Shadvimsha Brahmana · Chapter p3

atha dvitīyo'dhyāyaḥ
prajāpatirakāmayata bahuḥ syāṃ prajāyeyeti sa etām̐ retasyāmṛcam̐ sāmnā pracchannāmagāyat yadṛcamasāmnīmagāsyadasthyamām̐samajaniṣyata yatsāmānṛcaṃ mām̐samanasthikamajaniṣyata ṛcam̐ sāmnā pracchannāṃ gāyati tasmātpuruṣaḥ pracchanno mām̐sena tvacā lomnā jāyate

trirudgṛhṇāti

traya ime lokā eṣām̐ lokānāmavaruddhyai tribhyaśca retaḥ sicyate

vajjro vai hiṅkāro balamiva reto yaddhiṃkuryādvajjreṇa hiṅkāreṇa retaḥ siktam̐ vicchindyāt

retasyā chandasā prājāpatyā devatayā sarvvametayā dhyāyan gāyetsarvvam̐ hīdam̐ retaḥ

tasyā dve akṣare saśayanī vyatiṣajati madhyamasya ca pādasyottamamuttamasya ca prathamam

vyatiṣaktau prāṇāpānau prajā dadhataḥ

gāyatrī chandasāggneyī devatayā pṛthivīmetayā dhyāyangāyet

tāṃ balavadivoraseva gāyati

tasyā dve uttamārddhe'kṣare dyotayati

cakṣureva tadyunakti tasmādyuktaṃ cakṣuḥ

triṣṭup chandasaindrīdevatayāntarikṣametayā dhyāyangāyet

tasyāścatvāri catvāryyakṣarāṇi nikrīḍayanniva gāyatyā dvādaśebhyo'kṣarebhyaḥ

dvādaśākṣarapadā jagatī paśavo vai jagatī paśuṣveva pratitiṣṭhati

tasyāścatvāryuttamārdhe'kṣarāṇi dyotayati

śrotrameva tadyunakti tasmādyuktam̐ śrotram̐ śrotre dve pratiśravaṇe dve tasmātpuruṣaḥ sarvvādiśaḥ śrṛṇoti api parāṅ yan pratyaṅ śrṛṇoti

jagatī chandasā saurīdevatayā divametayā dhyāyangāyet

tāṃ ninarddanniva gāyati

āha bahutamātpuruṣādannamatti annādo bhavati ya evam̐ veda

niruktāṃ cāniruktāṃ gāyati

niruktena vai vāco bhuñjate'niruktamasyā upajīvanti bhuṅkte vācamupaināṃ jīvati ya evam̐ veda

anuṣṭup chandasā prājāpatyā devatayā sarvvametayā dhyāyangāyetsarvvam̐ hīdaṃ prājāpatyam

tasyā dve dve akṣare udāsaṃ gāyatyā ṣaḍbhyo'kṣarebhyaḥ

ṣaḍṛtava ṛtuṣveva pratitiṣṭhati

paṅktiśchandasā saumīdevatayā diśa etayā dhyāyan gāyet

iheva ca vā eṣa iheva ca manasā gacchati yo gāyatre prātaḥsavane triṣṭubhaṃ gāyati jagatīṃ gāyatyanuṣṭubhaṃ gāyati paṅktiṃ gāyatyāste

gāyatre dve gāyati

prāṇameva tadabhyeti prāṇo hi gāyatraṃ panthānameva tadabhyeti panthā hi gāyatram

rathantaravarṇāmuttamāṃ gāyati

iyam̐ vai rathantaramasyāmeva pratitiṣṭhati

iti prathamaḥ khaṇḍaḥ //२/१//
bahiṣpavamāne dhūrgānam --
tā vā etā devalokāya yujyante yatparācyaḥ

pratīcyo manuṣyalokāya

eṣa vāva jāta eṣo'valuptajarāyureṣa ārttvijīno yasya dhuro gīyante yaścaivam̐ vidvāna dhuro gāyati jātamevainamannādyāya parivṛṇakti ubhāvannamatta udgātā ca yajamānaśca

