સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 5

સૌન્દરનન્દે મહાકાવ્યે ભાર્યાયાચિતકો નામ ચતુર્થઃ સર્ગઃ ।
ચન્તો વ્
અથાવતીર્યાશ્વરથદ્વિપેભ્યઃ શાક્યા યથાસ્વર્દ્ધિ ગૃહીતવેષાઃ ।
મહાપણેભ્યો વ્યવહારિણશ્ ચ મહામુનૌ ભક્તિવશાત્ પ્રણેમુઃ

કે ચિત્ પ્રણમ્યાનુયયુર્ મ્હૂર્તઙ્ કે ચિત્ પ્રણમ્યાર્થવશેન જગ્મુઃ ।
કે ચિત્ સ્વકેષ્વ્ આવસ્થેષુ તસ્તુઃ કૃત્વાઞ્જલીન્ વિક્ષણતત્પરાક્ષાઃ

બુદ્ધસ્ તતસ્ તત્ર નરેન્દ્રમાર્ગ સ્રોતો મહદ્ભક્તિમતો જનસ્ય ।
જગામ દુઊખેન વિગાહમાનો જલાગમે સ્રોત ઇવાપગાયાઃ

અથો મહદ્ભિઃ પથિ સંપતદ્ભિઃ સંપૂજ્યમાનાય તથાગતાય ।
કર્તું પ્રઞામં ન શશાક નન્દસ્ તેનાભિરેમે તુ ગુરોર્ મહિમ્ના

સ્વં ચાવસઙ્ગં પથિ નિર્મુમુક્ષુર્ ભક્તિં જનસ્યાન્યમતેશ્ ચ રક્ષન્ ।
નન્દં ચ ગેહાભિમુખં જિઘૃક્ષન્ માર્ગં તતો ઽન્યં સુગતઃ પ્રપેદે

તતો વિવિક્તં ચ વિવિક્તચેતાઃ સન્માર્ગવિન્ માર્ગમ્ અભિપ્રતસ્થે ।
ગત્વાગ્રતશ્ ચાગ્ર્યતમાય તસ્મૈ નાન્દીવિમુક્તાય નનામ નદ્નઃ

શનૈર્ વ્ર્જન્ન્ એવ સ ગૌરવેણ પટાવૃતાંસો વિનતાર્ધકાયઃ ।
અધોનિબદ્ધાઞ્જલિર્ ઊર્ધ્વનેત્રઃ સગદ્ગદં વાક્યમ્ ઇદં બભાષે

પ્રાસાદસંસ્થો ભવન્તમ્ અન્તઃપ્રવિષ્ટમ્ અશ્રૌષમ્ અનુગ્રહાય ।
અતસ્ ત્વરાવાન્ અહમ્ અભ્યુપેતો ગૃહસ્ય કક્ષ્યામહતો ઽભસૂયન્

તત્ સાધુ સાધુપ્રિય મત્પ્રિયાર્થં તત્રાસ્તુ બિક્ષૂત્તમ ભૈક્ષકાલ્સઃ ।
અસૌ હિ મધ્યં નભસો યિયાસુઃ કાલં પ્રતિસ્મારયતીવ સૂર્યઃ

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તઃ પ્રણતેન તેન સ્નેહાભિમાનોન્મુખલોચનેન ।
તાદૃઙ્નિમિત્તં સુગતશ્ ચકાર નાહારકૃત્યં સ યથા વિવેદ

તતઃ સ કૃત્વા મુનયે પ્રણામં ગૃહપ્રયાણાય મતિં ચકાર ।
અનુગ્રહાર્થં સુગતસ્ તુ તસ્મૈ પાત્રં દદૌ પુષ્કરપત્ત્રનેત્રઃ

તતઃ સ લોકે દદતઃ ફલાર્થં પાત્રસ્ય તસ્યાપ્રતિમસ્ય પાત્રમ્ ।
જગ્રાહ ચાપગ્રહણક્ષંઆભ્યાં પદ્મોપમાભ્યાં પ્રયતઃ કરાભ્યામ્

પરાઙ્મુખસ્ ત્વ્ અન્યમનસ્કમ્ આરાદ્ વિજ્ઞાય નન્દઃ સુગતં ગતાસ્થમ્ ।
હસ્તસ્થપાત્રો ઽપિ ગૃહ યિયાસુઃ સસાર માર્ગાન્ મુનિમ્ ઈક્ષમાણઃ

