā tathā
dadyātsarvāgnidagdheṣu pralepo vraṇaropaṇaḥ

yonisaṅkocako lepaḥ
palāśodumbaraphalaistilatailasamanvitaiḥ
madhunā yonimālimped gāḍhīkaraṇamuttamam

tatraivānyo lepaḥ
mākandaphalasaṃyuktamadhukarpūralepanāt
gate'pi yauvane strīṇāṃ yonirgāḍhā'tijāyate

liṅgastanādivṛddhau lepaḥ
maricaṃ saindhavaṃ kṛṣṇā tagaraṃ bṛhatīphalam

apāmārgastilāḥ kuṣṭhaṃ yavā māṣāśca sarṣapāḥ
aśvagandhā ca taccūrṇaṃ madhunā saha yojayet

asya santatalepena mardanācca prajāyate
liṅgavṛddhiḥ stanotsedhaḥ saṃhatirbhujakarṇayoḥ

liṅgavṛddhikaro lepaḥ
sitā'śvagandhāsindhūtthachāgakṣīrairghṛtaṃ pacet
tallepānmardanālliṅgavṛddhiḥ sañjāyate parā

yonidrā vakaro lepaḥ
indra vāruṇikāpatrarasaiḥ sūtaṃ vimardayet
raktasya karavīrasya kāṣṭhena ca muhurmuhuḥ
talliptaliṅgasaṃyogādyonidrā vo'bhijāyate

gātradurgandhaharo lepaḥ
tāmbūlapatracūrṇaṃ tu cūrṇaṃ kuṣṭhaśivābhavam
vāriṇā lepanaṃ kuryād gātradaurgandhyanāśanam

svedadaurgandhyaharo lepaḥ
kulitthasaktavaḥ kuṣṭhaṃ māṃsī candanajaṃ rajaḥ

saktavaścaṇakasyaiva tvakcaivaikatra kārayet
svedadaurgandhyanāśaśca jāyate'syāvadhūlanāt

vaśīkaraṇalepaḥ
vacā sauvarcalaṃ kuṣṭhaṃ rajanyau maricāni ca
etallepaprabhāveṇa vaśīkaraṇamuttamam

atha mūrdhatailavidhiḥ
tatra mūrdhatailabhedāḥ
abhyaṅgaḥ pariṣekaśca picurbastiriti kramāt
mūrdhatailaṃ caturdhā syādbalavacca yathottaram

kevalaśirobastividhikathane hetunirdeśaḥ
trayo'bhyaṅgādayaḥ pūrve prasiddhāḥsarvataḥsmṛtāḥ
śirobastividhiścātra procyatesujñasaṃmataḥ

atha śirobastividhiḥ
śirobastiścarmaṇaḥsyād dvimukho dvādaśāṅgulaḥ
śiraḥ pramāṇaṃ taṃ baddhvā mastake māṣapiṣṭakaiḥ
sandhirodhaṃ vidhāyādau snehaiḥ koṣṇaiḥ prapūrayet

tatra śirobastidhāraṇakālavidhinirdeśaḥ
tāvaddhāryastu yāvatsyānnāsānetramukhasrutiḥ
vedanopaśamovā'pi mātrāṇāṃ vā sahasrakam

śirobastiprayogakālavidhinirdeśaḥ
vinā bhojanamevātra śirobastiḥ praśasyate
prayojyastu śirobastiḥ pañcasaptāhameva vā

śirobastyuttarāṅgakṛtyam
vimocya śirasobastiṃ gṛhṇīyācca samantataḥ
urdhvakāyaṃ tataḥ koṣṇanīraiḥ snānaṃ ca kārayet

śirobastiguṇāḥ
anena durjayā rogā vātajā yānti saṅkṣayam
śiraḥ kampādayastena sarvakāleṣu yujyate

karṇapūraṇavidhiḥ
svedayetkarṇadeśaṃ tu kiñcinnuḥ pārśvaśāyinaḥ
mūtraiḥ snehai rasaiḥ koṣṇaistataḥ śrotraṃ prapūrayet

karṇasthauṣadhadhāraṇakālāvadhiḥ
karṇaṃ ca pūritaṃ rakṣecchataṃ pañcaśatāni vā
sahasraṃ vā'pi mātrāṇāṃ śrotrakaṇṭhaśirogade

mātrālakṣaṇam
svajānunaḥ karāvarttaṃ kuryācchoṭikayā yutam
eṣā mātrā bhavedekā sarvatraivaiṣa niścayaḥ

rasādyanusāreṇa karṇapūraṇasamayabhedaḥ
rasādyaiḥ pūraṇaṃ karṇe bhojanātprākpraśasyate
tailādyaiḥ pūraṇaṃ karṇe bhāskare'stamupāgate

karṇaśūlaharo rasaḥ
pītārkapatramājyena liptaṃ vahnau pratāpayet
tadra saḥ śravaṇe kṣiptaḥ karṇaśūlaharaḥ paraḥ

karṇaśūle bastamūtraprayogaḥ
karṇaśūlāture koṣṇaṃ bastamūtraṃ sasaindhavam
niḥkṣipettena śāmyanti śūlapākādikā rujaḥ

karṇaśūle'nye prayogāḥ
śṛṅgaberaṃ ca madhukaṃ madhu saindhavamāmalam

tilaparṇīrasastailaṃ ṭaṅkaṇaṃ nimbukadra vam
kaduṣṇaṃ karṇayordeyametadvā vedanā'paham

tatraiva prayogāntaram
kapitthamātuluṅgāmlaśṛberarasaiḥ śubhaiḥ
sukhoṣṇaiḥ pūrayetkarṇaṃ karṇaśūlopaśāntaye

tatraivārkāṅkuraprayogaḥ
arkāṅkurānamlapiṣṭāṃstailāktāṃllavaṇānvitān
sannidadhyātsnuhīkāṇḍe koritetacchadāvṛte

puṭapākakramaṃ kṛtvā rasaistacca prapūrayet
sukhoṣṇaistena śāmyanti karṇapīḍāḥ sudāruṇāḥ

tatraiva dīpikātailam
mahataḥ pañcamūlasya kāṇḍānyaṣṭāṅgulāni ca
kṣaumeṇāveṣṭya saṃsicya tailenādīpayettataḥ

yattailaṃ cyavate tebhyaḥ sukhoṣṇaṃ tena pūrayet
jñeyaṃ taddīpikātailaṃsadyo gṛhṇātivedanām
evaṃ syāddīpikātailaṃ kuṣṭhe devatarau tathā

tatraiva syonākatailam
tailaṃ syonākamūlena mande'gnau paripācitam
haredāśu tridoṣotthaṃ karṇaśūlaṃ prapūraṇāt

karṇanāde yaṣṭīvasā
kalkakvāthena yaṣṭyāhvakākolīmāṣadhānyakaiḥ
sūkarasya vasāṃ paktvā karṇanādārttināśinī

karṇaroge svarjikāditailam
svarjikā mūlakaṃ śuṣkaṃ hiṅgu kṛṣṇāsamanvitam

śatapuṣpā ca taistailaṃ pakvaṃ śuktacaturguṇam
praṇādaṃ śūlabādhiryaṃ srāvaṃ karṇasya nāśayet

bādhirye'pāmārgakṣāratailam
apāmārgakṣārajale tatkṣāraṃ kalkitaṃ kṣipet
tena pakvaṃ jayettailaṃ bādhiryaṃ karṇanādakam

karṇanāḍyāṃ śambūkatailam
śambūkasya tu māṃsena pacettailaṃ tu sārṣapam
tasya pūraṇamātreṇa karṇanāḍī praśāmyati

karṇasrāvanāśako yogaḥ
cūrṇaṃ pañcakaṣāyāṇāṃ kapittharasameva ca
karṇasrāve praśaṃsanti pūraṇaṃ madhunā saha

pañca kaṣāyāḥ
tindukānyabhayā lodhraḥ samaṅgā cāmalakyapi
jñeyāḥ pañca kaṣāyāstu karmaṇyasminbhiṣagvaraiḥ

karṇasrāvādau svarjikādiyogaḥ
svarjikācūrṇasaṃyuktaṃ bījapūrarasaṃ kṣipet
karṇasrāvarujā dāhāḥ praṇaśyanti na saṃśayaḥ

pūtikarṇe āmrāditailam
āmrajambūpravālāni madhūkasya vaṭasya ca
ebhiḥ saṃsādhitaṃ tailaṃ pūtikarṇopaśāntikṛt

karṇakīṭanāśakau yogau
pūraṇaṃ haritālena gavāṃ mūtrayutena ca
athavā sārṣapaṃ tailaṃ karṇakīṭaharaṃ param

karṇakīṭe'nyo yogaḥ
svarasaṃ śigrumūlasya sūryāvarttarasaṃ tathā
tr! yūṣaṇaṃ cūrṇitaṃ caiva kapikacchūjaṭārasam
kṛtvaikatra kṣipetkarṇe karṇakīṭaharaṃ param

anyau yogau
sadyo madyaṃ nihantyāśu karṇakīṭaṃ sudāruṇam
sadyo hiṅgunihantyāśu karṇakīṭaṃ sudāruṇam
iti śrīśārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe lepamūrdhatailakarṇapūraṇavidhirnāmaikādaśo'dhyāyaḥ
śoṇitasrāvavidhiḥ
atha śoṇitasrāvavidhirnāma dvādaśo'dhyāyaḥ
tatra śoṇitasrāvamānam
śoṇitaṃ srāvayejjantorāmayaṃ prasamīkṣya ca
prasthaṃ prasthārddhakaṃ vā'pi prasthārdhārdhamathāpi vā

raktasrāvasamayaḥ
śaratkāle svabhāvena kuryādra ktasrutiṃ naraḥ
tvagdoṣagranthiśothādyā na syū raktasruteryataḥ

raktasya prakṛtinirdeśaḥ
madhuraṃ varṇato raktamaśītoṣṇaṃ tathā guru
śoṇitaṃ snigdhavisraṃ syādvidāhaścāsya pittavat

rakte pañcamahābhūtaguṇāḥ
visratā dra vatā rāgaścalanaṃ vilayastathā
bhūmyādipañcabhūtānāmete raktaguṇāḥ smṛtāḥ

duṣṭaraktalakṣaṇam
rakte duṣṭe vedanā syātpāko dāhaśca jāyate
raktamaṇḍalatā kaṇḍūḥ śothaśca piṭikodgamaḥ

raktavṛddhilakṣaṇam
vṛddhe raktāṅganetratvaṃ śirāṇāṃ pūraṇaṃ tathā
gātrāṇāṃ gauravaṃ nidrā mado dāhaśca jāyate

kṣīṇaraktalakṣaṇam
kṣīṇe'mlamadhurākāṅkṣā mūrcchā ca tvaci rūkṣatā
śaithilyaṃ ca śirāṇāṃ syādvātādunmārgagāmitā

vātadūṣitaraktalakṣaṇam
aruṇaṃ phenilaṃ rūkṣaṃ paruṣaṃ tanu śīghragam
askandi sūcinistodi raktaṃ syādvātadūṣitam

pittadūṣitaraktalakṣaṇam
pittena pītaṃ haritaṃ nīlaṃ śyāvaṃ ca visrakam
askandyuṣṇaṃ makṣikāṇāṃ pipīlānāmaniṣṭakam

kaphadūṣitaraktalakṣaṇam
śītalaṃ bahalaṃ snigdhaṃ gairikodakasannibham
māṃsapeśīprabhaṃ skandi mandagaṃ kaphadūṣitam

dvitridoṣaduṣṭaraktayorlakṣaṇam
dvidoṣaduṣṭaṃ saṃsṛṣṭaṃ triduṣṭaṃ pūtigandhakam
sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ kāñjikābhaṃ ca jāyate

viṣadūṣitaraktalakṣaṇam
viṣaduṣṭaṃ bhavecchyāvaṃ nāsikonmārgagaṃ tathā
visraṃ kāñjikasaṅkāśaṃ sarvakuṣṭhakaraṃ bahu

śuddharaktalakṣaṇam
indra gopaprabhaṃ jñeyaṃ prakṛtisthamasaṃhatam

raktasrāvasādhyā rogāḥ
śothe dāhe'ṅgapāke ca raktavarṇe'sṛjaḥ srutau
vātarakte tathā kuṣṭhe sapīḍe durjaye'nile
pāṇiroge ślīpade ca viṣaduṣṭe ca śoṇite

granthyarbudāpacīkṣudra rogaraktādhimanthiṣu
vidārīstanarogeṣu gātrāṇāṃ sādagaurave

raktābhiṣyandatandrā yāṃ pūtighrāṇāsyadehake
yakṛtplīhavisarpeṣu vidra dhau piṭikodgame

karṇoṣṭhaghrāṇavaktrāṇāṃ pāke dāhe śiroruji
upadaṃśe raktapitte raktasrāvaḥ praśasyate

raktasrāvavidhiḥ
eṣu rogeṣu śṛṅgairvā jalaukā'lābukairapi
athavā'pi śirāmokṣaiḥ kuryādra ktasrutiṃ naraḥ

raktasrāvāyogyā janāḥ
na kurvīta śirāmokṣaṃ kṛśasyātivyavāyinaḥ
klībasya bhīrorgarbhiṇyāḥ sūtikāpāṇḍurogiṇām

pañcakarmaviśuddhasya pītasnehasya cārśasām
sarvāṅgaśothayuktānāmudaraśvāsakāsinām

chardyatīsāraduṣṭānāmatisvinnatanorapi
ūnaṣoḍaśavarṣasya gatasaptatikasya ca

āghātasrutaraktasya śirāmokṣo na śasyate
eṣāṃ cātyayikeroge jalaukābhistu nirha ret

viṣaduṣṭaraktasya srāvaprakāraḥ
tathā ca viṣaduṣṭānāṃ śirāmokṣo'pi śasyate

vātādidoṣānusāreṇa raktasrāvaprakāraḥ
gośṛṅgeṇa jalaukābhiralābubhirapi tridhā
vātapittakaphairduṣṭaṃ śoṇitaṃ srāvayed budhaḥ

dvidoṣābhyāṃ tu sanduṣṭaṃ tridoṣairapi dūṣitam
śoṇitaṃ srāvayedyuktyā śirāmokṣaiḥ padaistathā

śṛṅgādīnāṃ śoṇitagrahaṇe pramāṇam
gṛhṇāti śoṇitaṃ śṛṅgaṃ daśāṅgulamitaṃ balāt
jalaukā hastamātraṃ tu tumbī ca dvādaśāṅgulam
padamaṅgulamātrasya śirā sarvāṅgaśodhinī

rudhirasrāvapratibandhikā'vasthā
śīte niranne mūrcchā'tinidrā bhītimadaśramaiḥ
yutānāṃ na sravedra ktaṃ tathā viṇmūtrasaṅginām

raktāpravṛttāvupacāraḥ
apravarttitarakte ca kuṣṭhatrikaṭusaindhavaiḥ
mardayed vraṇavaktraṃ ca tena samyakpravarttate

raktamokṣaṇasamayaḥ
tasmānna śīte nātyuṣṇe na svinne nātitāpite
pītvā yavāgūṃ tṛptasya srāvayecchoṇitaṃ budhaḥ

raktātipravṛttau hetuḥ
atisvinnasyoṣṇakāle tathvātiśirāvyadhāt
atipravarttate raktaṃ tatra kuryātpratikriyām

raktātipravṛttau cikitsā
atipravṛtte rakte ca lodhrasarjarasāñjanaiḥ
yavagodhūmacūṇairvā dhavadhanvanagairikaiḥ

sarpanirmokacūrṇairvā bhasmanā kṣaumavastrayoḥ
mukhaṃ vraṇasya badhvā ca śītaiścopacaredvraṇam

tatraivopacārāntaram
vidhyedūrdhvaśirāṃ tāṃ ca dahetkṣāreṇa vā'gninā
vraṇaṃ kaṣāyaḥ sandhatte raktaṃ skandayate himam
vraṇāsyaṃ pācayetkṣāro dāhaḥ saṅkocayecchirām

agnidāhasādhyā rogāḥ
tatra muṣkaśothe karāṅguṣṭhadāhanirdeśaḥ
vāmāṇḍaśothe dakṣasya karasyāṅguṣṭhamūlajām

dahecchirāṃ vyatyaye tu vāmāṅguṣṭhaśirāṃ dahet
śirādāhaprabhāveṇa muṣkaśothaḥ praṇaśyati

viṣūcyāṃ pārṣṇidāhavyavasthā
viṣūcyāṃ pārṣṇidāhena jāyate'gne pradīpanam
saṅkucanti yatastena rasaśleṣmavahāḥ śirāḥ

raktajabālayakṛtplīhavṛddhau tatsthānadāhavyavasthā
yadāvṛddhiryakṛtplīhnoḥ śiśoḥ sañjāyate'sṛjaḥ
tadā tatsthānadāhena saṅkucantyasṛjaḥ śirāḥ

atyantaraktasrāvaṇaniṣedhaḥ
rakte duṣṭe'vaśiṣṭe'pi vyādhirnaiva prakupyati
ataḥ srāvyaṃ sāvaśeṣaṃ rakte nātikramo hitaḥ

atiraktasrutijanyā hānayaḥ
āndhyamākṣepakaṃ tṛṣṇāṃ timiraṃ śiraso rujam
pakṣāghātaṃ śvāsakāsau hikkāṃ dāhaṃ ca pāṃḍutām
kurute'tisrutaṃ raktaṃ maraṇaṃ vā karoti ca

rudhirasya mahattā
dehasyotpattirasṛjā dehastenaiva dhāryate
vinā tena vrajejjīvo rakṣedra ktamatobudhaḥ

srute rakte'pi doṣakope pratīkāraḥ
śītopacāraḥ kupite srutaraktasya mārute
koṣṇena sarpiṣā śothaṃ savyathaṃ pariṣecayet

raktasrutikṣīṇasya pathyavyavasthā
kṣīṇasyaiṇaśaśorabhrahariṇacchāgamāṃsajaḥ
rasaḥ samucitaḥ pāne kṣīraṃ vā ṣaṣṭikā hitāḥ

samyaksrutaraktalakṣaṇam
pīḍāśāntirlaghutvaṃ ca vyādherudre kasaṃkṣayaḥ
manaḥ svāsthyaṃ bhaveccihnaṃ samyagvisrāvite'sṛji

raktasrāvottaraṃ varjyāviṣayāḥ
vyāyāmamaithunakrodhaśītasnānapravātakān

ekāśanaṃ divāsvapnaṃ kṣārāmlakaṭubhojanam
śokaṃ vādamajīrṇaṃ ca tyajedābaladarśanāt

iti śrīśārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe śoṇitasrāvavidhirnāma dvādaśo'dhyāyaḥ
netraprasādanakarma
atha netraprasādanakarmanāma trayodaśo'dhyāyaḥ
tatrādau tannāmāni
sekaṃ āścyotanaṃ piṇḍī biḍālastarpaṇaṃ tathā
puṭapāko'ñjanaṃ caibhiḥ kalpairnetramupācaret

sekavidhiḥ
sekastu sūkṣmadhārābhiḥ sarvasminnayane hitaḥ
mīlitākṣasya mattaryasya pradeyaścaturaṅgulāt

doṣānusāreṇa sekaprakārabhedāḥ
sa cāpi snehano vāte rakte pitte ca ropaṇaḥ
lekhanaśca kaphe kāryastasya mātrā'dhunocyate

sekadhāraṇamātrā
ṣaḍvākśataiḥ snehaneṣu caturbhiścaiva ropaṇe
vākśataiśca tribhiḥ kāryaḥ sekolekhanakarmaṇi

sekasamayaḥ
kāryastu divase seko rātrau cātyayike gade

doṣānusāreṇa sekavyavasthā
eraṇḍatvakpatramūlaiḥ śṛtamājaṃ payohitam
sukhoṣṇaṃ secanaṃ netre vātābhiṣyandanāśanam

vātābhiṣyanda mārutaparyayaśuṣkākṣipākeṣu sekau
pariṣekohitonetre payaḥ koṣṇaṃ sasaindhavam
rajanīdārusiddhaṃ vā saindhavenasamanvitam

vātābhiṣyandaśamanaṃ hitaṃ mārutaparyaye
śuṣkākṣipāke ca hitamidaṃ secanakaṃ sadā

pittaraktābhighātajanetrapīḍāhṛtsekaḥ
sābaraṃ madhukaṃ tulyaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sucūrṇitam
chāgakṣīre ghṛtaṃ sekātpittaraktābhighātajit

raktābhiṣyande sekaḥ
triphalālodhrayaṣṭībhiḥ śarkarābhadra mustakaiḥ
piṣṭaḥ śītāmbunā seko raktābhiṣyandanāśanaḥ

tatraivānyaḥ sekaḥ
lākṣāmadhukamañjiṣṭhālodhrakālānusārivāḥ
puṇḍarīkayutaḥ seko raktābhiṣyandanāśanaḥ

netraśūlaghnaḥ sekaḥ
śvetalodhraṃ ghṛte bhṛṣṭaṃ cūrṇitaṃ paṭavisrutam
uṣṇāmbunā vimṛditaṃ sekācchūlaghnamambake

athāścyotanavidhiḥ
tatrāścyotanakarmasamayaḥ
athāścyotanakaṃ kāryaṃ niśāyāṃ na kathaṃcana

āścyotanavidhiḥ
unmīlite'kṣṇi dṛṅmadhye bindubhirdvyaṅgulāddhitam

guṇānusāreṇa binduprakṣepasaṃkhyānirdeśaḥ
bindavo'ṣṭau lekhaneṣu snehane daśa bindavaḥ
ropaṇe dvādaśa proktāste śītekoṣṇarūpiṇaḥ
uṣṇe ca śītarūpāḥ syuḥ sarvatraivaiṣa niścayaḥ

vātādibhedenāścyotanapadārthanirdeśaḥ
vāte tiktaṃ tathā snigdhaṃ pitte madhuraśītalam
tiktoṣṇarūkṣaṃ ca kaphe kramādāścyotanaṃ hitam