yā prathamā tāmannādyaṃ dhyāyan gāyet

retasa eva tatsiktāyānnādyaṃ pratidadhāti

yaddhiṅkuryādvajjreṇa hiṅkāreṇa retassiktam̐ vicchindyāt

retasyā chando yujyate mano dhīyate

yā dvitīyā tāṃ gāyatrīmāgāṃ gāyam̐stasyā dve akṣare saśayanī vyatiṣajati madhyamasya ca padasyottamamuttamasya ca prathamam̐ vyatiṣaktau prāṇāpānau prajā dadhato gāyatrīchando yujyate prāṇāpānau dhīyete

yā tṛtīyā tāṃ triṣṭubhamāgāṃ gāyam̐stasyā dve uttamārdhe'kṣare dyotayati cakṣureva tadyunakti tasmādvirūpaṃ cakṣuḥ kṛṣṇamanyacchuklamanyattriṣṭupchando yujyate cakṣuṣī dhīyete

yā caturthī tāṃ jagatīmāgāṃ gāyam̐stasyāścatvāryyuttamārdhe'kṣarāṇi dyotayati śrotrameva tadyunakti tasmādyuktam̐ śrotram̐ śrotre dve pratiśravaṇe dve tasmādapi parāṅ yan pratyaṅ śrṛṇoti jagatīchando yujyate śrotre dhīyete

yā pañcamī tāmanuṣṭubhamāgāṃ gāyam̐ścaturdhā vyāvṛjya gāyet caturdhā vā idaṃ puruṣo vīryāya vikṛto jāyate vīryāyaivaināṃ tadvyāvṛjya gāyati uccāvacāmiva gāyeduccāvacaiva hi vāk saṃkṣṇutyeva gāyet saṃkṣṇutyeva hi vācaṃ puruṣo vadatyanuṣṭupchando yujyate vāgdhīyate

yā ṣaṣṭhī tāṃ paṅktimāgāṃ gāyam̐stasyā dve dve akṣare udāsaṃ gāyatyāṣaḍbhyo'kṣarebhyaḥ ṣaḍṛtava ṛtuṣveva pratitiṣṭhati paṅktiśchando yujyate samānodānau dhīyete

saditi prathamāyā dhuro nidhanam̐ retaso hyadhi sajjāyate

samiti dvitīyāyāḥ retaso hyadhi sambhavaḥ

svariti tṛtīyāyāḥ prasvarggam̐llokaṃ jānāti

iḍeti caturthyāḥ paśavo vā iḍā paśuṣveva pratitiṣṭhati

vāgiti pañcamyāḥ sarvvā asminpuṇyā vāco vadanti

yā prathamā tāmāyacchanniva gāyedāyata iva hyayamavāṅ prāṇaḥ

yā dvitīyā tāṃ ghoṣiṇīmiva gāyedghoṣīva hyayamapānaḥ

yā tṛtīyā tāmudyacchanniva gāyedudyata iva hyayaṃ udānaḥ

yā caturthī tāṃ nikrīḍayanniva gāyennikrīḍita iva hyayam̐ vyānaḥ

yā pañcamī tāṃ niruktāmaniruktāmiva gāyennirukto'nirukta iva hyayaṃ samānaḥ

yā ṣaṣṭhī tāmudāsamiva gāyedudasta iva hyayamudāno yacchṛṅgam

rathantaravarṇāmuttamāṃ gāyediyam̐ vai rathantaramasyāmeva pratitiṣṭhati

iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ//२/२//
devāśca vā asurāścaiṣu lokeṣvaspardhanta te devāḥ prajāpatimupādhāvan

tebhya etān dhuraḥ prāṇān prāyacchat manaḥ prathamamatha prāṇamatha cakṣuratha śrotramatha vācam

