Language

ENहिગુ
Scripture Library

Saundarānanda · Chapter 5

5.1

Saundaranande mahākāvye bhāryāyācitako nāma caturthaḥ sargaḥ /
CANTO V
athāvatīryāśvarathadvipebhyaḥ śākyā yathāsvarddhi gṛhītaveṣāḥ /
mahāpaṇebhyo vyavahāriṇaś ca mahāmunau bhaktivaśāt praṇemuḥ

5.2

ke cit praṇamyānuyayur mhūrtaṅ ke cit praṇamyārthavaśena jagmuḥ /
ke cit svakeṣv āvastheṣu tastuḥ kṛtvāñjalīn vikṣaṇatatparākṣāḥ

5.3

buddhas tatas tatra narendramārga sroto mahadbhaktimato janasya /
jagāma duūkhena vigāhamāno jalāgame srota ivāpagāyāḥ

5.4

atho mahadbhiḥ pathi saṃpatadbhiḥ saṃpūjyamānāya tathāgatāya /
kartuṃ prañāmaṃ na śaśāka nandas tenābhireme tu guror mahimnā

5.5

svaṃ cāvasaṅgaṃ pathi nirmumukṣur bhaktiṃ janasyānyamateś ca rakṣan /
nandaṃ ca gehābhimukhaṃ jighṛkṣan mārgaṃ tato 'nyaṃ sugataḥ prapede

5.6

tato viviktaṃ ca viviktacetāḥ sanmārgavin mārgam abhipratasthe /
gatvāgrataś cāgryatamāya tasmai nāndīvimuktāya nanāma nadnaḥ

5.7

śanair vrjann eva sa gauraveṇa paṭāvṛtāṃso vinatārdhakāyaḥ /
adhonibaddhāñjalir ūrdhvanetraḥ sagadgadaṃ vākyam idaṃ babhāṣe

5.8

prāsādasaṃstho bhavantam antaḥpraviṣṭam aśrauṣam anugrahāya /
atas tvarāvān aham abhyupeto gṛhasya kakṣyāmahato 'bhasūyan

5.9

tat sādhu sādhupriya matpriyārthaṃ tatrāstu bikṣūttama bhaikṣakālsaḥ /
asau hi madhyaṃ nabhaso yiyāsuḥ kālaṃ pratismārayatīva sūryaḥ

5.10

ity evam uktaḥ praṇatena tena snehābhimānonmukhalocanena /
tādṛṅnimittaṃ sugataś cakāra nāhārakṛtyaṃ sa yathā viveda

5.11

tataḥ sa kṛtvā munaye praṇāmaṃ gṛhaprayāṇāya matiṃ cakāra /
anugrahārthaṃ sugatas tu tasmai pātraṃ dadau puṣkarapattranetraḥ

5.12

tataḥ sa loke dadataḥ phalārthaṃ pātrasya tasyāpratimasya pātram /
jagrāha cāpagrahaṇakṣaṃābhyāṃ padmopamābhyāṃ prayataḥ karābhyām

5.13

parāṅmukhas tv anyamanaskam ārād vijñāya nandaḥ sugataṃ gatāstham /
hastasthapātro 'pi gṛha yiyāsuḥ sasāra mārgān munim īkṣamāṇaḥ

5.14

bhāryānurāgeṇa yadā gṛhaṃ sa pātraṃ gṛhītvāpi yiyāsur eva /
vimohayām āsa munis tatas taṃ rathyāmukhasyāvaraṇena tasya

5.15

nirmokṣabījaṃ hi dadarśa tasya jñanaṃ mṛdu kleśarajaś ca tīvram /
kleśānukūlaṃ viṣayātmakaṅ ca nandaṃ yatas taṃ munir ācakarṣa

5.16

saṃkleśapakṣo dvividhaś ca dṛṣṭas tathā dvikalpo vyavadānapakṣaḥ /
ātmāśrayo hetubalādhikasya bāhyāśrayaḥ pratyayagauravasya

5.17

ayatnato hetubalādhikas tu nirmucyate ghaṭṭitamātra eva /
yatnena tu pratyayaneyabuddhir vimokṣam āpnoti parāśrayeṇa

5.18

nandaḥ sa ca pratyayaneyacetā yaṃ śiśriye tanmayatām avāpa /
yasmād imaṃ tatra cakāra yatnaṃ taṃ snehapaṅkān munir ujjihīrṣam

5.19

nandas tu duḥkhena viceṣṭamānaḥ śanair agatyā gurum anvagacchat /
bhāryāmukhaṃ vīkṣaṇalolanetraṃ vicintayann ādraviśeṣakaṃ tat

5.20

tato munis taṃ priyamālyahāraṃ vasantamāsena kṛtābhihāram /
nināya bhagnapramadāvihāraṃ vidyāvihārābhimataṃ vihāram

5.21

dīnaṃ mahākāruṇikas tatas taṃ dṛṣṭvā muhūrtaṃ karuṇāyamānaḥ /
kareṇa cakdrāṅkatalena mūrdhni pasparśa caivedam uvāca cainam

5.22

yāvan na hiṃsraḥ samupaiti kālaḥ śamāya tāvat kuru saumya buddhim /
sarvāsv avasthāsv iha vartamānaḥ sarvābhisāreṇa nihanti mṛtyuḥ

5.23

sādhāraṇāt svapnanibhādasārāl lolaṃ manaḥ kāmasukhān niyaccha /
havyair ivāgneḥ pavaneritasya lokasya kāmair na hi tṛptir asti

5.24

śraddhādhanaṃ śreṣṭhatamaṃ dhanebhyaḥ prajñārasas tṛptir rasebhyaḥ /
pradhānamadhyātmasukhaṃ sukhebhyo vidyāratir duḥkhatatmā ratibhyaḥ

5.25

hitasya vaktā pravaraḥ suṛdbhyo dharmāya khedo guṇavān śramebhyaḥ /
jñānāya kṛtyaṃ paramaṃ kriyābhyaḥ kim indriyāṇām upagamya dāsyam

5.26

tan niścitaṃ bhīklamaśugviyuktaṃ pareṣv anāyattam ahāryam anyaiḥ /
nityaṃ śivaṃ śāntisukhaṃ vṛṇīṣva kim indriyārthārtham anartham ūḍhvā

5.27

jarāsamā nāsty amṛjā prajānāṃ vyādheḥ samo nāsti jagaty anarthaḥ /
mṛtyoḥ samaṃ nāsti bhayaṃ pṛthivyām etat trayaṃ khalv avaśena sevyam

5.28

snehena kaś cin na samo 'sti pāśaḥ sroto na tṛṇāsamam asti hāri /
rāgāgninā nāsti samas tathāgnis tac cet trayaṃ nāsti sukhaṃ ca te 'sti

5.29

avaśyabhāvi priyaviprayogas tasmāc ca śoko niyataṃ viṣevyaḥ /
śokena conmādam upeyivāṃso rājarṣayo 'nye 'py avaśā viceluḥ

5.30

prajñāmayaṃ varma badhāna tasmān no kṣāntinighnasya hi śokabāṇāḥ /
mahac ca dagdhuṃ bhavakakṣajālaṃ saṃdhukṣayālpāgnim ivātmatejaḥ

5.31

yathauṣadhair hastagataiḥ savidyo na daśyate kaś cana pannagena /
tathānapekṣo jitalokamoho na daśyate śokabhujaṅgamena

5.32

āsthāya yogaṃ parigamya tattvaṃ na trāsam āgacchati mṛtyukāle /
ābaddhavarmā sudhanuḥ kṛtāstro jigīṣayā śūra ivāhavasthaḥ

5.33

ity evam uktaḥ sa tathāgatena sarveṣu bhūteṣv anukampakena /
dhṛṣṭaṃ girāntarhṛdayena sīdaṃs tatheti nandaḥ sugataṃ babhāṣe

5.34

atha pramādāc ca tam ujjihīrṣan matvāgamasyaiva ca pātrabhūtam /
pravrājayānanda śamāya nandam ity abravīn maitramanā maharṣiḥ

5.35

nandaṃ tato 'ntarmanasā rudantam ehīti vaidehamunir jagāda /
śanais tatas taṃ samupetya nando na pravrajiṣyāmy aham ity uvāca

5.36

śrutvātha nandasya manīṣitaṃ tad buddhāya vaidehamuniḥ śaśaṃsa /
saṃśrutya tasmād api tasya bhāvaṃ mahāmunir nandam uvāca bhūyaḥ

5.37

mayy agraje pravrajite 'jitātman bhrātṣṛv anupravrajiteṣu cāsmān /
jñātīṃś tasmād api tasya bhāvaṃ mahāmunir nandam uvāca bhūyaḥ

5.38

rājarṣayas te viditā na nūnaṃ vanāni ye śiśriyire hasantaḥ /
niṣṭhīvya kāmān upaśāntikāmāḥ kāmeṣu naivaṃ kṛpaṇeṣu saktāḥ

5.39

bhūyaḥ samālokya gṛheṣu doṣān niśāmya tattyāgakṛtaṃ ca śarma /
naivāsti moktuṃ maitrālayaṃ te deśaṃ mumūrṣor iva sopasargam

5.40

saṃsārakāntāraparāyaṇasya śive kathaṃ te pathi nārurukṣā /
āropyamāṇasya tam eva mārgaṃ bhraṣṭasya sārthād iva sārthikasya

5.41

yaḥ sarvato veśmani dahyamāne śayita mohān na tato vyapeyāt /
kālāgninā vyādhijarāśikhena loke pradīpte sa bhavet pramattaḥ

5.42

prañīyamānaś ca yathā vadhāya matto hasec ca pralapec ca vadhyaḥ /
mṛtyau tathā tiṣṭhati pāśahaste śocyaḥ pramādyan viparītacetāḥ

5.43

yadā narendrāś ca kuṭumbinaś ca vihāya badhūṃś ca parigrahāṃś ca /
yayuś ca yāsyanti ca yānti caiva priyeṣv anityeṣv kuto 'nurodhaḥ

5.44

kiṃ cin na paśyāmi ratasya yatra tad anyabhāvena bhaven na duḥkham /
tasmāt kva cin na kṣamate prasktir yadi kṣamas tadvigamān na śokaḥ

5.45

tat saumya lolaṃ parigamya lokaṃ māyopamaṃ citram ivendrajālam /
priyābhidhāntaṃ tayja mohajālaṃ chettuṃ matis te yadi duḥkhajālam

5.46

varaṃ hitodarkam aniṣṭam annaṃ na svādu yat syād ahitānubaddham /
yasmād ahaṃ tvā viniyojayāmi śive śucau vartmani vipriye 'pi

5.47

bālasya dhārtrī vinigṛhya loṣṭaṃ yathoddharaty āsyapuṭapraviṣṭam /
tathojjihīrṣuḥ khalu rāgaśalyaṃ tat tvām avocaṃ paruṣaṃ hitāya

5.48

aniṣṭam apy auṣadham āturāya dadāti vaidyaś ca yathā nigṛhya /
tadvan mayoktaṃ pratikūlam etat tubhyaṃ hitodarkam anugrahāya

5.49

tad yāvad eva kṣañasaṃnipāto na mṛtyur āgacchati yāvad eva /
yāvad vayo yogavidhau samarthaṃ buddhiṃ kuru śreyasi tāvad eva

5.50

ity evam uktaḥ sa vināyakena hitaiṣinā kāruṇikena nandaḥ /
kartāsmi sarvaṃ bhagavan vacas te tathā yathājñāpaysīty uvāca

5.51

ādāya vaidehamunis tatas taṃ nināya saṃśliṣya viceṣṭamānam /
vyayojayac cāsrupariplutākṣaṃ keśaśriyaṃ chattranibhasya mūrdhnaḥ

5.52

atho nataṃ tasya mukhaṃ sabāṣpaṃ pravāsyamāneṣu śiroruheṣu /
vakrāgranālaṃ nalinaṃ taḍāge varṣodakalinnam ivābabhāse

5.53

nandas tatas tarukaṣāyaviraktavāsāś cintāvaśo navagṛhita iva dvipendraḥ /
pūrṇaḥ śaśī bahulapakṣagataḥ kṣapānte bālātpena pariṣikta ivābabhāse

Original text: Saundarānanda · Edition: Seiren Matsunami. Memyo: Tanseinaru Nanda. Tokyo 1980. · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc