સામવેદઃ · અધ્યાય p4

અથ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ
પ્રજાપતિસ્તપોઽતપ્યત તસ્ય હ વૈ તપ્યમાનસ્ય મનઃ પ્રાજાયત દેવાન્ત્સૃજેયમિતિ ત ઇમે દેવા અસૃજન્ત દિવા દેવાનસૃજત નક્તમસુરાન્યદ્દિવા દેવાનસૃજત તદ્દેવાનાં દેવત્વં યદસૂર્યં તદસુરાણામસુરત્વં યત્પીતત્વં તત્પિતૄણાં પિતૃત્વમ્

દેવા વૈ સ્વર્ગ્ગકામાસ્તપોઽતપ્યન્ત તેષાં તપ્યમાનાનાઁ રસોઽજાયત પૃથિવ્યન્તરિક્ષં દ્યૌરિતિ તેઽભ્યતપઁસ્તેષાં તપ્યમાનાનાં રસોઽજાયત ઋગ્વેદઃ પૃથિવ્યા યજુર્વ્વેદોઽન્તરિક્ષાત્સામવેદોઽમુષ્માત્તેઽભ્યતપઁસ્તેષાં તપ્યમાનાનાઁ રસોઽજાયત ઋગ્વેદાદ્ગાર્હપત્યો યજુર્વ્વેદાદ્દક્ષિણાગ્ગ્નિસ્સામવેદાદાહવનીયસ્તેઽભ્યતપઁસ્તેષાં તપ્યમાનાનાં પુરુષોઽજાયત સહસ્રશીર્ષાઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્

તે દેવાઃ પ્રજાપતિમુપાધાવન્વેદશરીરૈર્વ્વા ઇદમમૃતશરીરં ન હ વા ઇદં મૃત્યોસ્સમાપ્સ્યતેતિ તેઽબ્રુવન્ કો નામાસીતિ

સ હોવાચ યજ્ઞો નામેતિ

તેષાં પ્રજાપતિઃ સદ્યો યજ્ઞસઁસ્થામુપૈતિ સદ્યો હ વા એષ યજ્ઞસઁસ્થામુપૈતિ

યદ્ગાર્હપત્યં પ્રાદુષ્કરોતિ સા દીક્ષણીયા યદ્દક્ષિણગ્ગ્નિં ચાહવનીયં ચ સા પ્રાયણીયા યત્સમિધોઽભ્યાદધાતિ તા ઉપસદઃ

અથ યસ્યાજ્યમુત્પૂતઁ સ્કન્દતિ સા વૈ સ્કન્નાનામાહુતિસ્તતો વૈ યજમાનઃ પ્રમાયુર્ભવતિ વરો દેયઃ સૈવ તસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તિઃ

અથ યસ્યાજ્યમનુત્પૂતઁ સ્કન્દત્યસૌ વા અસ્કન્નાનામાહુતિસ્તતો વૈ યજમાનસ્ય ચિત્તં પ્રમાયુર્ભવતિ ચિત્રં દેયઁ સૈવ તસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તિઃ

યદ્ગાર્હપત્યે જુહોતિ તત્પ્રાતઃસવનઁ યદ્દક્ષિણાગ્ગ્નૌ જુહોતિ તન્માધ્યન્દિનઁસવનઁ યદાહવનીયે જુહોતિ તત્તૃતીયસવનમ્

યન્માર્જ્જયતે સોઽસ્યાવભૃથઃ

યદન્ના દદાતિ તેનોદયનીયસ્યોદવસાનીયસ્ય સમાપ્ત્યૈ

અથ યસ્યાગ્નિર્મથ્યમાનો ન જાયેતાન્યમાહૃત્યાન્યસ્મિન્નવકાશે જુહુયાત્ બ્રાહ્મણસ્ય વા હસ્તેઽજસ્ય વા કર્ણે કુશસ્તમ્બે વાપ્સુ વા જુહુયાત્

અન્યૈઃ શતહુતાદ્ધોમાદેકઃ શિષ્યહુતો વરઁ શિષ્યૈઃ શતહુતાદ્ધોમાદેકઃ પુત્રહુતો વરં પુત્રૈઃ શતહુતાદ્ધોમાદેકો હ્યાત્મહુતો વરમ્

