Saundarānanda · Chapter 5
Saundaranande mahākāvye bhāryāyācitako nāma caturthaḥ sargaḥ /
CANTO V
athāvatīryāśvarathadvipebhyaḥ śākyā yathāsvarddhi gṛhītaveṣāḥ /
mahāpaṇebhyo vyavahāriṇaś ca mahāmunau bhaktivaśāt praṇemuḥ
ke cit praṇamyānuyayur mhūrtaṅ ke cit praṇamyārthavaśena jagmuḥ /
ke cit svakeṣv āvastheṣu tastuḥ kṛtvāñjalīn vikṣaṇatatparākṣāḥ
buddhas tatas tatra narendramārga sroto mahadbhaktimato janasya /
jagāma duūkhena vigāhamāno jalāgame srota ivāpagāyāḥ
atho mahadbhiḥ pathi saṃpatadbhiḥ saṃpūjyamānāya tathāgatāya /
kartuṃ prañāmaṃ na śaśāka nandas tenābhireme tu guror mahimnā
svaṃ cāvasaṅgaṃ pathi nirmumukṣur bhaktiṃ janasyānyamateś ca rakṣan /
nandaṃ ca gehābhimukhaṃ jighṛkṣan mārgaṃ tato 'nyaṃ sugataḥ prapede
tato viviktaṃ ca viviktacetāḥ sanmārgavin mārgam abhipratasthe /
gatvāgrataś cāgryatamāya tasmai nāndīvimuktāya nanāma nadnaḥ
śanair vrjann eva sa gauraveṇa paṭāvṛtāṃso vinatārdhakāyaḥ /
adhonibaddhāñjalir ūrdhvanetraḥ sagadgadaṃ vākyam idaṃ babhāṣe
prāsādasaṃstho bhavantam antaḥpraviṣṭam aśrauṣam anugrahāya /
atas tvarāvān aham abhyupeto gṛhasya kakṣyāmahato 'bhasūyan
tat sādhu sādhupriya matpriyārthaṃ tatrāstu bikṣūttama bhaikṣakālsaḥ /
asau hi madhyaṃ nabhaso yiyāsuḥ kālaṃ pratismārayatīva sūryaḥ
ity evam uktaḥ praṇatena tena snehābhimānonmukhalocanena /
tādṛṅnimittaṃ sugataś cakāra nāhārakṛtyaṃ sa yathā viveda
tataḥ sa kṛtvā munaye praṇāmaṃ gṛhaprayāṇāya matiṃ cakāra /
anugrahārthaṃ sugatas tu tasmai pātraṃ dadau puṣkarapattranetraḥ
tataḥ sa loke dadataḥ phalārthaṃ pātrasya tasyāpratimasya pātram /
jagrāha cāpagrahaṇakṣaṃābhyāṃ padmopamābhyāṃ prayataḥ karābhyām
parāṅmukhas tv anyamanaskam ārād vijñāya nandaḥ sugataṃ gatāstham /
hastasthapātro 'pi gṛha yiyāsuḥ sasāra mārgān munim īkṣamāṇaḥ
bhāryānurāgeṇa yadā gṛhaṃ sa pātraṃ gṛhītvāpi yiyāsur eva /
vimohayām āsa munis tatas taṃ rathyāmukhasyāvaraṇena tasya
nirmokṣabījaṃ hi dadarśa tasya jñanaṃ mṛdu kleśarajaś ca tīvram /
kleśānukūlaṃ viṣayātmakaṅ ca nandaṃ yatas taṃ munir ācakarṣa
saṃkleśapakṣo dvividhaś ca dṛṣṭas tathā dvikalpo vyavadānapakṣaḥ /
ātmāśrayo hetubalādhikasya bāhyāśrayaḥ pratyayagauravasya
ayatnato hetubalādhikas tu nirmucyate ghaṭṭitamātra eva /
yatnena tu pratyayaneyabuddhir vimokṣam āpnoti parāśrayeṇa
nandaḥ sa ca pratyayaneyacetā yaṃ śiśriye tanmayatām avāpa /
yasmād imaṃ tatra cakāra yatnaṃ taṃ snehapaṅkān munir ujjihīrṣam
nandas tu duḥkhena viceṣṭamānaḥ śanair agatyā gurum anvagacchat /
bhāryāmukhaṃ vīkṣaṇalolanetraṃ vicintayann ādraviśeṣakaṃ tat
tato munis taṃ priyamālyahāraṃ vasantamāsena kṛtābhihāram /
nināya bhagnapramadāvihāraṃ vidyāvihārābhimataṃ vihāram
dīnaṃ mahākāruṇikas tatas taṃ dṛṣṭvā muhūrtaṃ karuṇāyamānaḥ /
kareṇa cakdrāṅkatalena mūrdhni pasparśa caivedam uvāca cainam
yāvan na hiṃsraḥ samupaiti kālaḥ śamāya tāvat kuru saumya buddhim /
sarvāsv avasthāsv iha vartamānaḥ sarvābhisāreṇa nihanti mṛtyuḥ
sādhāraṇāt svapnanibhādasārāl lolaṃ manaḥ kāmasukhān niyaccha /
havyair ivāgneḥ pavaneritasya lokasya kāmair na hi tṛptir asti
śraddhādhanaṃ śreṣṭhatamaṃ dhanebhyaḥ prajñārasas tṛptir rasebhyaḥ /
pradhānamadhyātmasukhaṃ sukhebhyo vidyāratir duḥkhatatmā ratibhyaḥ
hitasya vaktā pravaraḥ suṛdbhyo dharmāya khedo guṇavān śramebhyaḥ /
jñānāya kṛtyaṃ paramaṃ kriyābhyaḥ kim indriyāṇām upagamya dāsyam
tan niścitaṃ bhīklamaśugviyuktaṃ pareṣv anāyattam ahāryam anyaiḥ /
nityaṃ śivaṃ śāntisukhaṃ vṛṇīṣva kim indriyārthārtham anartham ūḍhvā
jarāsamā nāsty amṛjā prajānāṃ vyādheḥ samo nāsti jagaty anarthaḥ /
mṛtyoḥ samaṃ nāsti bhayaṃ pṛthivyām etat trayaṃ khalv avaśena sevyam
snehena kaś cin na samo 'sti pāśaḥ sroto na tṛṇāsamam asti hāri /
rāgāgninā nāsti samas tathāgnis tac cet trayaṃ nāsti sukhaṃ ca te 'sti
avaśyabhāvi priyaviprayogas tasmāc ca śoko niyataṃ viṣevyaḥ /
śokena conmādam upeyivāṃso rājarṣayo 'nye 'py avaśā viceluḥ
prajñāmayaṃ varma badhāna tasmān no kṣāntinighnasya hi śokabāṇāḥ /
mahac ca dagdhuṃ bhavakakṣajālaṃ saṃdhukṣayālpāgnim ivātmatejaḥ
yathauṣadhair hastagataiḥ savidyo na daśyate kaś cana pannagena /
tathānapekṣo jitalokamoho na daśyate śokabhujaṅgamena
āsthāya yogaṃ parigamya tattvaṃ na trāsam āgacchati mṛtyukāle /
ābaddhavarmā sudhanuḥ kṛtāstro jigīṣayā śūra ivāhavasthaḥ
ity evam uktaḥ sa tathāgatena sarveṣu bhūteṣv anukampakena /
dhṛṣṭaṃ girāntarhṛdayena sīdaṃs tatheti nandaḥ sugataṃ babhāṣe
atha pramādāc ca tam ujjihīrṣan matvāgamasyaiva ca pātrabhūtam /
pravrājayānanda śamāya nandam ity abravīn maitramanā maharṣiḥ
nandaṃ tato 'ntarmanasā rudantam ehīti vaidehamunir jagāda /
śanais tatas taṃ samupetya nando na pravrajiṣyāmy aham ity uvāca
śrutvātha nandasya manīṣitaṃ tad buddhāya vaidehamuniḥ śaśaṃsa /
saṃśrutya tasmād api tasya bhāvaṃ mahāmunir nandam uvāca bhūyaḥ
mayy agraje pravrajite 'jitātman bhrātṣṛv anupravrajiteṣu cāsmān /
jñātīṃś tasmād api tasya bhāvaṃ mahāmunir nandam uvāca bhūyaḥ
rājarṣayas te viditā na nūnaṃ vanāni ye śiśriyire hasantaḥ /
niṣṭhīvya kāmān upaśāntikāmāḥ kāmeṣu naivaṃ kṛpaṇeṣu saktāḥ
bhūyaḥ samālokya gṛheṣu doṣān niśāmya tattyāgakṛtaṃ ca śarma /
naivāsti moktuṃ maitrālayaṃ te deśaṃ mumūrṣor iva sopasargam
saṃsārakāntāraparāyaṇasya śive kathaṃ te pathi nārurukṣā /
āropyamāṇasya tam eva mārgaṃ bhraṣṭasya sārthād iva sārthikasya
yaḥ sarvato veśmani dahyamāne śayita mohān na tato vyapeyāt /
kālāgninā vyādhijarāśikhena loke pradīpte sa bhavet pramattaḥ
prañīyamānaś ca yathā vadhāya matto hasec ca pralapec ca vadhyaḥ /
mṛtyau tathā tiṣṭhati pāśahaste śocyaḥ pramādyan viparītacetāḥ
yadā narendrāś ca kuṭumbinaś ca vihāya badhūṃś ca parigrahāṃś ca /
yayuś ca yāsyanti ca yānti caiva priyeṣv anityeṣv kuto 'nurodhaḥ
kiṃ cin na paśyāmi ratasya yatra tad anyabhāvena bhaven na duḥkham /
tasmāt kva cin na kṣamate prasktir yadi kṣamas tadvigamān na śokaḥ
tat saumya lolaṃ parigamya lokaṃ māyopamaṃ citram ivendrajālam /
priyābhidhāntaṃ tayja mohajālaṃ chettuṃ matis te yadi duḥkhajālam
varaṃ hitodarkam aniṣṭam annaṃ na svādu yat syād ahitānubaddham /
yasmād ahaṃ tvā viniyojayāmi śive śucau vartmani vipriye 'pi
bālasya dhārtrī vinigṛhya loṣṭaṃ yathoddharaty āsyapuṭapraviṣṭam /
tathojjihīrṣuḥ khalu rāgaśalyaṃ tat tvām avocaṃ paruṣaṃ hitāya
aniṣṭam apy auṣadham āturāya dadāti vaidyaś ca yathā nigṛhya /
tadvan mayoktaṃ pratikūlam etat tubhyaṃ hitodarkam anugrahāya
tad yāvad eva kṣañasaṃnipāto na mṛtyur āgacchati yāvad eva /
yāvad vayo yogavidhau samarthaṃ buddhiṃ kuru śreyasi tāvad eva
ity evam uktaḥ sa vināyakena hitaiṣinā kāruṇikena nandaḥ /
kartāsmi sarvaṃ bhagavan vacas te tathā yathājñāpaysīty uvāca
ādāya vaidehamunis tatas taṃ nināya saṃśliṣya viceṣṭamānam /
vyayojayac cāsrupariplutākṣaṃ keśaśriyaṃ chattranibhasya mūrdhnaḥ
atho nataṃ tasya mukhaṃ sabāṣpaṃ pravāsyamāneṣu śiroruheṣu /
vakrāgranālaṃ nalinaṃ taḍāge varṣodakalinnam ivābabhāse
nandas tatas tarukaṣāyaviraktavāsāś cintāvaśo navagṛhita iva dvipendraḥ /
pūrṇaḥ śaśī bahulapakṣagataḥ kṣapānte bālātpena pariṣikta ivābabhāse
Original text: Saundarānanda · Edition: Seiren Matsunami. Memyo: Tanseinaru Nanda. Tokyo 1980. · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0