tābhyaḥ pañcabhyo dhūrbhyaḥ puruṣaṃ ca paśūm̐śca niramimīta

tena puruṣeṇāsurānadhūrvvan yadadhūrvvam̐staddhurāṃ dhūstvaṃ dhūrvvati pāpmānaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda

yo vai dhurāṃ dhūstvam̐ veda dhurā dhurā bhrātṛvyā dvasīyānbhavati etadvai dhurāṃ dhūstvam̐ yannānā vīryyā nānārūpā nānāchandasyā nānādevatyāḥ samānam̐ hiṃ kāramabhisampadyante etadvai dhurāṃ dhūstvaṃ dhurā dhurā bhrātṛvyādvasīyānbhavati ya evam̐ veda

yo vai dhūrṣu mahāvratam̐ veda sarvvā asmin puṇyā vāco vadanti

śiro gāyatryurastriṣṭup madhyaṃ jagatī pādāvanuṣṭup sarvā asmin puṇyā vāco vadanti ya evam̐ veda

yo vā evaṃ dhuro vidvānathāsāṃ vrataṃ caratyāgamiṣyato'sya pūrvedyuḥ puṇyā kīrttirāgacchati

surabhireva gandho gāyatryā vrataṃ darśanīyaṃ triṣṭubhaḥ śravaṇīyaṃ jagatyāḥ yadeva vācā puṇyam̐ vadati tadanuṣṭubhastadu sarvvāsām̐ vratam

tadu vidvām̐samāhuriti no'vādīriti tadanādṛtyam

yasya vai dhuro vigītāstasya saṅgītāḥ

yasya vā etā bahiṣpavamāne vigīyāntarājyeṣu saṅgāyanti tasya vai dhuro vigītāstasya saṅgītāḥ

yaḥ kāmayetaikadhā yajamānam̐ yaśa ṛcchedyathādiṣṭaṃ prajāḥ syuriti hoturājye gāyedekadhā yajamānam̐ yaśa ṛcchati yathādiṣṭaṃ prajā bhavanti

yaḥ kāmayeta kalperan prajā yathādiṣṭam̐ yajamānaḥ syāditi yathājyaṃ gāyetkalpante prajā yathādiṣṭam̐ yajamāno bhavati

yo vā evaṃ dhuro vedānapajayyamātmane ca yajamānāya ca lokaṃ jayatyati yajamānamātmānaṃ mṛtyuṃ param̐ svarggam̐llokam̐ harati

iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ //२/३//
prāñcamaggnimunnayanti tasmāt prāṅāsīno hotānvāha prāṅāsīno yajati prāṅāsīnaḥ śam̐sati

asāvādityaḥ prāṅapāṅ sañcarati tasmāt adhvaryuḥ prāṅapāṅ sañcarati

athaiṣa candramā dakṣiṇenaiti tasmādbrahmāṇaṃ dakṣiṇata āsayanti

athaitasyāmudīcyāṃ diśi bhūyiṣṭham̐ vidyotate tasmādetāṃ diśamudgātā pratyudgāyati

athaiṣa ākāśo madhyato bhūtānāṃ sannastasmānmadhye sadasyamāsayanti

uccāvacā vā āpa uteva gādhā bhavantyuteva gambhīrāstasmāddhotrāśam̐sina uteva pañcarcena kurvvantyuteva bhūyasā

ādityasyaiva gatam̐ raśmayo'nuyanti tasmādadhvaryyoreva gataṃ camasādhvaryivo'nuyanti

iti caturthaḥkhaṇḍaḥ//२/४//
sa prātassavane savanamukhīyeṣvāhṛteṣūpahavamicchate

aggnirmme hotā sa mopahvayatām̐ hotarupamāhvayasvetyuccaiḥ

ādityo me'dhvaryuḥ sa mopahvayatāmadhvaryya upa mā hvayasvetyuccaiḥ

candramā me brahmā sa mopahvayatāṃ brahmannupamāhvayasvetyuccaiḥ

parjanyo ma udgātā sa mopahvayatāmudgātarupamāhvayasvetyuccaiḥ

ākāśo me sadasyaḥ sa mopahvayatām̐ sadasyopamāhvayasvetyuccaiḥ

āpo me hotrāśam̐sinaste mopahvayantām̐ hotrāśam̐sina upa mā hvayadhvamityuccaiḥ

raśmayo me camasādhvaryyavaste mopahvayantāṃ camasādhvaryyava upa mā hvayadhvamityuccaiḥ

tā vā etā devatā ṛtvijāmeva vāgbhirupahvayante

prāṇo yajamāno'tho yatraitāsāṃ devatānām̐llokastadupahūto bhavati

iti pañcamaḥ khaṇḍaḥ//२/५||
mādhyandine savane savanamukhīyeṣvāhṛteṣūpahavamicchate

vāṅme hotā sa mopahvayatām̐ hotarupa māhvayasvetyuccaiḥ cakṣurmme'dhvaryuḥ sa mopahvayatāmadhvaryya upa mā hvayasvetyuccairmano me brahmā sa mopahvayatāṃ brahmannupamāhvayasvetyuccaiḥ śrotraṃ ma udgātā sa mopahvayatāmudgātarupa mā hvayasvetyuccaiḥ

yo'yamantaścakṣuṣyākāśaḥ sa me sadasyassa mopahvayatām̐ sadasyopamāhvayasvetyuccairyyā imā antaścakṣuṣyāpaste me hotrāśam̐sinaste mopāhvayantām̐ hotrāśam̐sina upa mā hvayadhvamityuccairaṅgāni me camasādhvaryva ste mopahvayantāṃ camasādhvaryyava upa mā hvayadhvamityuccaiḥ

tā vā etā devatā ṛtvijāmeva vāgbhirupahvayante

apāno yajamāno'tho yatraitāsāṃ devatānām̐llokastadupahūto bhavati

iti ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ//२/६//
sa tṛtīyasavane savanamukhīyeṣvāhṛteṣūpahavamicchate

prāṇo me hotā sa mopahvayatām̐ hotarupa mā hvayasvetyuccairapāno me'dhvaryuḥ sa mopahvayatāmadhvaryya upa mā hvayasvetyuccairvvyāno me brahmā sa mopahvayatāṃ brahmannupa mā hvayasvetyuccaiḥ samāno ma udgātā sa mopahvayatāmudgātarupa mā hvayasvetyuccaiḥ

yo'yamantaḥ puruṣa ākāśaḥ sa me sadasyaḥ sa mopahvayatām̐ sadasyopa mā hvayasvetyuccairyyā imā antaḥ puruṣa āpaste me hotrāśam̐sinaste mopahvayantām̐ hotrāśam̐sina upa māhvayadhvamityuccairllomāni me camasādhvaryyavaste mopahvayantāṃ camasādhvaryava upa māhvayadhvamityuccaiḥ

tā vā etā devatā ṛtvijāmeva vāgbhirupahvayante

sa udāno yajamāno'tho yatraitāsāṃ devatānām̐ llokastadupahūto bhavati

sarvveṣāṃ vai vaṣaṭkartā camasaṃ bhakṣayet

devānām̐ vā etadyajñasya mukham̐ yadudgātṛcamasaṃ tasmādudgātṛcamasaṃ nānyo bhakṣayet

evam̐viduṣo ha vai yajño na vyathate evam̐viduṣo ha vai yajamānasya svarggyaṃ putryaṃ paśavyamiṣṭaṃ bhavati evam̐ vidvān ha vai yajamāno dviṣantaṃ bhrātṛvyamabhi bhavati atha vā ato yajñe hīnaṃ kuryyāt

iti saptamaḥ khaṇḍaḥ//२/७//
iti dvitīyo'dhyāyaḥ /