સામવેદઃ · અધ્યાય p3

અથ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
પ્રજાપતિરકામયત બહુઃ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ સ એતાઁ રેતસ્યામૃચઁ સામ્ના પ્રચ્છન્નામગાયત્ યદૃચમસામ્નીમગાસ્યદસ્થ્યમાઁસમજનિષ્યત યત્સામાનૃચં માઁસમનસ્થિકમજનિષ્યત ઋચઁ સામ્ના પ્રચ્છન્નાં ગાયતિ તસ્માત્પુરુષઃ પ્રચ્છન્નો માઁસેન ત્વચા લોમ્ના જાયતે

ત્રિરુદ્ગૃહ્ણાતિ

ત્રય ઇમે લોકા એષાઁ લોકાનામવરુદ્ધ્યૈ ત્રિભ્યશ્ચ રેતઃ સિચ્યતે

વજ્જ્રો વૈ હિઙ્કારો બલમિવ રેતો યદ્ધિંકુર્યાદ્વજ્જ્રેણ હિઙ્કારેણ રેતઃ સિક્તઁ વિચ્છિન્દ્યાત્

રેતસ્યા છન્દસા પ્રાજાપત્યા દેવતયા સર્વ્વમેતયા ધ્યાયન્ ગાયેત્સર્વ્વઁ હીદઁ રેતઃ

તસ્યા દ્વે અક્ષરે સશયની વ્યતિષજતિ મધ્યમસ્ય ચ પાદસ્યોત્તમમુત્તમસ્ય ચ પ્રથમમ્

વ્યતિષક્તૌ પ્રાણાપાનૌ પ્રજા દધતઃ

ગાયત્રી છન્દસાગ્ગ્નેયી દેવતયા પૃથિવીમેતયા ધ્યાયન્ગાયેત્

તાં બલવદિવોરસેવ ગાયતિ

તસ્યા દ્વે ઉત્તમાર્દ્ધેઽક્ષરે દ્યોતયતિ

ચક્ષુરેવ તદ્યુનક્તિ તસ્માદ્યુક્તં ચક્ષુઃ

ત્રિષ્ટુપ્ છન્દસૈન્દ્રીદેવતયાન્તરિક્ષમેતયા ધ્યાયન્ગાયેત્

તસ્યાશ્ચત્વારિ ચત્વાર્ય્યક્ષરાણિ નિક્રીડયન્નિવ ગાયત્યા દ્વાદશેભ્યોઽક્ષરેભ્યઃ

દ્વાદશાક્ષરપદા જગતી પશવો વૈ જગતી પશુષ્વેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ

તસ્યાશ્ચત્વાર્યુત્તમાર્ધેઽક્ષરાણિ દ્યોતયતિ

શ્રોત્રમેવ તદ્યુનક્તિ તસ્માદ્યુક્તઁ શ્રોત્રઁ શ્રોત્રે દ્વે પ્રતિશ્રવણે દ્વે તસ્માત્પુરુષઃ સર્વ્વાદિશઃ શ્રૃણોતિ અપિ પરાઙ્ યન્ પ્રત્યઙ્ શ્રૃણોતિ

જગતી છન્દસા સૌરીદેવતયા દિવમેતયા ધ્યાયન્ગાયેત્

તાં નિનર્દ્દન્નિવ ગાયતિ

આહ બહુતમાત્પુરુષાદન્નમત્તિ અન્નાદો ભવતિ ય એવઁ વેદ

નિરુક્તાં ચાનિરુક્તાં ગાયતિ

નિરુક્તેન વૈ વાચો ભુઞ્જતેઽનિરુક્તમસ્યા ઉપજીવન્તિ ભુઙ્ક્તે વાચમુપૈનાં જીવતિ ય એવઁ વેદ

અનુષ્ટુપ્ છન્દસા પ્રાજાપત્યા દેવતયા સર્વ્વમેતયા ધ્યાયન્ગાયેત્સર્વ્વઁ હીદં પ્રાજાપત્યમ્

તસ્યા દ્વે દ્વે અક્ષરે ઉદાસં ગાયત્યા ષડ્ભ્યોઽક્ષરેભ્યઃ

ષડૃતવ ઋતુષ્વેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ

પઙ્ક્તિશ્છન્દસા સૌમીદેવતયા દિશ એતયા ધ્યાયન્ ગાયેત્

ઇહેવ ચ વા એષ ઇહેવ ચ મનસા ગચ્છતિ યો ગાયત્રે પ્રાતઃસવને ત્રિષ્ટુભં ગાયતિ જગતીં ગાયત્યનુષ્ટુભં ગાયતિ પઙ્ક્તિં ગાયત્યાસ્તે