āścyotanamātrānirṇayaḥ
āścyotanānāṃ sarveṣāṃ mātrā syādvākśataṃ hitā
nimeṣonmeṣaṇaṃ puṃsāmaṅgulyācchoṭikā'thavā
gurvakṣaroccāraṇaṃ vā vāṅmātreyaṃ smṛtā budhaiḥ

vātābhiṣyandaharamāścyotanam
bilvādipañcamūlena bṛhatyeraṇḍaśigrubhiḥ
kvātha āścyotane koṣṇo vātābhiṣyandanāśanaḥ

vātaraktapittotthābhiṣyandopāyaḥ
ambupiṣṭairnimbapatraistvacaṃ lodhrasya lepayet
pratāpya vahninā piṣṭvā tadra so netrapūraṇāt
vātotthaṃ raktapittotthamabhiṣyandaṃ vināśayet

sarvābhiṣyandaghnamāścyotanam
triphalāścyotanaṃ netre sarvābhiṣyandanāśanam

raktapittādijanetrapīḍāsvāścyotanam
strīstanyāścyotanaṃ netre raktapittānilārttijit
kṣīrasarpirghṛtaṃ vā'pi vātaraktarujaṃ jayet

piṇḍikāvidhiḥ
piṇḍī kavalikā proktā baddhyte paṭṭavastrakaiḥ
netrābhiṣyandayogyā sā vraṇeṣvapi nibaddhyate

abhiṣyandādhimanthayoḥ śirovirecanam
abhiṣyande'dhimanthe ca sañjāte śleṣmasambhave
snigdhasvinnottamāṅgasya śirastīkṣṇairvirecayet

adhimanthe śirāvyadhāgnidāhau
adhimantheṣu sarveṣu lalāṭe vedhayecchirām
aśānte sarvathā manthe bhruvorupari dāhayet

sarvābhiṣyande piṇḍikāprayogaḥ
abhiṣyandeṣu sarveṣu badhnīyātpiṇḍikāṃ budhaḥ

vātābhiṣyande piṇḍikāprayogaḥ
vātāmiṣyandaśāntyarthaṃ snigdhoṣṇā piṇḍikā bhavet
eraṇḍapatramūlatvaṅnirmitā vātanāśinī

pittābhiṣyande piṇḍīdvayam
pittābhiṣyandanāśāya dhātrīpiṃḍī sukhāvahā
mahā nimbaphalodbhūtā piṃḍī vā pittanāśinī

kaphābhiṣyande piṇḍī
śigrupatrakṛtā piṇḍī śleṣmābhiṣyandanāśinī

kaphapittābhiṣyande piṇḍīdvayam
nimbapatrakṛtā piṇḍī śleṣmapittaharā bhavet
triphalāpiṇḍikā proktā nāśane śleṣmapittayoḥ

raktābhiṣyande piṇḍī
piṣṭvā kāñjikatoyena ghṛtabhṛṣṭā ca piṇḍikā
lodhrasya harati kṣipramabhiṣyandamasṛgbhavam

śothakaṇḍvādau piṇḍī
śuṇṭhīnimbadalaiḥ piṇḍī sukhoṣṇā svalpasaindhavā
dhāryā cakṣuṣi saṃyogācchothakaṇḍūvyathā'pahā

biḍālakavidhiḥ
biḍālako bahirlepo netre pakṣmavivarjitaḥ
tasya mātrā parijñeyā mukhalepavidhānavat

sarva netrāmayeṣu lepaḥ
yaṣṭīgairikasindhūtthadārvītārkṣyaḥ samāṃśakaiḥ
jalapiṣṭairbahirlepaḥ sarvanetrāmayāpahaḥ

tatraivānye ṣaḍ lepāḥ
rasāñjanena vā lepaḥ pathyāviśvadalairapi
kumārikā'gnipatrairvā dāḍimīpallavairapi
vacāharidrā nimbairvā tathā nāgaragairikaiḥ

sadyonetrapīḍāharo lepaḥ
dagdhvā sasaindhavaṃ lodhraṃ madhūcchiṣṭayute ghṛte
piṣṭamañjanalepābhyāṃ sadyo netrarujā'paham

netrapīḍāharo lepaḥ
lohasya pātre saṃghṛṣṭo raso nimbaphalodbhavaḥ
kiñcidghano bahirlepānnetrabādhāṃ vyapohati

armanāśako lepaḥ
saṃcūrṇya maricaṃ keśarājasvarasamardanāt
lepanādarmaṇāṃ nāśaṃ karotyeṣa prayogarāṭ

añjananāmikopari pratisāraṇam
svinnāṃ bhitvā viniṣpīḍya bhinnāmañjananāmikām
śilailānatasindhūtthaiḥ sakṣaudrai ḥ! pratisārayet

atha tarpaṇavidhiḥ
tatrādau tarpaṇayogyanetralakṣaṇam
atha tarpaṇakaṃ vacmi netratṛptikaraṃ param
yadrū kṣaṃ pariśuṣkaṃ ca netraṃ kuṭilamāvilam

śīrṇapakṣmaśirotpātakṛcchronmīlana saṃyutam
timirārjunaśukrādyairabhiṣyandādhimanthakaiḥ

