સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 9

સુન્દરનન્દે મહાકાવ્યે સ્ત્રીવિઘાતો નામાષ્ટમઃ સર્ગઃ ।
ચન્તો ઇx
અથૈવમ્ ઉક્તો ઽપિ સ તેન ભિષુણા જગામ નૈવોપશમં પ્રિયાં પ્રતિ ।
તથા હિ તામ્ એવ તદા સ ચિન્તયન્ ન તસ્ય શુશ્રાવ વિસંજ્ઞવદ્ વચઃ

યથા હિ વૈદ્યસ્ય ચિકીર્ષતઃ શિવં વચો ન ગૃહ્નાતિ મુમૂર્ષુર્ આતુરઃ ।
તથૈવ મત્તો બલરૂપયૌવનૈર્ હિતં ન જગ્રાધ સ તસ્ય તદ્વચઃ

ન ચાત્ર ચિત્રં યદિ રાગપાપ્મના મનો ઽભિભૂયેત તમોવૃતામનઃ ।
નરસ્ય પાપ્મા હિ તદા નિવર્તતે યદા ભવત્ય્ અન્તગતં તમસ્ તનુ

તતસ્ તથાક્ષિપ્તમ્ અવેક્ષ્ય તં તદા બલેન રૂપેણ ચ યૌવનેન ચ ।
ગૃહપ્રયાણં પ્રતિ ચ વ્યવસ્થિતં શશાસ નન્દં શ્રમણઃ સ શન્તયે

બલં ચ રૂપં ચ નવં ચ યૌવનં તથાવગચ્છામિ યથાવગચ્છસિ ।
અહં ઇવ્ ઇદં તે ત્રયમ્ અવ્યવસ્તિતં યથાવબુદ્ધો ન તથાવબુધ્યસે

ઇદં હિ રોગાયતનં જરાવશં નદીતટાનોકહવચ્ ચલાચલમ્ ।
ન વેત્સિ દેહં જલફેનદુર્બલં બલસ્થતામ્ આત્મનિ યેન મન્યસે

યદાન્નપાનાસનયાનકર્મણામ્ અસેવનાદ્ અપ્ય્ અતિસેવનાદ્ અપિ ।
શરીરમ્ આસન્નવિપત્તિ દૃશ્યતે બલે ઽભિમાનસ્ તવ કેન હેતુના

હિમાતપવ્યાધિજરાક્ષુદાદિભિર્ યદાપ્ય્ અનર્થૈર્ ઉપમીયતે જગત્ ।
જલં શુચૌ માસ ઇવાર્કરશ્મિભિઃ ક્ષયં વ્રજન્ કિં બલદૃપ્ત મન્યસે

ત્વગસ્થિમાંસક્ષતજાત્મકં યદ શરીરમ્ આહારવશેન તિષ્ઠતિ ।
અજસ્રમ્ આર્તં સતતપ્રતિક્રિયં બલાન્વિતો ઽસ્મીતિ કથં વિહન્યસે

યથા ઘટં મૃન્મયમ્ આમમ્ આશ્રિતો નરસ્ તિતીર્ષેત્ ક્ષુભિતં મહાર્ણવમ્ ।
સમુચ્છ્રયં તદ્વદ્ અસારમ્ ઉદ્વહન્ બલં વ્યવસ્યેદ્ વિષયાર્થમ્ ઉદ્યતઃ

શરિરમ્ આમાદ્ અપિ મૃન્મયમ્ આમમ્ આશ્રિતો નરસ્ તિતીર્ષેત્ ક્ષુભિતં મહાર્ણવમ્ ।
ચિત્રં હિ તિષ્ઠેદ્ વિધિવદ્ધૃતો ઘટાદ્ ઇદં નુ નિઃસારત્મં મતં મમ

યદામ્બુભૂવાય્વનલાશ્ ચ ધાતવઃ સદા વિરુદ્ધા વિષમા ઇવોરગાઃ ।
ભવન્ત્ય્ અનર્થાય શરીરમ્ આશ્રિતાઃ કથં બલં રોગવિધો વ્યવસ્યસિ