ગાયત્રે દ્વે ગાયતિ

પ્રાણમેવ તદભ્યેતિ પ્રાણો હિ ગાયત્રં પન્થાનમેવ તદભ્યેતિ પન્થા હિ ગાયત્રમ્

રથન્તરવર્ણામુત્તમાં ગાયતિ

ઇયઁ વૈ રથન્તરમસ્યામેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ

ઇતિ પ્રથમઃ ખણ્ડઃ ॥૨।૧॥
બહિષ્પવમાને ધૂર્ગાનમ્ --
તા વા એતા દેવલોકાય યુજ્યન્તે યત્પરાચ્યઃ

પ્રતીચ્યો મનુષ્યલોકાય

એષ વાવ જાત એષોઽવલુપ્તજરાયુરેષ આર્ત્ત્વિજીનો યસ્ય ધુરો ગીયન્તે યશ્ચૈવઁ વિદ્વાન ધુરો ગાયતિ જાતમેવૈનમન્નાદ્યાય પરિવૃણક્તિ ઉભાવન્નમત્ત ઉદ્ગાતા ચ યજમાનશ્ચ

યા પ્રથમા તામન્નાદ્યં ધ્યાયન્ ગાયેત્

રેતસ એવ તત્સિક્તાયાન્નાદ્યં પ્રતિદધાતિ

યદ્ધિઙ્કુર્યાદ્વજ્જ્રેણ હિઙ્કારેણ રેતસ્સિક્તઁ વિચ્છિન્દ્યાત્

રેતસ્યા છન્દો યુજ્યતે મનો ધીયતે

યા દ્વિતીયા તાં ગાયત્રીમાગાં ગાયઁસ્તસ્યા દ્વે અક્ષરે સશયની વ્યતિષજતિ મધ્યમસ્ય ચ પદસ્યોત્તમમુત્તમસ્ય ચ પ્રથમઁ વ્યતિષક્તૌ પ્રાણાપાનૌ પ્રજા દધતો ગાયત્રીછન્દો યુજ્યતે પ્રાણાપાનૌ ધીયેતે

યા તૃતીયા તાં ત્રિષ્ટુભમાગાં ગાયઁસ્તસ્યા દ્વે ઉત્તમાર્ધેઽક્ષરે દ્યોતયતિ ચક્ષુરેવ તદ્યુનક્તિ તસ્માદ્વિરૂપં ચક્ષુઃ કૃષ્ણમન્યચ્છુક્લમન્યત્ત્રિષ્ટુપ્છન્દો યુજ્યતે ચક્ષુષી ધીયેતે

યા ચતુર્થી તાં જગતીમાગાં ગાયઁસ્તસ્યાશ્ચત્વાર્ય્યુત્તમાર્ધેઽક્ષરાણિ દ્યોતયતિ શ્રોત્રમેવ તદ્યુનક્તિ તસ્માદ્યુક્તઁ શ્રોત્રઁ શ્રોત્રે દ્વે પ્રતિશ્રવણે દ્વે તસ્માદપિ પરાઙ્ યન્ પ્રત્યઙ્ શ્રૃણોતિ જગતીછન્દો યુજ્યતે શ્રોત્રે ધીયેતે

યા પઞ્ચમી તામનુષ્ટુભમાગાં ગાયઁશ્ચતુર્ધા વ્યાવૃજ્ય ગાયેત્ ચતુર્ધા વા ઇદં પુરુષો વીર્યાય વિકૃતો જાયતે વીર્યાયૈવૈનાં તદ્વ્યાવૃજ્ય ગાયતિ ઉચ્ચાવચામિવ ગાયેદુચ્ચાવચૈવ હિ વાક્ સંક્ષ્ણુત્યેવ ગાયેત્ સંક્ષ્ણુત્યેવ હિ વાચં પુરુષો વદત્યનુષ્ટુપ્છન્દો યુજ્યતે વાગ્ધીયતે

યા ષષ્ઠી તાં પઙ્ક્તિમાગાં ગાયઁસ્તસ્યા દ્વે દ્વે અક્ષરે ઉદાસં ગાયત્યાષડ્ભ્યોઽક્ષરેભ્યઃ ષડૃતવ ઋતુષ્વેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ પઙ્ક્તિશ્છન્દો યુજ્યતે સમાનોદાનૌ ધીયેતે