śuṣkākṣipākaśothābhyāṃ yuktaṃ vātaviparyayaiḥ
tannetraṃ tarpaṇe yojyaṃ netrarogaviśāradaiḥ
tarpaṇe varjyaviṣayāḥ
durdinātyuṣṇaśīteṣu cintāyāsabhrameṣu ca
aśāntopadra ve cākṣṇi tarpaṇaṃ na praśasyate

tarpaṇaprakriyā
vātātaparajohīne deśe cottānaśāyinaḥ
ādhārau māṣacūrṇena klinnena parimaṇḍalau

samau dṛḍhāvasambādhau karttavyau netrakośayoḥ
pūrayed ghṛtamaṇḍena vilīnena sukhodakaiḥ
athavā śatadhautena sarpiṣā kṣīrajena vā

pūraṇamātrā
nimagnānyakṣipakṣmāṇi yāvatsyustāvadeva hi
pūrayenmīlite netre tata unmīlayecchanaiḥ

tarpaṇe snehadhāraṇamātrāḥ
dhārayedvartmarogeṣu vāṅmātrāṇāṃ śataṃ budhaḥ

svacche kaphe sandhiroge mātrāpañcaśataṃ hitam
śukle ca ṣaṭśataṃ kṛṣṇaroge saptaśataṃ matam

dṛṣṭirogeṣvaṣṭaśatamadhimanthe sahasrakam
sahasraṃ vātarogeṣu dhāryamevaṃ hi tarpaṇam

tarpaṇottaraṃ karttavyaṃ karma
svinnena yavapiṣṭena snehavīryeritaṃ tataḥ
yathāsvaṃ dhūmapānena kaphamasya viśodhayet

tarpaṇakarmāvadhiḥ
ekāhaṃ vā tr! yahaṃ vā'pi pañcāhaṃ ceṣyate param

tarpaṇe samyak tṛptilakṣaṇam
tarpaṇe tṛptiliṅgāni netreṣvetāni bhāvayet
sukhasvapnāvabodhatvaṃ vaiśadyaṃ varṇapāṭavam
nivṛttirvyādhiśāntiśca kriyālāghavameva ca

atitarpitalakṣaṇam
atha sāśru guru snigdhaṃ netraṃ syādatitarpitam

hīnatarpitalakṣaṇam
rūkṣamasrāvilaṃ rugṇaṃ netraṃ syāddhīnatarpitam

hīnātitarpitayościkitsā
rūkṣasnigdhopacārābhyāmetayoḥ syātpratikriyā

puṭapākavidhānam
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi puṭapākasya sādhanam
dvau bilvamātrau māṃsasya piṇḍau snigdhau supeṣitau

dra vyāṇāṃ bilvamātraṃ tu dra vāṇāṃ kuḍavo mataḥ
tadekasthaṃ samāloḍya patraiḥ supariveṣṭitam
puṭapākena tatpaktvā gṛhṇīyāttadra saṃ budhaḥ
dṛṣṭimadhye niṣecyaḥ syānnityamuttānaśāyinaḥ

puṭapākabhedāḥ
snehano lekhanaścaiva ropaṇaśceti sa tridhā

trividhapuṭapākaviṣayāḥ
hitaḥ snigdho'tirūkṣasya snigdhasyāpi hi lekhanaḥ
dṛṣṭerbalārthamitaraḥ pittāsṛgvraṇavātanut

snehanapuṭapākaḥ
sarpirmāṃsavasāmajjāmedaḥsvādvauṣadhaiḥ kṛtaḥ
snehanaḥ puṭapākastu dhāryo dve vākśate dṛśoḥ

lekhanapuṭapākaḥ
jāṅgalānāṃ yakṛnmāṃsairlekhanadra vyasaṃyutaiḥ
kṛṣṇaloharajastāmraśaṅkhavidrumasindhujaiḥ
samudra phenakāsīsasrotojadadhimastubhiḥ
lekhano vākśataṃ dhāryastasyaitāvadvidhāraṇam

ropaṇapuṭapākaḥ
stanyajāṅgalamadhvājyatiktakadra vyapācitaḥ
lekhanāttriguṇo dhāryaḥ puṭapākastu ropaṇaḥ

vyāpattidarśanakarttavyopadeśaḥ
vitarettarpaṇoktāṃ tu kriyāṃ vyāpattidarśane

athāñjanavidhānam
tatrādāvañjanayogya samayāḥ
atha sampakvadoṣasya prāptamañjanamācaret
hemante śiśire caiva madhyāhne'ñjanamiṣyate

pūrvāhṇe cāparāhṇeca grīṣme śaradi ceṣyate
varṣāsu nābhre nātyuṣṇe vasante ca sadaiva hi

añjanabhedāḥ
lekhanaṃ ropaṇaṃ caiva tathā syātsnehanāñjanam

lekhanaropaṇaprasādanāñjanāni
lekhanaṃ kṣāratīkṣṇāmlarasairañjanamiṣyate
kaṣāyatiktarasayuksasnehaṃ ropaṇaṃ matam
madhuraṃ snehasampannamañjanaṃ ca prasādanam

trividhāñjanasya svarūpāṇi
guṭikārasacūrṇāni trividhānyañjanāni ca
kuryācchalākayā'ṅgulyā hīnāni ca yathottaram

añjanānarhā janāḥ
śrānte prarudite bhīte pītamadye navajvare
ajīrṇe vegaghāte ca nāñjanaṃ sampraśasyate

varttipramāṇāni
hareṇumātrāṃ kurvīta varttiṃ tīkṣṇāñjane bhiṣak
pramāṇaṃ madhyame'dhyarddhaṃ dviguṇaṃ tu mṛdau bhavet

rasakriyāpramāṇāni
rasakriyā tūttamā syāttriviḍaṅgamitā hitā
madhyamā dviviḍaṅgā syāddhīnā tvekaviḍaṅgikā

cūrṇāñjanamātrā
vairecanikacūrṇaṃ tu dviśalākaṃ vidhīyate
mṛdau tu triśalākaṃ syāccatasraḥ snaihike'ñjane

añjanaśalākāsvarūpam
mukhayoḥ kuṇṭhitā ślakṣṇā śalākā'ṣṭāṅgulonmitā
aśmajā dhātujā vā syātkalāyaparimaṇḍalā

karmānusāreṇa śalākāsvarūpam
tāmralohāśmasañjātā śalākā lekhane matā
suvarṇarajatodbhūtā śalākā snehane matā
aṅgulī ca mṛdutvena kathitā ropaṇe budhaiḥ

añjanasamayanirdeśaḥ
sāyaṃ prātarvāñjanaṃ syāttatsadā naiva kārayet

nātiśītoṣṇavātābhravelāyāṃ sampraśasyate
kṛṣṇabhāgādadhaḥ kuryādapāṅgaṃ yāvadañjanam

candro dayā varttiḥ
śaṅkhanābhirbibhītasya majjā pathyā manaḥ śilā
pippalī maricaṃ kuṣṭhaṃ vacā ceti samāṃśakam

chāgīkṣīreṇa saṃpiṣya varttiṃ kṛtvā yavonmitām
hareṇumātrāṃ saṃghṛṣya jalaiḥ kuryādathāñjanam

timiraṃ māṃsavṛddhiṃ ca kācaṃ paṭalamarbudam
rātr! yāndhyaṃ vārṣikaṃ puṣpaṃ varttiścandro dayā jayet

karañjavarttiḥ
palāśapuṣpasvarasairbahuśaḥ paribhāvitā
karañjībījavarttistu dṛṣṭeḥ puṣpaṃ vināśayet

samudra phenādivarttiḥ
samudra phenasindhūtthaśaṅkhadakṣāṇḍavalkalaiḥ
śigrubījayutairvarttiḥ śukrādīṃśchastravallikhet

dantavarttiḥ
dantairhastivarāhoṣṭragohayājakharodbhavaiḥ
śaṅkhamuktā'mbhodhiphenayutaiḥ sarvairvicūrṇitaiḥ
dantavarttiḥ kṛtā ślakṣṇā śukrāṇāṃ nāśinī parā

tandrā nāśinī varttiḥ
nīlotpalaṃ śigrubījaṃ nāgakeśarakaṃ tathā
etatkalkaiḥ kṛtā varttiratinidrā ṃ! nivārayet

puṣpavarttiḥ
tilapuṣpāṇyaśītiḥ syuḥ ṣaṣṭisaṃkhyāḥ kaṇākaṇāḥ

jātīkusumapañcāśanmaricāni ca ṣoḍaśa
sūkṣmaṃ piṣṭvā jale varttiḥ kṛtā kusumikā'bhidhā

timirārjunaśukrāṇāṃ nāśinī māṃsavṛddhihṛt
etasyāścāñjane mātrā proktā sārdhahareṇukā

rasāñjanavarttiḥ
rasāñjanaṃ haridre dve mālatīnimbapallavāḥ
gośakṛdra sasaṃyuktā varttirnaktāndhyanāśinī

dhātr! yādivarttiḥ
dhātr! yakṣapathyābījāni ekadvitriguṇāni ca
piṣṭvā varttiṃ jalaiḥ kuryādañjanaṃ dvihareṇukam
netrasrāvaṃ haratyāśu vātaraktarujaṃ tathā

rasakriyā
tutthamākṣikasindhūtthaṃ sitāśaṅkhamanaḥ śilāḥ
gairikodadhiphenaṃ ca maricaṃ ceti cūrṇayet

saṃyojya madhunā kuryādañjanārthaṃ rasakriyām
vartmarogārmatimirakācaśukraharāṃ parām

puṣpaharī rasakriyā
vaṭakṣīreṇa saṃyukto mukhyaḥkarpūrajaḥkaṇaḥ
kṣipramañjanato hanti kusumaṃ tu dvimāsikam

atinidrā haramañjanam
kṣaudrā śvalālāsaṃghṛṣṭairmaricairnetramañjayet
atinidrā śamaṃ yāti tamaḥ sūryodayādiva

prabodhāñjanam
jātīpuṣpaṃ pravālaṃ ca maricaṃ kaṭukī vacā
saindhavaṃ bastamūtreṇa piṣṭaṃ tandrā ghnamañjanam

anyat prabodhāñjanam
śirīṣabījagomūtrakṛṣṇāmaricasaindhavaiḥ
añjanaṃ syātprabodhāya sarasonaśilāvacaiḥ

dārvyādirasakriyā
dārvī paṭolaṃ madhukaṃ sanimbaṃ padmakotpalam

prapauṇḍarīkaṃ caitāni pacettoye caturguṇe
vipācya pādaśeṣaṃ tu śṛtaṃ nītvā punaḥ pacet

śīte tasminmadhusitāṃ dadyātpādāṃśikāṃ naraḥ
rasakriyaiṣā dāhāśruraktarāgarujoharet

rasāñjanādirasakriyā
rasāñjanaṃ sarjaraso jātīpuṣpaṃ manaḥ śilā
samudra pheno lavaṇaṃ gairikaṃ maricāni ca

etatsamāṃśaṃmadhunā piṣṭvā praklinnavartmani
añjanaṃ kledakaṇḍūghnaṃpakṣmaṇāṃ ca prarohaṇam

guḍūcyādirasāñjanam
guḍūcīsvarasaḥ karṣaḥ kṣaudraṃ syānmāṣakonmitam
saindhavaṃ kṣaudra tulyaṃ syātsarvamekatra mardayet

añjayennayanaṃ tena pillārmatimiraṃ jayet
kācaṃ kaṇḍūṃ liṅganāśaṃśuklakṛṣṇagatāngadān

punarnavādirasāñjanam
dugdhena kaṇḍūṃ kṣaudre ṇa netrasrāvaṃ ca sarpiṣā
puṣpaṃ tailena timiraṃ kāñjikena niśāndhyatām
punarnavā jayedāśu bhāskarastimiraṃ yathā

babbūlarasāñjanam
babbūladalaniḥkvātho lehībhūtastadañjanāt
netrasrāvaṃ jayatyeṣa madhuyukto na saṃśayaḥ

hijjalarasāñjanam
hijjalasya phalaṃ ghṛṣṭvā pānīye nityamañjanam
cakṣuḥsrāvopaśāntyarthaṃ kāryametanmahauṣadham

netraprasādanaṃ katakādirasāñjanam
katakasyaphalaṃ ghṛṣṭvā madhunā netramañjayet
īṣatkarpūrasahitaṃ smṛtaṃ netraprasādanam

śirotpāte rasakriyā
sarpiḥ kṣaudraṃ cāñjanaṃ syācchirotpātasya śāntaye

kṛṣṇasarpavasārasakriyā
kṛṣṇasarpavasā śaṅkhaḥ katakātphalamañjanam
rasakriyeyamacirādandhānāṃ darśanapradā

lekhanāñjanam
dakṣāṇḍatvakśilākācaśaṃkhacandanasaindhavaiḥ
dra vyairañjanayogo'ya puṣpārmādivilekhanaḥ

rātr! yāndhyanāśakamañjanam
kaṇā chāgayakṛnmadhye paktvā netrayuge'ñjitā
acirāddhanti naktāndhyaṃ tadvatsakṣaudra mūṣaṇam

naktāndhyaharacūrṇāñjanam
śāṇārdhaṃ maricaṃ dvau ca pippalyarṇavaphenayoḥ
śāṇārdhaṃ saindhavaṃ śāṇā nava sauvīrakāñjanāt

piṣṭaṃ susūkṣmaṃ citrāyāṃ cūrṇāñjanamidaṃ śubham
kaṇḍūkācakaphārttānāṃ malānāṃ ca viśodhanam

ropaṇāñjanamṛducūrṇāñjanam
śilāyāṃ rasakaṃ piṣṭvā samyagāplāvya vāriṇā
gṛhṇīyāttajjalaṃ sarvaṃ tyajeccūrṇamadhogatam

śuṣkaṃ ca tajjalaṃ sarvaṃ parpaṭīsaṃnibhaṃ bhavet
vicūrṇya bhāvayetsamyaktrivelaṃ triphalārasaiḥ

karpūrasya rajastatra daśamāṃśena nikṣipet
añjayennayane tena sarvadoṣaharaṃ hi tat
sarvarogaharaṃ cūrṇaṃ cakṣuṣoḥ sukhakāri ca

prasādanāñjane sauvīrāñjanam
agnitaptaṃ hi sauvīraṃ niṣiñcettriphalārasaiḥ
saptavelaṃ tathā stanyaiḥ strīṇāṃ siktaṃ vicūrṇitam

añjayettena nayane pratyahaṃ cakṣuṣorhitam
sarvānakṣivikārāṃstu hanyādetanna saṃśayaḥ

dṛṣṭiprasādanī nāma śalākā
triphalābhṛṅgaśuṇṭhīnāṃ rasaistadvacca sarpiṣā

gomūtramadhvajākṣīraiḥ sikto nāgaḥ pratāpitaḥ
tacchalākā haratyeva sarvānnetrabhavāngadān

pratyañjanam
gatadoṣamapetāśru saṃpaśyansamyagambhasi
prakṣālyākṣi yathādoṣaṃ kāryaṃ pratyañjanaṃ tataḥ

añjane netradhāvananiṣedhaḥ
na vā'nirgatadoṣe'kṣṇi dhāvanaṃ saṃprayojayet
pratyañjanaṃ tīkṣṇatapte netre cūrṇaṃ prasādanam

nayanāmṛtāñjanam
śuddhe nāge drute tulyaṃ śuddhaṃ sūtaṃ vinikṣipet
kṛṣṇāñjanaṃ tayostulyaṃ sarvamekatra cūrṇayet

daśamāṃśena karpūraṃ tasmiṃścūrṇe pradāpayet
etatpratyañjanaṃ netragadajinnayanāmṛtam

sarpaviṣaharamañjanam
jayapālabhavāṃ majjāṃ bhāvayennimbukadra vaiḥ
ekaviṃśativelaṃ tattato varttiṃ prakalpayet

manuṣyalālayā ghṛṣṭvā tato netre tayā'ñjayet
sarpadaṣṭaviṣaṃ jitvā saṃjīvayati mānavam

netrajyotirvarddhakopadeśaḥ
bhuktvā pāṇitalaṃ ghṛṣṭvā cakṣuṣordīyate yadi
jātā rogā vinaśyanti timirāṇi tathaiva ca

dṛṣṭivarddhakopāyaḥ
śītāmbupūritamukhaḥ prativāsaraṃ yaḥ kālatrayeṇa nayanadvitayaṃ jalena
āsiñcati dhruvamasau na kadācidakṣirogavyathāvidhuratāṃ bhajate manuṣyaḥ

granthakartṛkṛtaṃ namranivedanam
āyurvedasamudra sya gūḍhārthamaṇisaṃcayam
jñātvā kaiścid budhaistaistu kṛtā vividhasaṃhitāḥ

kiñcidarthaṃ tato nītvā kṛteyaṃ saṃhitā mayā
kṛpākaṭākṣanikṣepamasyāṃ kurvantu sādhavaḥ

granthādhyayanaphalam
vividhagadārtidaridra nāśanaṃ yā hariramaṇīva karoti yogaratnaiḥ
vilasatu śārṅgadharasya saṃhitā sā jana hṛdayeṣu sarojanirmaleṣu

upasaṃhāraḥ
alpāyuṣāmalpadhiyāmidānīṃ kṛtaṃ samastaśrutipāṭhaśaktyā
tadatra yuktaṃ pratibījamātramabhyasyatāmātmahitaṃ prayatnāt

iti śrīśārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe netraprasādanavidhirnāma trayodaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