પ્રાયન્તિ મન્ત્રૈઃ પ્રશમં ભુજઙ્ગમા ન મન્ત્રસાધ્યાસ્ તુ ભવન્તિ ધાતવઃ ।
ક્વ ચિચ્ ચ કિં ચિચ્ ચ દશન્તિ પન્નગાઃ સદા ચ સર્વં ચ તુદન્તિ ધાતવઃ

ઇદં હિ શય્યાસનપાનભોજનૈર્ ગુણૈઃ શરિરં ચિરમ્ અપ્ય્ અવેક્ષિતમ્ ।
ન મર્ષયત્ય્ એકમ્ અપિ વ્ય્તિક્રમં યતો મહાશિવિષવત્ પ્રકુપ્યતિ

યદા હિમાર્તો જ્વલનં નિષેવતે હિમં નિદાઘાભિહતો ઽભિકાઙ્ક્ષતિ ।
ક્ષુધાનિવ્તો ઽન્નં સલિલં તૃષાન્વિતો બલં કુતઃ કિં ચ કથં ચ કસ્ય ચ

તદ્ એવમ્ અજ્ઞાય શરીરમ્ આતુરં બલાન્વિતો ઽસ્મીતિ ન મન્તુમ્ અર્હસિ ।
અસારમ્ અસ્વન્તમ્ અનિશ્ચિતં જગજ્ જગત્ય્ અનિત્યે બલમ્ અવ્યવસ્થિતમ્

ક્વ કાર્તવીર્યસ્ય બલાભિમાનિનઃ સ્હસ્રબાહોર્ બલમ્ અર્જુનસ્ય તત્ ।
ચકર્ત બાહૂન્ યુધિ યસ્ય ભાર્ગવો મહાન્તિ શૃઙ્ગાણ્ય્ અશનિર્ ગિરેર્ ઇવ

ક્વ તદ્બલં કંસવિકર્ષિણો હરેસ્ તુરઙ્ગરાજસ્ય પુટાવભેદિનઃ ।
યમ્ એકબાણેન નિજઘિન્વાન્ જરાઃ ક્રમાગતા રૂપમ્ ઇવોત્તમં જરા

દિતેઃ સુતસ્યામરરોષકારિણશ્ ચમૂરુચેર્ વા નમુચેઃ ક્વ તદ્બલમ્ ।
યમ્ આહવે ક્રુદ્ધમ્ ઇવાન્તકં સ્થિતં જઘાન ફેનાવયવેન વાસવઃ

બલં કુરૂણાં ક્વ ચ તત્ તદાભવદ્ યુધિ જ્વલિત્વા તરસૌજસા ચ યે ।
સમિત્સમ્મિધા જ્વલના ઇવાધ્વરે હતાસવો ભસ્મનિ પર્યવસ્થિતાઃ

અતો વિદિત્વા બલ્વીર્યમાનિનાં બલાન્વિતાનામ્ અવમર્દિતં બલમ્ ।
જગજ્ જરામૃત્યુવશં વિચારયન્ બલે ઽભિમાનં ન વિધાતુમ્ અર્હસિ

બલં મહદ્ વા યદિ વા ન મન્યસે કુરુષ્વ યુદ્ધં સહ તાવદ્ ઇન્દ્રિયૈઃ ।
જયશ્ ચ તે ઽત્રાસ્તિ મહચ્ ચ તે બલં પરાજયશ્ ચેદ્ વિતથં ચ તે બલમ્

તથા મતા વીરતરા મનીષિણો જયન્તિ લોહાનિ ષશિન્દ્રિયાણિ યે

અહં વપુષ્માન્ ઇતિ યચ્ ચ મન્યસે વિચક્ષણં નૈતદ્ ઇદં ચ ગૃહ્યતામ્ ।
ક્વ તદ્ વપુઃ સા ચ વપુષ્મતી તનુર્ ગદસ્ય સામ્યસ્ય ચ સારણસ્ય ચ

યથા મયૂરશ્ ચલચિત્રચન્દ્રકો બિભર્તિ રૂપં ગુણવત્ સ્વભાવતઃ ।
શરીરસંસ્કારગુણાદ્ ઋતે તથા બિભર્ષિ રૂપં યદિ રૂપવાન્ અસિ

યદિ પ્રતીપં વૃણુયાન્ ન વાસસા ન શૌચકાલે યદિ સંસ્પૃશેદ્ અપઃ ।
મૃજાવિશેષં યદિ નાદદીત વા વપુર્ વપુષ્મન્ વદ કીદૃશં ભવેત્

નવં વયશ્ ચાત્મગતં નિશામ્ય યદ્ ગૃહોન્મુખં તે વિષયાપ્તયે મનઃ ।
નિયચ્છ તચ્ છૈલનદીરયોપમં દ્રુતં હિ ગચ્છત્ય્ અન્વિરતિ યૌવનમ્

ઋતુર્ વ્યતીતઃ પરિવર્તતે પુનઃ ક્ષયઙ્ પ્રયાતઃ પુનર્ એતિ ચન્દ્રમાઃ ।
ગતં ગતં નૈવ તુ સંનિવર્તતે જલં નદીનાં ચ નૃણાં ચ યૌવનમ્

વિવર્ણિતશ્મશ્રુ વલીવિકુઞ્ચિતં વિશીર્ણદન્તં શિથિલભ્રુ નિષ્પ્રભમ્ ।
યદા મુખં દ્રક્ષ્યસિ જર્જરં તદા જરાભિભૂતો વિમદો ભવિષ્યસિ

નિષેવ્ય પાનં મદનીયમ્ ઉત્તમં નિશાવિવાસેષુ ચિરાદ્ વિમાદ્યતિ ।
નરસ્ તુ મત્તો બલરૂપયૌવનૈર્ ન કશ્ ચિદ્ અપ્રાપ્ય જરાં વિમાદ્યતિ

યથેક્ષુર્ અત્યન્તરસપ્રપીડિતો ભુવિ પ્રવિદ્ધો દહનાય શુષ્યતે ।
તથા જરાયન્ત્રનિઈડિતા તનુર્ નિપીતસારા મરણાય તિષ્ઠતિ

યથા હિ નૃભ્યાં કરપત્ત્રમ્ ઈરિતં સમુચ્છ્રિતં દારુ ભિનત્ત્ય્ અનેકધા ।
તથોચ્છ્રિતાં પાતયતિ પ્રજામ્ ઇમામ્ અહર્નિશાભ્યામ્ ઉપસંહિતા જરા

સ્મૃતેઃ પ્રમોષો વપુષઃ પરાભવો રતેઃ ક્ષયો વાચ્છ્રુતિચક્ષુષાં ગ્રહઃ ।
શ્રમસ્ય યોનિર્ બલ્વીર્યયોર્ વધો જરાસમો નાસ્તિ શરીરિણાં રિપુઃ

ઇદં વિદિત્વા નિધનસ્ય દૈશિકં જરાભિદહાનં જગતો મહદ્ભયમ્ ।
અહં વપુષ્માન્ બલવાન્ યુવેતિ વા ન માનમ્ આરોઢુમ્ અનાર્યમ્ અર્હસિ

અહં મમેત્ય્ એવ ચ રક્તચેતસાં શરીરસંજ્ઞા તવ યઃ કલૌ ગ્રહઃ ।
તમ્ ઉત્સૃજૈવં યદિ શામ્યતા ભવેદ્ ભયં હ્ય્ અહં ચેતિ મમેતિ ચાર્છતિ

યદા શરીરે ન વશો ઽસ્તિ કસ્ય ચિન્ નિરસ્યમાને વિવિધૈર્ ઉપપ્લવૈઃ ।
કથં ક્ષમં વેત્તુમ્ અહં મમેતિ વા શરીરસંજ્ઞં ગૃહમ્ આપદામ્ ઇદમ્

સપન્નગે યઃ કુગૃહે સદાશુચૌ રમેત નિત્યં પ્રતિસંસ્કૃતે ઽબલે ।
સ દુષ્ટધાતાવ્ અશુચૌ ચલાચલે રમેત કાયે વિપરીત્દર્શનઃ

યથા પ્રરોહન્તિ તૃણાન્ય્ અયત્નતઃ ક્ષિતૌ પ્રયત્નાત્ તુ ભવ્ન્તિ શાલયઃ ।
તથૈવ દુઃખાનિ તૃઞાન્ય્ અયત્નતઃ ક્ષિતૌ પ્ર્યત્નાત્ તુ ભવન્તિ વા ન વા

શરીરમ્ આર્તં પરિકર્ષતશ્ ચલં ન ચાસ્તિ કિં ચિત્ પરમાર્થતઃ સુખમ્ ।
સુખં હિ દુઃખપ્રતિકારસેવયા સ્થિતે ચ દુઃખે તનુનિ વ્યસ્વસ્યતિ

યથાનપેક્ષ્યાગ્ર્યમ્ અપીસિતં સુખં પ્રબાધતે દુઃખમ્ ઉપેતમ્ અણ્વ્ અપિ ।
તથાનપેક્ષ્યાત્મનિ દુઃખમ્ આગતં ન વિદ્યતે કિં ચન કસ્ય ચિત્ સુખમ્

શરીરમ્ ઈદૃગ્ભહુદુઃખમ્ અધ્રુવં ફલાનુરોધાહ્ અથ નાવગચ્છસિ ।
દ્રવત્ ફલેભ્યો ધૃતિરશ્મિભિર્ મનો નિગૃહ્યતાં ગૌર્ ઇવ શસ્યલાલસા

ન કામભોગા હિ ભવન્તિ તૃપ્તયે હવીંષિ દીપ્તસ્ય વિભાવસોર્ ઇવ ।
યથા યથા કામસુખેષુ વર્તતે તથા તથેચ્છા વિષયેષુ વર્ધતે

યથા ચ કુષ્ઠવ્યસનેન દુઃખિતઃ પ્રતાપનાન્ નૈવ શમં નિગચ્છતિ ।
તથેન્દ્રિયાર્થેષ્વ્ અજિતેન્દ્રિયશ્ ચરન્ ન કામભોગૈર્ ઉપશાન્તિમ્ ઋચ્છતિ

યથા હિ ભૈષજ્યસુખાભિકાઙ્ક્ષયા ભજેત રોગાન્ ન ભજેત તત્ક્ષમમ્ ।
તથા શરીરે બહુદુઃખભાજને રમેત મોહાદ્ વિષયાભિકાઙ્ક્ષયા

અનર્થકામઃ પુરુષસ્ય યો જનઃ સ તસ્ય શત્રુઃ કિલ તેન કર્મણા ।
અનર્થમૂલા વિષયાશ્ ચ કેવલા નનુ પ્રહેયા વિષમા યથારયઃ

ઇહૈવ ભૂત્વા રિપવો વધાત્મકાઃ પ્રયાન્તિ કાલે પુરુષસ્ય મિત્રતામ્ ।
પરત્ર ચૈવેહ ચ દુઃખહેતવો ભવન્તિ કામા ન તુ કસ્ય ચિચ્ છિવાઃ

યથોપયુક્તં રસવર્ણગન્ધવદ્ વધાય કિંપાકફલં ન પુષ્ટયે ।
નિષેવ્યમાણા વિષયાશ્ ચલાત્મનો ભવન્ત્ય્ અનર્થાય તથા ન ભૂતયે

તત્ એતદ્ આજ્ઞાય વિપાપ્મનાત્મના વિમોક્ષધર્માદ્યુપસંહિતં હિતમ્ ।
જુષસ્વ મે સજ્જનસંમતં મતં પ્રચક્ષ્વ વા નિશ્ચયમ્ ઉદ્ગિરન્ ગિરમ્

ઇતિ હિતમ્ અપિ બહ્વ્ અપીદમ્ ઉક્તઃ શ્રુતમહતા શ્રમણેન તેન નન્દઃ ।
ન ધૃતિમ્ ઉપયયૌ ન શર્મ લેભે દ્વિરદ ઇવાતિમદો મદાન્ધચેતાઃ

નન્દસ્ય ભાવમ્ અવગમ્ય તતઃ સ ભિક્ષુઃ પારિપ્લવં ગૃહસુખાભિમુખં ન ધર્મે ।
સત્ત્વાશયાનુશયભાવપર્ક્ષકાય બુદ્ધાય તત્ત્વદિઉષે કથયાં ચકાર