Shadvimsha Brahmana · Chapter p4

atha pañcamo'dhyāyaḥ
prajāpatistapo'tapyata tasya ha vai tapyamānasya manaḥ prājāyata devāntsṛjeyamiti ta ime devā asṛjanta divā devānasṛjata naktamasurānyaddivā devānasṛjata taddevānāṃ devatvaṃ yadasūryaṃ tadasurāṇāmasuratvaṃ yatpītatvaṃ tatpitṝṇāṃ pitṛtvam

devā vai svarggakāmāstapo'tapyanta teṣāṃ tapyamānānām̐ raso'jāyata pṛthivyantarikṣaṃ dyauriti te'bhyatapam̐steṣāṃ tapyamānānāṃ raso'jāyata ṛgvedaḥ pṛthivyā yajurvvedo'ntarikṣātsāmavedo'muṣmātte'bhyatapam̐steṣāṃ tapyamānānām̐ raso'jāyata ṛgvedādgārhapatyo yajurvvedāddakṣiṇāggnissāmavedādāhavanīyaste'bhyatapam̐steṣāṃ tapyamānānāṃ puruṣo'jāyata sahasraśīrṣāḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt

te devāḥ prajāpatimupādhāvanvedaśarīrairvvā idamamṛtaśarīraṃ na ha vā idaṃ mṛtyossamāpsyateti te'bruvan ko nāmāsīti

sa hovāca yajño nāmeti

teṣāṃ prajāpatiḥ sadyo yajñasam̐sthāmupaiti sadyo ha vā eṣa yajñasam̐sthāmupaiti

yadgārhapatyaṃ prāduṣkaroti sā dīkṣaṇīyā yaddakṣiṇaggniṃ cāhavanīyaṃ ca sā prāyaṇīyā yatsamidho'bhyādadhāti tā upasadaḥ

atha yasyājyamutpūtam̐ skandati sā vai skannānāmāhutistato vai yajamānaḥ pramāyurbhavati varo deyaḥ saiva tasya prāyaścittiḥ

atha yasyājyamanutpūtam̐ skandatyasau vā askannānāmāhutistato vai yajamānasya cittaṃ pramāyurbhavati citraṃ deyam̐ saiva tasya prāyaścittiḥ

yadgārhapatye juhoti tatprātaḥsavanam̐ yaddakṣiṇāggnau juhoti tanmādhyandinam̐savanam̐ yadāhavanīye juhoti tattṛtīyasavanam

yanmārjjayate so'syāvabhṛthaḥ

yadannā dadāti tenodayanīyasyodavasānīyasya samāptyai

atha yasyāgnirmathyamāno na jāyetānyamāhṛtyānyasminnavakāśe juhuyāt brāhmaṇasya vā haste'jasya vā karṇe kuśastambe vāpsu vā juhuyāt

anyaiḥ śatahutāddhomādekaḥ śiṣyahuto varam̐ śiṣyaiḥ śatahutāddhomādekaḥ putrahuto varaṃ putraiḥ śatahutāddhomādeko hyātmahuto varam

svayam̐ hotā svayaṃ dohī svayamevopatiṣṭhetāggnihotram

haumyaśeṣaṃ dakṣiṇā

sarvvairha vā etasya yajñakratubhiriṣṭaṃ bhavati ya evaṃ vidvānaggnihotraṃ juhoti

iti prathamaḥ khaṇḍaḥ //५/१//
prajāpatirvvā etatsatram̐ sahasrasam̐vatsaramasṛjata teṣāṃ prajāpatiḥ sahasrasam̐vatsaraṃ gavāmayane'vārundhadgavāmayanaṃ dvādaśāhe dvādaśāhamatirātre'tirātram̐ ṣoḍaśini ṣoḍaśinamukthya ukthyamaggniṣṭome'ggniṣṭomamiṣṭipaśubandhayoriṣṭipaśubandhāvagnihotre sarvvairha vā etasya yajñakratubhiriṣṭaṃ bhavati ya evam̐ vidvānaggnihotraṃ juhoti

iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ //५/२//
prajāpatirddevebhya audumbarīmucchrayatyasuṣiramūlāmagranthiṃ pṛthubudhnāmekajām

yajamānamātryaudumbarī bhavati

atha kubjavāmanā yajamānā hrasvāścordhvabāhavaḥ pracchedanaṃ kuryyuḥ

katicchadanaudumbarī bhavati navacchadanāggniṣṭoma sādyaskreṣvekādaśa vaiśyastomātirātrapauṇḍarīkeṣu saptadaśa vājapeyāptoryyāmṇorekavim̐śatyaśvamedhe aṣṭācatvārim̐śataṃ puruṣamedhe aparimitam̐ sarvamedhe

ya evam̐ veda yadaudumbarīmucchrayatyapacitimevāpnoti

prajāpatirakāmayatāpacitiṃ prāpnavānītyūrgudumbara ūrggannamannam̐ sāma tasmātsāmagebhyo'pacitiṃ karavāṇīti ya evam̐ vittvaudumbarīmucchrayatyapacitimevāpnoti

iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ //५/३//
yūpaṃ karoti sakṣīram̐ sthūlaṃ mūle vālāgramanurūpam

vajjro vai yūpo vajjreṇaivāsmai bhrātṛvyaṃ praharati

aṣṭāśrīḥ karoti

daśadiśaḥ parigṛhṇātyubhayataḥ pāṅkte dve yūpe karoti

pañcadaśasaptadaśaikaviṃśatyaratnim̐ vā

pālāśaṃ puṣṭikāmasya bailvaṃ brahmavarcasakāmasya audumbaramannādyakāmasya khādiraṃ balakāmasya vaibhītakarājavṛkṣau bhrātṛvyavataḥ kramukāśvatthapāṣāṇā yaśaskāmasya yatkiñca yajñiyaṃ paśukāmasya

tatra varjjanīyā bhavanti gaḍulo vraṇilo vyāvṛttaḥ kuṭhiḥ kubjaḥ śūlo dagdhaḥ śuṣkaḥ suṣiro ghuṇajagdha ityapraśastāḥ

atha praśastāḥ śuddhāvarttā anupūrvasamāḥ praśastāḥ

yūpasyāśrīdaivatānyaggniḥ pūrvvāyām̐ yamo dakṣiṇāyām̐ varuṇaḥ paścimāyām̐ soma uttarāyām̐ yā vidiśastāsvādityarudramarudvasavo'parājitāḥ pitaraścādharāyām̐ sādhyāścordhvāyām

sarvadevatyo vai yūpo yūpo vai bahurūpo vajrīṣa bhūtvā devānupatiṣṭhate

te devāḥ prajāpatimupādhāvanyūpena praharantyāropayantyā yodhayanti ca tadyūpasya yūpatvam

mūlamaratnim̐ satvacaṃ nikhanet

tasya yannaikhānyaṃ tatpitṝṇām̐ yadūrdhvaṃ tanmanuṣyāṇām̐ yattadadho raśanāyā oṣadhivanaspatīnām̐ yadūrdhvam̐ raśanāyāstadviśveṣāṃ devānām

āplāvayantyalaṅkurvvantyahatena vasanenācchādayanti ceti

tadgandharvāpsarasām

indrasya caṣālam̐ yadūrdhvaṃ caṣālasyāṅgulamātraṃ kāryaṃcasa tatsādhyānāṃ devānām

prācīm̐ sannamatyetadvai viṣṇoḥ paramaṃ padam

tasyarttavaḥ śarīram̐ śiraḥ saṃvatsaro vedā rūpāṇi sam̐vatsara eva pratitiṣṭhati ya evam̐ veda

iti caturthaḥ khaṇḍaḥ//५/४//
brahmavādino vadanti kasmād brāhmaṇaḥ sāyamāsīna sandhyāmupāste? kasmātprātastiṣṭhan ? kā ca sandhyā? kaśca sandhyāyāḥ kālaḥ? kiñca sandhyāyāḥ sandhyātvam ?

devāśca vāsurāścāspardhanta te'surā ādityamabhidravatsa ādityo'bibhettasya hṛdayaṃ kūrmarūpeṇātiṣṭhat

sa prajāpatimupādhāvattasya prajāpatiretadbheṣajamapaśyadṛtaṃ ca satyaṃ ca brahma coṅkāraṃ ca tripadāṃ ca gāyatrīṃ brahmaṇo mukhamapaśyat

tasmād brāhmaṇo'horātrasya sam̐yoge sandhyāmupāste sajjyoti syājjyotiṣo darśanātso'syāḥ kālaḥ sā sandhyā tatsandhyāyāḥ sandhyātvam̐ yatsāyamāsīnaḥ sandhyāmupāste tayā vīrasthānaṃ jayatyatha yadapaḥ prayuṅkte tā vipruṣo vajjrī bhavanti tā vipruṣo vajjrī bhūtvāsurānapāghnanti tato devā abhavanparāsurā bhavatyātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati ya evam̐ veda yatsāyaṃ ca prātaśca sandhyāmupāste tayā vīrasthānam̐ sthānaṃ ca santatamavicchinnaṃ bhavati ya evam̐ veda

iti pañcamaḥ khaṇḍaḥ //५/५//
athaiṣā candramasaḥ kṣayavṛddhirbhavati yadā vai candramāḥ kṣīyate cāpyāyate ca tadanuvyākhyāsyāmaḥ

pūrvapakṣe vai devā dīkṣante te'parapakṣe somaṃ bhakṣayanti tatremāni trīṇi pātrāṇyupadhīyante pṛthivī pātramantarikṣaṃ pātraṃ dyauḥ pātramiti taṃ devā divyena pātreṇādityāḥ prathamaṃ pañcakalaṃ pañcamīṃ bhakṣayanti te'ntarikṣeṇa pātreṇa rudrā dvitīyaṃ pañcakalaṃ daśamīṃ bhakṣayanti te pṛthivyā pātreṇa vasavastṛtīyaṃ pañcakalaṃ pañcadaśīṃ bhakṣayanti ṣoḍaśī kalāvaśiṣyate ṣoḍaśakalo vai candramāḥ sa oṣadhīśca vanaspatīm̐śca gāśca paśūm̐ścādityaṃ ca brahma ca brāhmaṇāścānupraviśati taṃ devā indrajyeṣṭhāḥ somapāścāsomapāśca yathā pitaraṃ pitāmahaṃ prapitāmahaṃ vā vṛddhaṃ pralayamupagacchamānam̐ vyādhigataṃ mariṣyatīti vā tām̐ rātrim̐ vasante tadamāvāsyāyā amāvāsyātvaṃ tasmādamāvāsyāyāṃ nādhyetavyaṃ bhavati

atha sambharaṇantamoṣadhibhyaśca vanaspatibhyaśca gobhyaśca paśubhyaścādityāśca brahmaṇaśca brāhmaṇāḥ sannayante tātsānnāyyasya sānnāyyatvam

candramā vai dhātā yā pūrvvā paurṇamāsī sānumatiryottarā sā rākā yā pūrvvāmāvāsyā sā sinīvālī yottarā sā kuhūryo'nupaśyatyanyaṃ na paśyati tanmithunamevāsya bhavati

puṣye cānumatirjjñeyā sinīvālī tu dvāpare khārvvāyāṃ tu bhavedrākā kṛtaparvve kuhūrbhavet

nyūne cānumatim̐ vidyādyasmindṛśyeta sā sinīvālīm̐ rākāyāntu sampūrṇaścandrastu kuhūrnna dṛśyeta

iti ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ //५/६//
svāhā vai kutaḥ sambhūtā? kasya duhitā? kena prakṛtā? kiṃ gotrā? katyakṣarā? katipadā? kati mātrā? kati varṇā? katyucchavāsā? kiñcāsyāḥ śarīraṃ? kānyaṅgāni? kāni lomāni? kati śirām̐si? kati vā cakṣūm̐ṣi? kimasyā āsyaṃ? kiṃ prāvṛtā? kau bāhū? kau pādau? kva ca sthitā? kimadhiṣṭhānā? kathaṃ ca svāhāṃ pratigṛhṇāsi? brūhi svāhāyā rūpaṃ ca daivataṃ ca

svāhā vai satyasambhūtā brahmaṇo duhitā brahmaprakṛtā lātavyasagotrā trīṇyakṣarāṇyekaṃ padaṃ trayo'syai varṇāḥ śuklaḥ padmaḥ suvarṇa iti catvāro'syai vedāḥ śarīram̐ ṣaḍaṅgānyaṅgānyoṣadhivanaspatayo lomāni dve cāsyāḥ śirasī ekam̐ śiro'māvāsyā dvitīyaṃ paurṇamāsī cakṣuścandrādityāvājyabhāgau hutaṃ dakṣiṇā prāvṛtā bṛhadrathantaramṛgyajuḥ sāmagatiḥ sā svāhā sā svadhā sa vaṣaṭkāraḥ saiṣā deveṣu vaṣaṭkārabhūtā prayujyate pitṛyajñeṣu svadhābhūtā śakaṭīmukhīṃ pṛthivīmantarikṣeṇa viparyeti tasyā aggnirdaivataṃ brāhmaṇo rūpam̐ yatkāmāste juhumastanno astu vayam̐ syāma patayo rayīṇām̐ svāheti

tasyānu tṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhirannādyena tejasā brahmavarccaseneti