સદિતિ પ્રથમાયા ધુરો નિધનઁ રેતસો હ્યધિ સજ્જાયતે

સમિતિ દ્વિતીયાયાઃ રેતસો હ્યધિ સમ્ભવઃ

સ્વરિતિ તૃતીયાયાઃ પ્રસ્વર્ગ્ગઁલ્લોકં જાનાતિ

ઇડેતિ ચતુર્થ્યાઃ પશવો વા ઇડા પશુષ્વેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ

વાગિતિ પઞ્ચમ્યાઃ સર્વ્વા અસ્મિન્પુણ્યા વાચો વદન્તિ

યા પ્રથમા તામાયચ્છન્નિવ ગાયેદાયત ઇવ હ્યયમવાઙ્ પ્રાણઃ

યા દ્વિતીયા તાં ઘોષિણીમિવ ગાયેદ્ઘોષીવ હ્યયમપાનઃ

યા તૃતીયા તામુદ્યચ્છન્નિવ ગાયેદુદ્યત ઇવ હ્યયં ઉદાનઃ

યા ચતુર્થી તાં નિક્રીડયન્નિવ ગાયેન્નિક્રીડિત ઇવ હ્યયઁ વ્યાનઃ

યા પઞ્ચમી તાં નિરુક્તામનિરુક્તામિવ ગાયેન્નિરુક્તોઽનિરુક્ત ઇવ હ્યયં સમાનઃ

યા ષષ્ઠી તામુદાસમિવ ગાયેદુદસ્ત ઇવ હ્યયમુદાનો યચ્છૃઙ્ગમ્

રથન્તરવર્ણામુત્તમાં ગાયેદિયઁ વૈ રથન્તરમસ્યામેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ

ઇતિ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ॥૨।૨॥
દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચૈષુ લોકેષ્વસ્પર્ધન્ત તે દેવાઃ પ્રજાપતિમુપાધાવન્

તેભ્ય એતાન્ ધુરઃ પ્રાણાન્ પ્રાયચ્છત્ મનઃ પ્રથમમથ પ્રાણમથ ચક્ષુરથ શ્રોત્રમથ વાચમ્

તાભ્યઃ પઞ્ચભ્યો ધૂર્ભ્યઃ પુરુષં ચ પશૂઁશ્ચ નિરમિમીત

તેન પુરુષેણાસુરાનધૂર્વ્વન્ યદધૂર્વ્વઁસ્તદ્ધુરાં ધૂસ્ત્વં ધૂર્વ્વતિ પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યં ય એવં વેદ

યો વૈ ધુરાં ધૂસ્ત્વઁ વેદ ધુરા ધુરા ભ્રાતૃવ્યા દ્વસીયાન્ભવતિ એતદ્વૈ ધુરાં ધૂસ્ત્વઁ યન્નાના વીર્ય્યા નાનારૂપા નાનાછન્દસ્યા નાનાદેવત્યાઃ સમાનઁ હિં કારમભિસમ્પદ્યન્તે એતદ્વૈ ધુરાં ધૂસ્ત્વં ધુરા ધુરા ભ્રાતૃવ્યાદ્વસીયાન્ભવતિ ય એવઁ વેદ

યો વૈ ધૂર્ષુ મહાવ્રતઁ વેદ સર્વ્વા અસ્મિન્ પુણ્યા વાચો વદન્તિ

શિરો ગાયત્ર્યુરસ્ત્રિષ્ટુપ્ મધ્યં જગતી પાદાવનુષ્ટુપ્ સર્વા અસ્મિન્ પુણ્યા વાચો વદન્તિ ય એવઁ વેદ

યો વા એવં ધુરો વિદ્વાનથાસાં વ્રતં ચરત્યાગમિષ્યતોઽસ્ય પૂર્વેદ્યુઃ પુણ્યા કીર્ત્તિરાગચ્છતિ

સુરભિરેવ ગન્ધો ગાયત્ર્યા વ્રતં દર્શનીયં ત્રિષ્ટુભઃ શ્રવણીયં જગત્યાઃ યદેવ વાચા પુણ્યઁ વદતિ તદનુષ્ટુભસ્તદુ સર્વ્વાસાઁ વ્રતમ્

તદુ વિદ્વાઁસમાહુરિતિ નોઽવાદીરિતિ તદનાદૃત્યમ્

યસ્ય વૈ ધુરો વિગીતાસ્તસ્ય સઙ્ગીતાઃ

યસ્ય વા એતા બહિષ્પવમાને વિગીયાન્તરાજ્યેષુ સઙ્ગાયન્તિ તસ્ય વૈ ધુરો વિગીતાસ્તસ્ય સઙ્ગીતાઃ