સ્વયઁ હોતા સ્વયં દોહી સ્વયમેવોપતિષ્ઠેતાગ્ગ્નિહોત્રમ્

હૌમ્યશેષં દક્ષિણા

સર્વ્વૈર્હ વા એતસ્ય યજ્ઞક્રતુભિરિષ્ટં ભવતિ ય એવં વિદ્વાનગ્ગ્નિહોત્રં જુહોતિ

ઇતિ પ્રથમઃ ખણ્ડઃ ॥૫।૧॥
પ્રજાપતિર્વ્વા એતત્સત્રઁ સહસ્રસઁવત્સરમસૃજત તેષાં પ્રજાપતિઃ સહસ્રસઁવત્સરં ગવામયનેઽવારુન્ધદ્ગવામયનં દ્વાદશાહે દ્વાદશાહમતિરાત્રેઽતિરાત્રઁ ષોડશિનિ ષોડશિનમુક્થ્ય ઉક્થ્યમગ્ગ્નિષ્ટોમેઽગ્ગ્નિષ્ટોમમિષ્ટિપશુબન્ધયોરિષ્ટિપશુબન્ધાવગ્નિહોત્રે સર્વ્વૈર્હ વા એતસ્ય યજ્ઞક્રતુભિરિષ્ટં ભવતિ ય એવઁ વિદ્વાનગ્ગ્નિહોત્રં જુહોતિ

ઇતિ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ ॥૫।૨॥
પ્રજાપતિર્દ્દેવેભ્ય ઔદુમ્બરીમુચ્છ્રયત્યસુષિરમૂલામગ્રન્થિં પૃથુબુધ્નામેકજામ્

યજમાનમાત્ર્યૌદુમ્બરી ભવતિ

અથ કુબ્જવામના યજમાના હ્રસ્વાશ્ચોર્ધ્વબાહવઃ પ્રચ્છેદનં કુર્ય્યુઃ

કતિચ્છદનૌદુમ્બરી ભવતિ નવચ્છદનાગ્ગ્નિષ્ટોમ સાદ્યસ્ક્રેષ્વેકાદશ વૈશ્યસ્તોમાતિરાત્રપૌણ્ડરીકેષુ સપ્તદશ વાજપેયાપ્તોર્ય્યામ્ણોરેકવિઁશત્યશ્વમેધે અષ્ટાચત્વારિઁશતં પુરુષમેધે અપરિમિતઁ સર્વમેધે

ય એવઁ વેદ યદૌદુમ્બરીમુચ્છ્રયત્યપચિતિમેવાપ્નોતિ

પ્રજાપતિરકામયતાપચિતિં પ્રાપ્નવાનીત્યૂર્ગુદુમ્બર ઊર્ગ્ગન્નમન્નઁ સામ તસ્માત્સામગેભ્યોઽપચિતિં કરવાણીતિ ય એવઁ વિત્ત્વૌદુમ્બરીમુચ્છ્રયત્યપચિતિમેવાપ્નોતિ

ઇતિ તૃતીયઃ ખણ્ડઃ ॥૫।૩॥
યૂપં કરોતિ સક્ષીરઁ સ્થૂલં મૂલે વાલાગ્રમનુરૂપમ્

વજ્જ્રો વૈ યૂપો વજ્જ્રેણૈવાસ્મૈ ભ્રાતૃવ્યં પ્રહરતિ

અષ્ટાશ્રીઃ કરોતિ

દશદિશઃ પરિગૃહ્ણાત્યુભયતઃ પાઙ્ક્તે દ્વે યૂપે કરોતિ

પઞ્ચદશસપ્તદશૈકવિંશત્યરત્નિઁ વા

પાલાશં પુષ્ટિકામસ્ય બૈલ્વં બ્રહ્મવર્ચસકામસ્ય ઔદુમ્બરમન્નાદ્યકામસ્ય ખાદિરં બલકામસ્ય વૈભીતકરાજવૃક્ષૌ ભ્રાતૃવ્યવતઃ ક્રમુકાશ્વત્થપાષાણા યશસ્કામસ્ય યત્કિઞ્ચ યજ્ઞિયં પશુકામસ્ય

તત્ર વર્જ્જનીયા ભવન્તિ ગડુલો વ્રણિલો વ્યાવૃત્તઃ કુઠિઃ કુબ્જઃ શૂલો દગ્ધઃ શુષ્કઃ સુષિરો ઘુણજગ્ધ ઇત્યપ્રશસ્તાઃ

અથ પ્રશસ્તાઃ શુદ્ધાવર્ત્તા અનુપૂર્વસમાઃ પ્રશસ્તાઃ

યૂપસ્યાશ્રીદૈવતાન્યગ્ગ્નિઃ પૂર્વ્વાયાઁ યમો દક્ષિણાયાઁ વરુણઃ પશ્ચિમાયાઁ સોમ ઉત્તરાયાઁ યા વિદિશસ્તાસ્વાદિત્યરુદ્રમરુદ્વસવોઽપરાજિતાઃ પિતરશ્ચાધરાયાઁ સાધ્યાશ્ચોર્ધ્વાયામ્

સર્વદેવત્યો વૈ યૂપો યૂપો વૈ બહુરૂપો વજ્રીષ ભૂત્વા દેવાનુપતિષ્ઠતે

તે દેવાઃ પ્રજાપતિમુપાધાવન્યૂપેન પ્રહરન્ત્યારોપયન્ત્યા યોધયન્તિ ચ તદ્યૂપસ્ય યૂપત્વમ્

મૂલમરત્નિઁ સત્વચં નિખનેત્

તસ્ય યન્નૈખાન્યં તત્પિતૄણાઁ યદૂર્ધ્વં તન્મનુષ્યાણાઁ યત્તદધો રશનાયા ઓષધિવનસ્પતીનાઁ યદૂર્ધ્વઁ રશનાયાસ્તદ્વિશ્વેષાં દેવાનામ્

આપ્લાવયન્ત્યલઙ્કુર્વ્વન્ત્યહતેન વસનેનાચ્છાદયન્તિ ચેતિ

તદ્ગન્ધર્વાપ્સરસામ્

ઇન્દ્રસ્ય ચષાલઁ યદૂર્ધ્વં ચષાલસ્યાઙ્ગુલમાત્રં કાર્યંચસ તત્સાધ્યાનાં દેવાનામ્

પ્રાચીઁ સન્નમત્યેતદ્વૈ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

તસ્યર્ત્તવઃ શરીરઁ શિરઃ સંવત્સરો વેદા રૂપાણિ સઁવત્સર એવ પ્રતિતિષ્ઠતિ ય એવઁ વેદ

ઇતિ ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ॥૫।૪॥
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ કસ્માદ્ બ્રાહ્મણઃ સાયમાસીન સન્ધ્યામુપાસ્તે? કસ્માત્પ્રાતસ્તિષ્ઠન્ ? કા ચ સન્ધ્યા? કશ્ચ સન્ધ્યાયાઃ કાલઃ? કિઞ્ચ સન્ધ્યાયાઃ સન્ધ્યાત્વમ્ ?

દેવાશ્ચ વાસુરાશ્ચાસ્પર્ધન્ત તેઽસુરા આદિત્યમભિદ્રવત્સ આદિત્યોઽબિભેત્તસ્ય હૃદયં કૂર્મરૂપેણાતિષ્ઠત્

સ પ્રજાપતિમુપાધાવત્તસ્ય પ્રજાપતિરેતદ્ભેષજમપશ્યદૃતં ચ સત્યં ચ બ્રહ્મ ચોઙ્કારં ચ ત્રિપદાં ચ ગાયત્રીં બ્રહ્મણો મુખમપશ્યત્

તસ્માદ્ બ્રાહ્મણોઽહોરાત્રસ્ય સઁયોગે સન્ધ્યામુપાસ્તે સજ્જ્યોતિ સ્યાજ્જ્યોતિષો દર્શનાત્સોઽસ્યાઃ કાલઃ સા સન્ધ્યા તત્સન્ધ્યાયાઃ સન્ધ્યાત્વઁ યત્સાયમાસીનઃ સન્ધ્યામુપાસ્તે તયા વીરસ્થાનં જયત્યથ યદપઃ પ્રયુઙ્ક્તે તા વિપ્રુષો વજ્જ્રી ભવન્તિ તા વિપ્રુષો વજ્જ્રી ભૂત્વાસુરાનપાઘ્નન્તિ તતો દેવા અભવન્પરાસુરા ભવત્યાત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ય એવઁ વેદ યત્સાયં ચ પ્રાતશ્ચ સન્ધ્યામુપાસ્તે તયા વીરસ્થાનઁ સ્થાનં ચ સન્તતમવિચ્છિન્નં ભવતિ ય એવઁ વેદ

ઇતિ પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ ॥૫।૫॥
અથૈષા ચન્દ્રમસઃ ક્ષયવૃદ્ધિર્ભવતિ યદા વૈ ચન્દ્રમાઃ ક્ષીયતે ચાપ્યાયતે ચ તદનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ

પૂર્વપક્ષે વૈ દેવા દીક્ષન્તે તેઽપરપક્ષે સોમં ભક્ષયન્તિ તત્રેમાનિ ત્રીણિ પાત્રાણ્યુપધીયન્તે પૃથિવી પાત્રમન્તરિક્ષં પાત્રં દ્યૌઃ પાત્રમિતિ તં દેવા દિવ્યેન પાત્રેણાદિત્યાઃ પ્રથમં પઞ્ચકલં પઞ્ચમીં ભક્ષયન્તિ તેઽન્તરિક્ષેણ પાત્રેણ રુદ્રા દ્વિતીયં પઞ્ચકલં દશમીં ભક્ષયન્તિ તે પૃથિવ્યા પાત્રેણ વસવસ્તૃતીયં પઞ્ચકલં પઞ્ચદશીં ભક્ષયન્તિ ષોડશી કલાવશિષ્યતે ષોડશકલો વૈ ચન્દ્રમાઃ સ ઓષધીશ્ચ વનસ્પતીઁશ્ચ ગાશ્ચ પશૂઁશ્ચાદિત્યં ચ બ્રહ્મ ચ બ્રાહ્મણાશ્ચાનુપ્રવિશતિ તં દેવા ઇન્દ્રજ્યેષ્ઠાઃ સોમપાશ્ચાસોમપાશ્ચ યથા પિતરં પિતામહં પ્રપિતામહં વા વૃદ્ધં પ્રલયમુપગચ્છમાનઁ વ્યાધિગતં મરિષ્યતીતિ વા તાઁ રાત્રિઁ વસન્તે તદમાવાસ્યાયા અમાવાસ્યાત્વં તસ્માદમાવાસ્યાયાં નાધ્યેતવ્યં ભવતિ

અથ સમ્ભરણન્તમોષધિભ્યશ્ચ વનસ્પતિભ્યશ્ચ ગોભ્યશ્ચ પશુભ્યશ્ચાદિત્યાશ્ચ બ્રહ્મણશ્ચ બ્રાહ્મણાઃ સન્નયન્તે તાત્સાન્નાય્યસ્ય સાન્નાય્યત્વમ્

ચન્દ્રમા વૈ ધાતા યા પૂર્વ્વા પૌર્ણમાસી સાનુમતિર્યોત્તરા સા રાકા યા પૂર્વ્વામાવાસ્યા સા સિનીવાલી યોત્તરા સા કુહૂર્યોઽનુપશ્યત્યન્યં ન પશ્યતિ તન્મિથુનમેવાસ્ય ભવતિ

પુષ્યે ચાનુમતિર્જ્જ્ઞેયા સિનીવાલી તુ દ્વાપરે ખાર્વ્વાયાં તુ ભવેદ્રાકા કૃતપર્વ્વે કુહૂર્ભવેત્

ન્યૂને ચાનુમતિઁ વિદ્યાદ્યસ્મિન્દૃશ્યેત સા સિનીવાલીઁ રાકાયાન્તુ સમ્પૂર્ણશ્ચન્દ્રસ્તુ કુહૂર્ન્ન દૃશ્યેત

ઇતિ ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ ॥૫।૬॥
સ્વાહા વૈ કુતઃ સમ્ભૂતા? કસ્ય દુહિતા? કેન પ્રકૃતા? કિં ગોત્રા? કત્યક્ષરા? કતિપદા? કતિ માત્રા? કતિ વર્ણા? કત્યુચ્છવાસા? કિઞ્ચાસ્યાઃ શરીરં? કાન્યઙ્ગાનિ? કાનિ લોમાનિ? કતિ શિરાઁસિ? કતિ વા ચક્ષૂઁષિ? કિમસ્યા આસ્યં? કિં પ્રાવૃતા? કૌ બાહૂ? કૌ પાદૌ? ક્વ ચ સ્થિતા? કિમધિષ્ઠાના? કથં ચ સ્વાહાં પ્રતિગૃહ્ણાસિ? બ્રૂહિ સ્વાહાયા રૂપં ચ દૈવતં ચ

સ્વાહા વૈ સત્યસમ્ભૂતા બ્રહ્મણો દુહિતા બ્રહ્મપ્રકૃતા લાતવ્યસગોત્રા ત્રીણ્યક્ષરાણ્યેકં પદં ત્રયોઽસ્યૈ વર્ણાઃ શુક્લઃ પદ્મઃ સુવર્ણ ઇતિ ચત્વારોઽસ્યૈ વેદાઃ શરીરઁ ષડઙ્ગાન્યઙ્ગાન્યોષધિવનસ્પતયો લોમાનિ દ્વે ચાસ્યાઃ શિરસી એકઁ શિરોઽમાવાસ્યા દ્વિતીયં પૌર્ણમાસી ચક્ષુશ્ચન્દ્રાદિત્યાવાજ્યભાગૌ હુતં દક્ષિણા પ્રાવૃતા બૃહદ્રથન્તરમૃગ્યજુઃ સામગતિઃ સા સ્વાહા સા સ્વધા સ વષટ્કારઃ સૈષા દેવેષુ વષટ્કારભૂતા પ્રયુજ્યતે પિતૃયજ્ઞેષુ સ્વધાભૂતા શકટીમુખીં પૃથિવીમન્તરિક્ષેણ વિપર્યેતિ તસ્યા અગ્ગ્નિર્દૈવતં બ્રાહ્મણો રૂપઁ યત્કામાસ્તે જુહુમસ્તન્નો અસ્તુ વયઁ સ્યામ પતયો રયીણાઁ સ્વાહેતિ

તસ્યાનુ તૃપ્તિં તૃપ્યતિ પ્રજયા પશુભિરન્નાદ્યેન તેજસા બ્રહ્મવર્ચ્ચસેનેતિ