ભાર્યાનુરાગેણ યદા ગૃહં સ પાત્રં ગૃહીત્વાપિ યિયાસુર્ એવ ।
વિમોહયામ્ આસ મુનિસ્ તતસ્ તં રથ્યામુખસ્યાવરણેન તસ્ય

નિર્મોક્ષબીજં હિ દદર્શ તસ્ય જ્ઞનં મૃદુ ક્લેશરજશ્ ચ તીવ્રમ્ ।
ક્લેશાનુકૂલં વિષયાત્મકઙ્ ચ નન્દં યતસ્ તં મુનિર્ આચકર્ષ

સંક્લેશપક્ષો દ્વિવિધશ્ ચ દૃષ્ટસ્ તથા દ્વિકલ્પો વ્યવદાનપક્ષઃ ।
આત્માશ્રયો હેતુબલાધિકસ્ય બાહ્યાશ્રયઃ પ્રત્યયગૌરવસ્ય

અયત્નતો હેતુબલાધિકસ્ તુ નિર્મુચ્યતે ઘટ્ટિતમાત્ર એવ ।
યત્નેન તુ પ્રત્યયનેયબુદ્ધિર્ વિમોક્ષમ્ આપ્નોતિ પરાશ્રયેણ

નન્દઃ સ ચ પ્રત્યયનેયચેતા યં શિશ્રિયે તન્મયતામ્ અવાપ ।
યસ્માદ્ ઇમં તત્ર ચકાર યત્નં તં સ્નેહપઙ્કાન્ મુનિર્ ઉજ્જિહીર્ષમ્

નન્દસ્ તુ દુઃખેન વિચેષ્ટમાનઃ શનૈર્ અગત્યા ગુરુમ્ અન્વગચ્છત્ ।
ભાર્યામુખં વીક્ષણલોલનેત્રં વિચિન્તયન્ન્ આદ્રવિશેષકં તત્

તતો મુનિસ્ તં પ્રિયમાલ્યહારં વસન્તમાસેન કૃતાભિહારમ્ ।
નિનાય ભગ્નપ્રમદાવિહારં વિદ્યાવિહારાભિમતં વિહારમ્

દીનં મહાકારુણિકસ્ તતસ્ તં દૃષ્ટ્વા મુહૂર્તં કરુણાયમાનઃ ।
કરેણ ચક્દ્રાઙ્કતલેન મૂર્ધ્નિ પસ્પર્શ ચૈવેદમ્ ઉવાચ ચૈનમ્

યાવન્ ન હિંસ્રઃ સમુપૈતિ કાલઃ શમાય તાવત્ કુરુ સૌમ્ય બુદ્ધિમ્ ।
સર્વાસ્વ્ અવસ્થાસ્વ્ ઇહ વર્તમાનઃ સર્વાભિસારેણ નિહન્તિ મૃત્યુઃ

સાધારણાત્ સ્વપ્નનિભાદસારાલ્ લોલં મનઃ કામસુખાન્ નિયચ્છ ।
હવ્યૈર્ ઇવાગ્નેઃ પવનેરિતસ્ય લોકસ્ય કામૈર્ ન હિ તૃપ્તિર્ અસ્તિ

શ્રદ્ધાધનં શ્રેષ્ઠતમં ધનેભ્યઃ પ્રજ્ઞારસસ્ તૃપ્તિર્ રસેભ્યઃ ।
પ્રધાનમધ્યાત્મસુખં સુખેભ્યો વિદ્યારતિર્ દુઃખતત્મા રતિભ્યઃ

હિતસ્ય વક્તા પ્રવરઃ સુઋદ્ભ્યો ધર્માય ખેદો ગુણવાન્ શ્રમેભ્યઃ ।
જ્ઞાનાય કૃત્યં પરમં ક્રિયાભ્યઃ કિમ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ ઉપગમ્ય દાસ્યમ્

તન્ નિશ્ચિતં ભીક્લમશુગ્વિયુક્તં પરેષ્વ્ અનાયત્તમ્ અહાર્યમ્ અન્યૈઃ ।
નિત્યં શિવં શાન્તિસુખં વૃણીષ્વ કિમ્ ઇન્દ્રિયાર્થાર્થમ્ અનર્થમ્ ઊઢ્વા

જરાસમા નાસ્ત્ય્ અમૃજા પ્રજાનાં વ્યાધેઃ સમો નાસ્તિ જગત્ય્ અનર્થઃ ।
મૃત્યોઃ સમં નાસ્તિ ભયં પૃથિવ્યામ્ એતત્ ત્રયં ખલ્વ્ અવશેન સેવ્યમ્

સ્નેહેન કશ્ ચિન્ ન સમો ઽસ્તિ પાશઃ સ્રોતો ન તૃણાસમમ્ અસ્તિ હારિ ।
રાગાગ્નિના નાસ્તિ સમસ્ તથાગ્નિસ્ તચ્ ચેત્ ત્રયં નાસ્તિ સુખં ચ તે ઽસ્તિ

અવશ્યભાવિ પ્રિયવિપ્રયોગસ્ તસ્માચ્ ચ શોકો નિયતં વિષેવ્યઃ ।
શોકેન ચોન્માદમ્ ઉપેયિવાંસો રાજર્ષયો ઽન્યે ઽપ્ય્ અવશા વિચેલુઃ

પ્રજ્ઞામયં વર્મ બધાન તસ્માન્ નો ક્ષાન્તિનિઘ્નસ્ય હિ શોકબાણાઃ ।
મહચ્ ચ દગ્ધું ભવકક્ષજાલં સંધુક્ષયાલ્પાગ્નિમ્ ઇવાત્મતેજઃ

યથૌષધૈર્ હસ્તગતૈઃ સવિદ્યો ન દશ્યતે કશ્ ચન પન્નગેન ।
તથાનપેક્ષો જિતલોકમોહો ન દશ્યતે શોકભુજઙ્ગમેન

આસ્થાય યોગં પરિગમ્ય તત્ત્વં ન ત્રાસમ્ આગચ્છતિ મૃત્યુકાલે ।
આબદ્ધવર્મા સુધનુઃ કૃતાસ્ત્રો જિગીષયા શૂર ઇવાહવસ્થઃ

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તઃ સ તથાગતેન સર્વેષુ ભૂતેષ્વ્ અનુકમ્પકેન ।
ધૃષ્ટં ગિરાન્તર્હૃદયેન સીદંસ્ તથેતિ નન્દઃ સુગતં બભાષે

અથ પ્રમાદાચ્ ચ તમ્ ઉજ્જિહીર્ષન્ મત્વાગમસ્યૈવ ચ પાત્રભૂતમ્ ।
પ્રવ્રાજયાનન્દ શમાય નન્દમ્ ઇત્ય્ અબ્રવીન્ મૈત્રમના મહર્ષિઃ

નન્દં તતો ઽન્તર્મનસા રુદન્તમ્ એહીતિ વૈદેહમુનિર્ જગાદ ।
શનૈસ્ તતસ્ તં સમુપેત્ય નન્દો ન પ્રવ્રજિષ્યામ્ય્ અહમ્ ઇત્ય્ ઉવાચ

શ્રુત્વાથ નન્દસ્ય મનીષિતં તદ્ બુદ્ધાય વૈદેહમુનિઃ શશંસ ।
સંશ્રુત્ય તસ્માદ્ અપિ તસ્ય ભાવં મહામુનિર્ નન્દમ્ ઉવાચ ભૂયઃ

મય્ય્ અગ્રજે પ્રવ્રજિતે ઽજિતાત્મન્ ભ્રાત્ષૃવ્ અનુપ્રવ્રજિતેષુ ચાસ્માન્ ।
જ્ઞાતીંશ્ તસ્માદ્ અપિ તસ્ય ભાવં મહામુનિર્ નન્દમ્ ઉવાચ ભૂયઃ

રાજર્ષયસ્ તે વિદિતા ન નૂનં વનાનિ યે શિશ્રિયિરે હસન્તઃ ।
નિષ્ઠીવ્ય કામાન્ ઉપશાન્તિકામાઃ કામેષુ નૈવં કૃપણેષુ સક્તાઃ

ભૂયઃ સમાલોક્ય ગૃહેષુ દોષાન્ નિશામ્ય તત્ત્યાગકૃતં ચ શર્મ ।
નૈવાસ્તિ મોક્તું મૈત્રાલયં તે દેશં મુમૂર્ષોર્ ઇવ સોપસર્ગમ્

સંસારકાન્તારપરાયણસ્ય શિવે કથં તે પથિ નારુરુક્ષા ।
આરોપ્યમાણસ્ય તમ્ એવ માર્ગં ભ્રષ્ટસ્ય સાર્થાદ્ ઇવ સાર્થિકસ્ય

યઃ સર્વતો વેશ્મનિ દહ્યમાને શયિત મોહાન્ ન તતો વ્યપેયાત્ ।
કાલાગ્નિના વ્યાધિજરાશિખેન લોકે પ્રદીપ્તે સ ભવેત્ પ્રમત્તઃ

પ્રઞીયમાનશ્ ચ યથા વધાય મત્તો હસેચ્ ચ પ્રલપેચ્ ચ વધ્યઃ ।
મૃત્યૌ તથા તિષ્ઠતિ પાશહસ્તે શોચ્યઃ પ્રમાદ્યન્ વિપરીતચેતાઃ

યદા નરેન્દ્રાશ્ ચ કુટુમ્બિનશ્ ચ વિહાય બધૂંશ્ ચ પરિગ્રહાંશ્ ચ ।
યયુશ્ ચ યાસ્યન્તિ ચ યાન્તિ ચૈવ પ્રિયેષ્વ્ અનિત્યેષ્વ્ કુતો ઽનુરોધઃ

કિં ચિન્ ન પશ્યામિ રતસ્ય યત્ર તદ્ અન્યભાવેન ભવેન્ ન દુઃખમ્ ।
તસ્માત્ ક્વ ચિન્ ન ક્ષમતે પ્રસ્ક્તિર્ યદિ ક્ષમસ્ તદ્વિગમાન્ ન શોકઃ

તત્ સૌમ્ય લોલં પરિગમ્ય લોકં માયોપમં ચિત્રમ્ ઇવેન્દ્રજાલમ્ ।
પ્રિયાભિધાન્તં તય્જ મોહજાલં છેત્તું મતિસ્ તે યદિ દુઃખજાલમ્

વરં હિતોદર્કમ્ અનિષ્ટમ્ અન્નં ન સ્વાદુ યત્ સ્યાદ્ અહિતાનુબદ્ધમ્ ।
યસ્માદ્ અહં ત્વા વિનિયોજયામિ શિવે શુચૌ વર્ત્મનિ વિપ્રિયે ઽપિ

બાલસ્ય ધાર્ત્રી વિનિગૃહ્ય લોષ્ટં યથોદ્ધરત્ય્ આસ્યપુટપ્રવિષ્ટમ્ ।
તથોજ્જિહીર્ષુઃ ખલુ રાગશલ્યં તત્ ત્વામ્ અવોચં પરુષં હિતાય

અનિષ્ટમ્ અપ્ય્ ઔષધમ્ આતુરાય દદાતિ વૈદ્યશ્ ચ યથા નિગૃહ્ય ।
તદ્વન્ મયોક્તં પ્રતિકૂલમ્ એતત્ તુભ્યં હિતોદર્કમ્ અનુગ્રહાય

તદ્ યાવદ્ એવ ક્ષઞસંનિપાતો ન મૃત્યુર્ આગચ્છતિ યાવદ્ એવ ।
યાવદ્ વયો યોગવિધૌ સમર્થં બુદ્ધિં કુરુ શ્રેયસિ તાવદ્ એવ

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તઃ સ વિનાયકેન હિતૈષિના કારુણિકેન નન્દઃ ।
કર્તાસ્મિ સર્વં ભગવન્ વચસ્ તે તથા યથાજ્ઞાપય્સીત્ય્ ઉવાચ

આદાય વૈદેહમુનિસ્ તતસ્ તં નિનાય સંશ્લિષ્ય વિચેષ્ટમાનમ્ ।
વ્યયોજયચ્ ચાસ્રુપરિપ્લુતાક્ષં કેશશ્રિયં છત્ત્રનિભસ્ય મૂર્ધ્નઃ

અથો નતં તસ્ય મુખં સબાષ્પં પ્રવાસ્યમાનેષુ શિરોરુહેષુ ।
વક્રાગ્રનાલં નલિનં તડાગે વર્ષોદકલિન્નમ્ ઇવાબભાસે

નન્દસ્ તતસ્ તરુકષાયવિરક્તવાસાશ્ ચિન્તાવશો નવગૃહિત ઇવ દ્વિપેન્દ્રઃ ।
પૂર્ણઃ શશી બહુલપક્ષગતઃ ક્ષપાન્તે બાલાત્પેન પરિષિક્ત ઇવાબભાસે