યઃ કામયેતૈકધા યજમાનઁ યશ ઋચ્છેદ્યથાદિષ્ટં પ્રજાઃ સ્યુરિતિ હોતુરાજ્યે ગાયેદેકધા યજમાનઁ યશ ઋચ્છતિ યથાદિષ્ટં પ્રજા ભવન્તિ

યઃ કામયેત કલ્પેરન્ પ્રજા યથાદિષ્ટઁ યજમાનઃ સ્યાદિતિ યથાજ્યં ગાયેત્કલ્પન્તે પ્રજા યથાદિષ્ટઁ યજમાનો ભવતિ

યો વા એવં ધુરો વેદાનપજય્યમાત્મને ચ યજમાનાય ચ લોકં જયત્યતિ યજમાનમાત્માનં મૃત્યું પરઁ સ્વર્ગ્ગઁલ્લોકઁ હરતિ

ઇતિ તૃતીયઃ ખણ્ડઃ ॥૨।૩॥
પ્રાઞ્ચમગ્ગ્નિમુન્નયન્તિ તસ્માત્ પ્રાઙાસીનો હોતાન્વાહ પ્રાઙાસીનો યજતિ પ્રાઙાસીનઃ શઁસતિ

અસાવાદિત્યઃ પ્રાઙપાઙ્ સઞ્ચરતિ તસ્માત્ અધ્વર્યુઃ પ્રાઙપાઙ્ સઞ્ચરતિ

અથૈષ ચન્દ્રમા દક્ષિણેનૈતિ તસ્માદ્બ્રહ્માણં દક્ષિણત આસયન્તિ

અથૈતસ્યામુદીચ્યાં દિશિ ભૂયિષ્ઠઁ વિદ્યોતતે તસ્માદેતાં દિશમુદ્ગાતા પ્રત્યુદ્ગાયતિ

અથૈષ આકાશો મધ્યતો ભૂતાનાં સન્નસ્તસ્માન્મધ્યે સદસ્યમાસયન્તિ

ઉચ્ચાવચા વા આપ ઉતેવ ગાધા ભવન્ત્યુતેવ ગમ્ભીરાસ્તસ્માદ્ધોત્રાશઁસિન ઉતેવ પઞ્ચર્ચેન કુર્વ્વન્ત્યુતેવ ભૂયસા

આદિત્યસ્યૈવ ગતઁ રશ્મયોઽનુયન્તિ તસ્માદધ્વર્ય્યોરેવ ગતં ચમસાધ્વર્યિવોઽનુયન્તિ

ઇતિ ચતુર્થઃખણ્ડઃ॥૨।૪॥
સ પ્રાતસ્સવને સવનમુખીયેષ્વાહૃતેષૂપહવમિચ્છતે

અગ્ગ્નિર્મ્મે હોતા સ મોપહ્વયતાઁ હોતરુપમાહ્વયસ્વેત્યુચ્ચૈઃ

આદિત્યો મેઽધ્વર્યુઃ સ મોપહ્વયતામધ્વર્ય્ય ઉપ મા હ્વયસ્વેત્યુચ્ચૈઃ

ચન્દ્રમા મે બ્રહ્મા સ મોપહ્વયતાં બ્રહ્મન્નુપમાહ્વયસ્વેત્યુચ્ચૈઃ

પર્જન્યો મ ઉદ્ગાતા સ મોપહ્વયતામુદ્ગાતરુપમાહ્વયસ્વેત્યુચ્ચૈઃ

આકાશો મે સદસ્યઃ સ મોપહ્વયતાઁ સદસ્યોપમાહ્વયસ્વેત્યુચ્ચૈઃ

આપો મે હોત્રાશઁસિનસ્તે મોપહ્વયન્તાઁ હોત્રાશઁસિન ઉપ મા હ્વયધ્વમિત્યુચ્ચૈઃ

રશ્મયો મે ચમસાધ્વર્ય્યવસ્તે મોપહ્વયન્તાં ચમસાધ્વર્ય્યવ ઉપ મા હ્વયધ્વમિત્યુચ્ચૈઃ

તા વા એતા દેવતા ઋત્વિજામેવ વાગ્ભિરુપહ્વયન્તે

પ્રાણો યજમાનોઽથો યત્રૈતાસાં દેવતાનાઁલ્લોકસ્તદુપહૂતો ભવતિ

ઇતિ પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ॥૨।૫॥
માધ્યન્દિને સવને સવનમુખીયેષ્વાહૃતેષૂપહવમિચ્છતે

વાઙ્મે હોતા સ મોપહ્વયતાઁ હોતરુપ માહ્વયસ્વેત્યુચ્ચૈઃ ચક્ષુર્મ્મેઽધ્વર્યુઃ સ મોપહ્વયતામધ્વર્ય્ય ઉપ મા હ્વયસ્વેત્યુચ્ચૈર્મનો મે બ્રહ્મા સ મોપહ્વયતાં બ્રહ્મન્નુપમાહ્વયસ્વેત્યુચ્ચૈઃ શ્રોત્રં મ ઉદ્ગાતા સ મોપહ્વયતામુદ્ગાતરુપ મા હ્વયસ્વેત્યુચ્ચૈઃ

યોઽયમન્તશ્ચક્ષુષ્યાકાશઃ સ મે સદસ્યસ્સ મોપહ્વયતાઁ સદસ્યોપમાહ્વયસ્વેત્યુચ્ચૈર્ય્યા ઇમા અન્તશ્ચક્ષુષ્યાપસ્તે મે હોત્રાશઁસિનસ્તે મોપાહ્વયન્તાઁ હોત્રાશઁસિન ઉપ મા હ્વયધ્વમિત્યુચ્ચૈરઙ્ગાનિ મે ચમસાધ્વર્ય્વ સ્તે મોપહ્વયન્તાં ચમસાધ્વર્ય્યવ ઉપ મા હ્વયધ્વમિત્યુચ્ચૈઃ

તા વા એતા દેવતા ઋત્વિજામેવ વાગ્ભિરુપહ્વયન્તે

અપાનો યજમાનોઽથો યત્રૈતાસાં દેવતાનાઁલ્લોકસ્તદુપહૂતો ભવતિ

ઇતિ ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ॥૨।૬॥
સ તૃતીયસવને સવનમુખીયેષ્વાહૃતેષૂપહવમિચ્છતે

પ્રાણો મે હોતા સ મોપહ્વયતાઁ હોતરુપ મા હ્વયસ્વેત્યુચ્ચૈરપાનો મેઽધ્વર્યુઃ સ મોપહ્વયતામધ્વર્ય્ય ઉપ મા હ્વયસ્વેત્યુચ્ચૈર્વ્વ્યાનો મે બ્રહ્મા સ મોપહ્વયતાં બ્રહ્મન્નુપ મા હ્વયસ્વેત્યુચ્ચૈઃ સમાનો મ ઉદ્ગાતા સ મોપહ્વયતામુદ્ગાતરુપ મા હ્વયસ્વેત્યુચ્ચૈઃ

યોઽયમન્તઃ પુરુષ આકાશઃ સ મે સદસ્યઃ સ મોપહ્વયતાઁ સદસ્યોપ મા હ્વયસ્વેત્યુચ્ચૈર્ય્યા ઇમા અન્તઃ પુરુષ આપસ્તે મે હોત્રાશઁસિનસ્તે મોપહ્વયન્તાઁ હોત્રાશઁસિન ઉપ માહ્વયધ્વમિત્યુચ્ચૈર્લ્લોમાનિ મે ચમસાધ્વર્ય્યવસ્તે મોપહ્વયન્તાં ચમસાધ્વર્યવ ઉપ માહ્વયધ્વમિત્યુચ્ચૈઃ

તા વા એતા દેવતા ઋત્વિજામેવ વાગ્ભિરુપહ્વયન્તે

સ ઉદાનો યજમાનોઽથો યત્રૈતાસાં દેવતાનાઁ લ્લોકસ્તદુપહૂતો ભવતિ

સર્વ્વેષાં વૈ વષટ્કર્તા ચમસં ભક્ષયેત્

દેવાનાઁ વા એતદ્યજ્ઞસ્ય મુખઁ યદુદ્ગાતૃચમસં તસ્માદુદ્ગાતૃચમસં નાન્યો ભક્ષયેત્

એવઁવિદુષો હ વૈ યજ્ઞો ન વ્યથતે એવઁવિદુષો હ વૈ યજમાનસ્ય સ્વર્ગ્ગ્યં પુત્ર્યં પશવ્યમિષ્ટં ભવતિ એવઁ વિદ્વાન્ હ વૈ યજમાનો દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યમભિ ભવતિ અથ વા અતો યજ્ઞે હીનં કુર્ય્યાત્

ઇતિ સપ્તમઃ ખણ્ડઃ॥૨।૭॥
ઇતિ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ ।